Με λίγα λόγια

Το الاسْتِثْناء είναι ο τρόπος με τον οποίο τα Αραβικά βγάζουν κάτι από ένα σύνολο: «ήρθαν όλοι εκτός από έναν μαθητή». Ο μηχανισμός είναι μικρός — ένα μόριο, το إِلّا, συν δύο ονόματα που μπορούν να σταθούν γύρω του — αλλά η πτώση στο εξαιρούμενο όνομα δεν είναι ελεύθερη. Την αποφασίζει το σχήμα της πρότασης, και υπάρχουν μόνο τρία σχήματα να αναγνωρίσετε. Μάθετε πρώτα να ταξινομείτε την πρόταση, και η κατάληξη βγαίνει μόνη της.

Το κέρδος είναι μεγαλύτερο από το «εκτός από», γιατί το τρίτο σχήμα είναι ένας από τους δύο κανονικούς τρόπους με τους οποίους τα λογοτεχνικά αραβικά λένε μόνο. Δίπλα στο σκέτο επίρρημα فَقَطْ, τα γραπτά Αραβικά αρνούνται την πρόταση και βάζουν το إِلّا μπροστά από το ένα πράγμα που μένει: ما قَرَأْتُ إِلّا كِتابًا = «διάβασα μόνο ένα βιβλίο», κυριολεκτικά «δεν διάβασα εκτός από ένα βιβλίο». Αυτό το σχήμα είναι σε κάθε σελίδα εφημερίδας, και είναι το κομμάτι αυτού του μαθήματος που θα χρησιμοποιείτε καθημερινά.

Ο κανόνας

1. Τα τρία κομμάτια. Μια πλήρης πρόταση εξαίρεσης έχει ένα المُسْتَثْنى مِنْهُ (το σύνολο από το οποίο αφαιρείτε), ένα أَداةُ الاسْتِثْناء (τη λέξη εξαίρεσης — إِلّا، غَيْر، سِوى …), και το المُسْتَثْنى (το στοιχείο που αφαιρείται, που έρχεται τελευταίο από τα τρία):

حَضَرَ الطُّلّابُ ← المُسْتَثْنى مِنْهُ · إِلّا ← الأَداةُ · طالِبًا ← المُسْتَثْنى

Η μόνη ερώτηση που απαντά το μάθημα είναι ποια κατάληξη φέρει εκείνο το τελευταίο όνομα. Δύο ερωτήσεις ναι/όχι την κλείνουν: ονομάζεται το σύνολο; και είναι η πρόταση αρνητική;

2. تامٌّ مُوجَبٌ — σύνολο ονομασμένο, χωρίς άρνηση: η αιτιατική είναι υποχρεωτική. Αυτή είναι η κλασική πρόταση «εκτός από», και έχει ακριβώς μία δυνατή κατάληξη, όποια πτώση κι αν έχει το σύνολο:

• حَضَرَ الطُّلّابُ إِلّا طالِبًا. — Ήρθαν όλοι οι μαθητές εκτός από έναν.
• قَرَأْتُ الكُتُبَ إِلّا كِتابًا. — Διάβασα τα βιβλία εκτός από ένα.
• سَلَّمْتُ عَلى الطُّلّابِ إِلّا طالِبًا. — Χαιρέτησα τους μαθητές εκτός από έναν.

Προσέξτε το τρίτο παράδειγμα: το σύνολο είναι γενική μετά το عَلى, και το εξαιρούμενο όνομα είναι πάλι αιτιατική. Το εξαιρούμενο όνομα δεν είναι تابِع εδώ — δεν αντιγράφει τίποτα. Οι γραμματικοί ονομάζουν την κατάληξή του النَّصْبُ عَلى الاسْتِثْناء, «αιτιατική επειδή είναι εξαίρεση», και είναι ο πιο αξιόπιστος κανόνας αυτού του μαθήματος. Αν η πρόταση είναι καταφατική και το σύνολο είναι εκεί, γράψτε φάτχα.

3. تامٌّ مَنْفِيٌّ — σύνολο ονομασμένο, πρόταση αρνητική: προτιμάται το بَدَل, επιτρέπεται το نَصْب. Μόλις μπει μπροστά ένας αρνητής (ما، لَمْ، لَنْ، لا، لَيْسَ), το εξαιρούμενο όνομα μπορεί αντίθετα να διαβαστεί ως بَدَل από το σύνολο — η παράθεση του μαθήματος 58 — και απλώς να αντιγράψει την πτώση του συνόλου. Αυτή η ανάγνωση είναι η καλύτερη, και αυτή που πρέπει να γράφετε:

• ما حَضَرَ الطُّلّابُ إِلّا طالِبٌ. (بَدَل, ονομαστική όπως το الطُّلّابُ) — επίσης δυνατό: إِلّا طالِبًا.
• ما مَرَرْتُ بِالطُّلّابِ إِلّا طالِبٍ. (بَدَل, γενική όπως το الطُّلّابِ) — επίσης δυνατό: إِلّا طالِبًا.

Η επιλογή φαίνεται μόνο όταν το σύνολο είναι ονομαστική ή γενική. Αν το σύνολο είναι αιτιατική (ما رَأَيْتُ الطُّلّابَ إِلّا طالِبًا) και οι δύο αναλύσεις δίνουν την ίδια φάτχα και δεν διακυβεύεται τίποτα.

4. مُفَرَّغ — κανένα σύνολο ονομασμένο, πρόταση αρνητική: το إِلّا γίνεται διαφανές. Διαγράψτε το σύνολο, και το ρήμα μένει «αδειασμένο» (مُفَرَّغ) από το συμπλήρωμά του. Το όνομα μετά το إِلّا πέφτει τότε σε εκείνη την άδεια θέση και παίρνει την πτώση που απαιτεί η δική του δουλειά στην πρόταση, ακριβώς σαν να μην ήταν γραμμένο το إِلّا. Καλύψτε το إِلّا με ένα δάχτυλο και διαβάστε την πρόταση: η κατάληξη που παίρνετε είναι η σωστή.

• ما حَضَرَ إِلّا طالِبٌ. — το όνομα είναι το فاعِل, οπότε مَرْفوع.
• ما قَرَأْتُ إِلّا كِتابًا. — το όνομα είναι το مَفْعولٌ بِهِ, οπότε مَنْصوب.
• ما سَلَّمْتُ إِلّا عَلى طالِبٍ. — η θέση είναι προθετικό σύνολο, οπότε το إِلّا στέκεται μπροστά από ολόκληρο το σύνολο και το عَلى διέπει: مَجْرور.
• ما هٰذا إِلّا خَبَرٌ قَديمٌ. — το όνομα είναι το خَبَر μιας ονοματικής πρότασης, οπότε مَرْفوع.
• لا أَعْمَلُ إِلّا صَباحًا. — θέση επιρρηματικού (μάθημα 31), οπότε مَنْصوب.

Αυτό είναι το σχήμα που σημαίνει «μόνο», και είναι το κέντρο του μαθήματος. Όλα εκτός από την πτώση είναι σταθερά: αρνητής + ρήμα + إِلّا + το ένα στοιχείο που μένει.

5. Τι επιτρέπει μια πρόταση مُفَرَّغ. Οποιαδήποτε άρνηση αρκεί — ما، لَمْ، لَنْ، لا، لَيْسَ (μαθήματα 23 και 37) — και το ίδιο μια απαγόρευση (لا تَثِقْ إِلّا بِنَفْسِكَ) ή μια ρητορική ερώτηση που περιμένει «κανείς» ως απάντηση (هَلْ يَنْجَحُ إِلّا المُجْتَهِدُ؟). Αυτό που δεν μπορείτε να κάνετε είναι να φτιάξετε μία σε σκέτη καταφατική πρόταση: το حَضَرَ إِلّا طالِبٌ δεν είναι Αραβικά. Για καταφατικό «μόνο», χρησιμοποιήστε το فَقَطْ, ή το إِنَّما στην αρχή της πρότασης (μάθημα 68): حَضَرَ طالِبٌ فَقَطْ / إِنَّما حَضَرَ طالِبٌ واحِدٌ.

6. لَيْسَ … إِلّا, και فَقَطْ. Το لَيْسَ αρνείται όπως κάθε άλλος αρνητής και επιτρέπει το ίδιο σχήμα مُفَرَّغ — لَيْسَ في الغُرْفَةِ إِلّا كُرْسِيٌّ (اسْمُ لَيْسَ، مَرْفوعٌ)، لَسْتُ إِلّا مُوَظَّفًا (خَبَرُ لَيْسَ، مَنْصوبٌ). Ξεχωριστά, το لَيْسَ إِلّا είναι μια παγωμένη ετικέτα που πέφτει στο τέλος μιας πρότασης και σημαίνει «και τίποτα περισσότερο»: مُلاحَظَةٌ صَغيرَةٌ، لَيْسَ إِلّا. Τίποτα δεν το ακολουθεί και τίποτα δεν αλλάζει σχήμα. Το فَقَطْ είναι το σκέτο σύγχρονο επίρρημα «μόνο»· είναι άκλιτο, τελειώνει σε σουκούν, και στέκεται μετά το στοιχείο που περιορίζει: قَرَأْتُ صَفْحَةً واحِدَةً فَقَطْ. Χρησιμοποιήστε το ένα μέσο ή το άλλο — το να στοιβάζετε ما … إِلّا με فَقَطْ είναι ταυτολογία αρχαρίου.

7. غَيْر και سِوى: ονόματα, όχι μόρια. Λένε το ίδιο πράγμα με το إِلّا, αλλά είναι ονόματα, οπότε συμπεριφέρονται σε δύο στρώματα ταυτόχρονα:

• Η πτώση στο ίδιο το غَيْر / سِوى είναι η πτώση που θα έπαιρνε το όνομα του إِلّا. Ίδια τρία είδη πρότασης, ίδια απόφαση: حَضَرَ الطُّلّابُ غَيْرَ طالِبٍ (تامٌّ مُوجَبٌ → نَصْبٌ)، ما حَضَرَ الطُّلّابُ غَيْرُ طالِبٍ (تامٌّ مَنْفِيٌّ → بَدَلٌ)، ما حَضَرَ غَيْرُ طالِبٍ (مُفَرَّغٌ، فاعِلٌ → رَفْعٌ)، ما قَرَأْتُ غَيْرَ كِتابٍ (مُفَرَّغٌ، مَفْعولٌ بِهِ → نَصْبٌ)، ما سَلَّمْتُ عَلى غَيْرِ طالِبٍ (مَجْرورٌ بِـعَلى).
• Ό,τι τα ακολουθεί είναι مَجْرور, κάθε φορά που ακολουθεί όνομα, γιατί το غَيْر/سِوى είναι ο πρώτος όρος μιας إِضافَة (μάθημα 20) και το εξαιρούμενο όνομα είναι ο مُضافٌ إِلَيْهِ της: غَيْرُ طالِبٍ، غَيْرَ الطّالِبِ، سِوى يَوْمَيْنِ.

Δύο στρώματα, δύο ανεξάρτητες αποφάσεις. Όσοι παγώνουν το غَيْرَ στην αιτιατική πετυχαίνουν το δεύτερο στρώμα και χάνουν το πρώτο.

8. Το سِوى δεν δείχνει τίποτα. Το سِوى είναι اسْمٌ مَقْصورٌ — τελειώνει σε ى, οπότε η κατάληξή του είναι مُقَدَّر (μάθημα 41): αόρατη στη σελίδα και ανήκουστη στην ομιλία, και στις τρεις πτώσεις. Γι’ αυτό είναι άνετο στη χρήση, αφού δεν υπάρχει κατάληξη να κάνετε λάθος, αλλά το όνομα μετά από αυτό είναι ακόμα γενική που πρέπει να φωνηεντίσετε: لَمْ يَبْقَ سِوى يَوْمَيْنِ عَلى الامْتِحانِ (γενική δυϊκού, όχι يَوْمانِ).

9. بِاسْتِثْناءِ، ما عَدا، ما خَلا. Ο σύγχρονος πεζός λόγος έχει άλλους τρεις τρόπους να το πει:

• بِاسْتِثْناءِ + γενική — σύνθετη πρόθεση, και το ασφαλέστερο πράγμα να γράψετε, γιατί το όνομα που ακολουθεί είναι مُضافٌ إِلَيْهِ κάθε φορά: حَضَرَ الجَميعُ بِاسْتِثْناءِ طالِبٍ.
• ما عَدا / ما خَلا + αιτιατική — εδώ τα عَدا και خَلا είναι ρήματα και το όνομα μετά από αυτά είναι το مَفْعولٌ بِهِ τους: نَجَحوا جَميعًا ما عَدا واحِدًا. Η δημοσιογραφική παραλλαγή فيما عَدا δουλεύει πανομοιότυπα: المَكْتَبُ مَفْتوحٌ فيما عَدا الجُمُعَةَ.
• Χωρίς το ما, τα عَدا και خَلا μπορούν να διαβαστούν είτε ως ρήματα (αιτιατική) είτε ως προθέσεις (γενική), οπότε και το حَضَرَ الجَميعُ عَدا طالِبًا και το عَدا طالِبٍ είναι σωστά. Γράψτε ما عَدا και η αμφισημία εξαφανίζεται.

10. Ένα πράγμα που αυτό το μάθημα δεν είναι: το إِلّا أَنَّ. Όταν το إِلّا ακολουθείται από أَنَّ δεν εξαιρεί τίποτα — είναι ο σύνδεσμος «ωστόσο, εκτός του ότι»: الفِكْرَةُ جَيِّدَةٌ، إِلّا أَنَّها مُكْلِفَةٌ. Αυτό ανήκει στους συνδέτες κειμένου του μαθήματος 66. Διαφορετικό πράγμα πάλι είναι το الاسْتِثْناءُ المُنْقَطِع, όπου το εξαιρούμενο στοιχείο δεν είναι μέλος του συνόλου καθόλου (وَصَلَ المُسافِرونَ إِلّا حَقائِبَهُمْ). Δεν περιορίζεται στα παλαιότερα Αραβικά, και το όνομά του είναι αιτιατική όποιο κι αν είναι το σχήμα της πρότασης — αλλά το لٰكِنْ ή το بَلْ λέει το ίδιο πράγμα πιο απλά.

Τύποι και δομές

Όλη η απόφαση, σε έναν πίνακα. Ταξινομήστε την πρόταση, και διαβάστε την κατάληξη:

Το σχήμα مُفَرَّغ στις θέσεις — αυτός είναι ο πίνακας του «μόνο»:

Τα ίδια τρία είδη με τα إِلّا، غَيْر και سِوى δίπλα δίπλα. Διαβάστε τις στήλες προς τα κάτω: μόνο η πρώτη λέξη του ζεύγους αλλάζει πτώση, και η δεύτερη είναι πάντα γενική μετά το غَيْر/سِوى.

Οι υπόλοιπες λέξεις εξαίρεσης, ταξινομημένες κατά το τι κάνουν στο όνομα μετά από αυτές:

Αφέθηκε έξω σκόπιμα: το حاشا, το τρίτο ρήμα αυτής της οικογένειας, που επιβιώνει στα λογοτεχνικά αραβικά κυρίως στο παγωμένο επιφώνημα حاشا لِلهِ και δεν αξίζει κανόνα· και η κλασική ελευθερία να μπαίνει το εξαιρούμενο όνομα πριν από το σύνολο, που ο σύγχρονος πεζός λόγος σπάνια παίρνει.

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• حَضَرَ الطُّلّابُ إِلّا طالِبٌ -> حَضَرَ الطُّلّابُ إِلّا طالِبًا — η πρόταση είναι καταφατική και το σύνολο είναι ονομασμένο, οπότε η αιτιατική είναι υποχρεωτική. Αυτή είναι η μία περίπτωση χωρίς εναλλακτική.
• ما حَضَرَ إِلّا طالِبًا -> ما حَضَرَ إِلّا طالِبٌ — σε πρόταση مُفَرَّغ το إِلّا δεν διέπει τίποτα. Το όνομα είναι το υποκείμενο του حَضَرَ, οπότε είναι ονομαστική.
• ما قَرَأْتُ إِلّا كِتابٌ -> ما قَرَأْتُ إِلّا كِتابًا — ο ίδιος κανόνας προς την άλλη κατεύθυνση: εδώ το όνομα είναι το αντικείμενο του قَرَأْتُ, οπότε είναι αιτιατική. Διαβάστε τη θέση, όχι το μόριο.
• ما سَلَّمْتُ إِلّا طالِبًا -> ما سَلَّمْتُ إِلّا عَلى طالِبٍ — το إِلّا δεν καταπίνει την πρόθεση. Το سَلَّمَ χρειάζεται ακόμα το عَلى (μάθημα 30), και το إِلّا μπαίνει μπροστά από ολόκληρο το σύνολο.
• حَضَرَ إِلّا طالِبٌ -> ما حَضَرَ إِلّا طالِبٌ / حَضَرَ طالِبٌ فَقَطْ — το σχήμα مُفَرَّغ χρειάζεται άρνηση για να αδειάσει τη θέση. Χωρίς μία, χρησιμοποιήστε το فَقَطْ.
• ما حَضَرَ غَيْرَ طالِبٍ -> ما حَضَرَ غَيْرُ طالِبٍ — το غَيْر δεν είναι παγωμένο στην αιτιατική. Καταλαμβάνει εδώ τη θέση فاعِل, οπότε είναι ονομαστική.
• حَضَرَ الطُّلّابُ غَيْرُ طالِبٍ -> حَضَرَ الطُّلّابُ غَيْرَ طالِبٍ — και η ίδια λέξη σε καταφατική πλήρη πρόταση παίρνει την αιτιατική που θα έπαιρνε το όνομα του إِلّا.
• ما حَضَرَ غَيْرُ طالِبٌ -> ما حَضَرَ غَيْرُ طالِبٍ — όποια πτώση κι αν έχει το ίδιο το غَيْر, το όνομα μετά από αυτό είναι مُضافٌ إِلَيْهِ και είναι πάντα γενική.
• لَمْ يَبْقَ سِوى يَوْمانِ -> لَمْ يَبْقَ سِوى يَوْمَيْنِ — το سِوى δεν δείχνει δική του κατάληξη, αλλά είναι ακόμα مُضاف, και η γενική δυϊκού είναι يَوْمَيْنِ.
• ما عَدا طالِبٍ / بِاسْتِثْناءِ طالِبًا -> ما عَدا طالِبًا / بِاسْتِثْناءِ طالِبٍ — τα δύο είναι κατοπτρικά: το ما عَدا είναι ρήμα και παίρνει αντικείμενο, το بِاسْتِثْناءِ είναι σύνταγμα και παίρνει γενική.

Συμβουλές

• Δύο ερωτήσεις, με αυτή τη σειρά: ονομάζεται το σύνολο; είναι η πρόταση αρνητική; Ονομασμένο + καταφατικό = φάτχα, χωρίς σκέψη. Ονομασμένο + αρνητικό = αντιγράψτε την πτώση του συνόλου. Μη ονομασμένο = διαβάστε τη θέση.
• Για τον τύπο مُفَرَّغ, καλύψτε σωματικά το ما … إِلّا με δύο δάχτυλα και διαβάστε ό,τι μένει: حَضَرَ … طالِبٌ، قَرَأْتُ … كِتابًا. Η κατάληξη που ακούγεται σωστή χωρίς το إِلّا είναι η σωστή.
• Μεταφράστε το ما … إِلّا ως «μόνο», όχι ως «δεν … εκτός από». Η κυριολεκτική ανάγνωση είναι αυτή που κάνει τους μαθητές να διστάζουν στην πτώση· η ανάγνωση «μόνο» κάνει τη θέση προφανή.
• Διαλέξτε ένα μέσο ανά πρόταση. ما … إِلّا ή فَقَطْ ή بِاسْتِثْناءِ — ποτέ δύο μαζί.
• Το غَيْر κάνει δύο δουλειές που ξέρετε πια: αρνείται ένα όνομα ή επίθετο που ακολουθεί (غَيْرُ مُمْكِنٍ, μάθημα 23) και εξαιρεί. Οι μηχανισμοί είναι ίδιοι — είναι مُضاف και τις δύο φορές.
• Τα سِوى και بِاسْتِثْناءِ είναι οι επιλογές χαμηλού ρίσκου όταν γράφετε υπό πίεση: κανένα δεν σας ζητά να υπολογίσετε κατάληξη στο εξαιρούμενο όνομα πέρα από «γενική».
• Προσοχή στην ορθογραφία, ιδιαίτερα σε κείμενο χωρίς φωνηεντικά σημάδια: إِلّا (εκτός, μόνο), إِلى (προς), και أَلّا (أَنْ + لا, «να μην», μάθημα 34) είναι τρεις διαφορετικές λέξεις με τρία διαφορετικά σχήματα.
• Μην υπερχρησιμοποιείτε το παγωμένο لَيْسَ إِلّا. Είναι ελαφριά συνομιλητική ετικέτα· σε μια έκθεση, ένα σκέτο فَقَطْ είναι καλύτερο.