Με λίγα λόγια

Το μάθημα 32 σας δίδαξε ένα ρήμα και έναν πτωτικό κανόνα: βάλτε το كانَ μπροστά από μια πρόταση χωρίς ρήμα, και το πρώτο όνομα κρατά τη ντάμμα του ενώ το δεύτερο παίρνει φάτχα — كانَ الطَّقْسُ بارِدًا. Αυτή η μηχανή δεν αφορούσε ποτέ μόνο το كانَ. Τα Αραβικά έχουν ένα μικρό κλειστό σύνολο λέξεων που κάνουν όλες ακριβώς το ίδιο πράγμα, και οι γραμματικοί τις ονομάζουν أَخَواتُ كانَ, «οι αδελφές του كانَ».

Χρειάζεστε στην πράξη εννέα. Καθεμιά προσθέτει μια απόχρωση σημασίας στην πρόταση — έγινε, αποδείχθηκε, έμεινε, είναι ακόμα, όσο, δεν είναι — και καθεμιά αφήνει τη δομή της πρότασης ανέγγιχτη: اسْمُها مَرْفوع، خَبَرُها مَنْصوب. Η γραμματική λοιπόν αυτού του μαθήματος είναι μία γραμμή που ήδη ξέρετε, και η δουλειά είναι αλλού: να μάθετε τι σημαίνει η καθεμιά αδελφή, και να αντέξετε τα θέματά τους. Πέντε από αυτές είναι κοίλες (كانَ، صارَ، باتَ، زالَ، دامَ) και χάνουν το μακρό φωνήεν χωρίς προειδοποίηση, μία είναι διπλασιασμένη (ظَلَّ), και μία αρνείται να εμφανιστεί χωρίς αρνητικό μόριο κολλημένο μπροστά της (ما زالَ). Αυτά τα τρία γεγονότα προκαλούν σχεδόν κάθε λάθος σε αυτό το μάθημα.

Ο κανόνας

1. Μία μηχανή, εννέα χειριστές. Πάρτε οποιαδήποτε ονοματική πρόταση — مُبْتَدَأ συν خَبَر — και βάλτε μια αδελφή μπροστά της. Το مُبْتَدَأ μετονομάζεται اسْمُها, «το όνομά της», και κρατά την κατάληξη مَرْفوع· το خَبَر μετονομάζεται خَبَرُها και πάει مَنْصوب. Τίποτε δεν διαγράφεται, τίποτε δεν αναδιατάσσεται:

الطَّقْسُ بارِدٌ. → كانَ الطَّقْسُ بارِدًا. / أَصْبَحَ الطَّقْسُ بارِدًا. / ما زالَ الطَّقْسُ بارِدًا. / لَيْسَ الطَّقْسُ بارِدًا.

Τέσσερις διαφορετικές σημασίες, ένα πανομοιότυπο κομμάτι γραμματικής. Αν μπορείτε να παράγετε την πρόταση με كانَ, μπορείτε να παράγετε και τις τέσσερις· μόνο η μπροστινή λέξη αλλάζει.

2. Τι προσθέτει η καθεμιά αδελφή. Πέφτουν σε τρεις ομάδες σημασίας, και αξίζει να τις μάθετε σε ομάδες μάλλον παρά ως κατάλογο εννέα:

• γίνομαι — أَصْبَحَ، صارَ، أَمْسى، باتَ: το υποκείμενο δεν ήταν Χ και τώρα είναι Χ.
• μένω — ظَلَّ، ما زالَ / لا يَزالُ، ما دامَ: το υποκείμενο ήταν Χ και είναι ακόμα.
• αρνούμαι — لَيْسَ: το υποκείμενο δεν είναι Χ, αυτή τη στιγμή.

Το ίδιο το كانَ δεν ανήκει σε καμία από αυτές: προσθέτει μόνο παρελθοντικό χρόνο.

3. Τα أَصْبَحَ، أَمْسى، باتَ έλεγαν κάποτε την ώρα, και δεν το κάνουν πια. Οι ρίζες τους είναι διάφανες — صَباحٌ «πρωί», مَساءٌ «βράδυ», باتَ يَبيتُ «περνώ τη νύχτα» (η ρίζα του بَيْتٌ «σπίτι») — και το أَصْبَحَ σήμαινε κάποτε «έγινε Χ το πρωί». Στα σύγχρονα γραπτά Αραβικά αυτό το ρολόι έχει σβήσει σχεδόν εντελώς: το أَصْبَحَ είναι απλώς η συνηθισμένη λέξη για «έγινε», χρησιμοποιημένη οποιαδήποτε ώρα, και είναι η πιο συχνή αδελφή μετά το كانَ. Το أَمْسى κρατά μια αχνή βραδινή γεύση και είναι πολύ σπανιότερο· το باتَ είναι τώρα αγαπημένο των δημοσιογράφων με τη σημασία «έχει καταλήξει να είναι, είναι πλέον» — باتَ الأَمْرُ واضِحًا «το θέμα είναι πλέον σαφές». Μην ξαναβάλετε την ώρα στη μετάφραση.

4. Το صارَ είναι το ουδέτερο «γίνομαι». Τα أَصْبَحَ και صارَ επικαλύπτονται σχεδόν εντελώς: صارَ الوَلَدُ طَبيبًا = أَصْبَحَ الوَلَدُ طَبيبًا, με το أَصْبَحَ μια απόχρωση πιο επίσημο στη σελίδα. Κανένα δεν χρειάζεται πρόθεση — τα Αραβικά λένε صارَ مُدَرِّسًا, με γυμνή αιτιατική, εκεί όπου τα Αγγλικά χρειάζονται «became a teacher»· τα Ελληνικά συμφωνούν («έγινε δάσκαλος»).

5. Το ظَلَّ σημαίνει «έμεινε», όχι «έγινε». Το ظَلَّ είναι «συνέχισε να είναι, παρέμεινε»: ظَلَّ البابُ مَفْتوحًا «η πόρτα έμεινε ανοιχτή». Είναι η αδελφή που θέλετε για μια κατάσταση που κράτησε σε ένα διάστημα παρελθοντικού χρόνου, και πολύ συχνά παίρνει κατηγόρημα σε مُضارِع: ظَلَّ يَنْتَظِرُ ساعَتَيْنِ «έμεινε να περιμένει δύο ώρες».

6. Τα ما زالَ και لا يَزالُ δεν εμφανίζονται ποτέ γυμνά. Αυτό είναι το ένα μορφολογικό γεγονός του μαθήματος που δεν έχει σχέση με πτώση. Το ρήμα زالَ μόνο του σημαίνει «παύω, φεύγω» — οπότε η πρόταση χρειάζεται άρνηση για να πει «δεν έχει πάψει να είναι», δηλ. «είναι ακόμα». Η άρνηση δεν είναι προαιρετική και δεν είναι αποσπώμενη:

• παρελθοντικός τύπος: ما زالَ الطَّريقُ مُغْلَقًا. — Ο δρόμος είναι ακόμα κλειστός.
• ενεστωτικός τύπος: لا يَزالُ الطَّريقُ مُغْلَقًا. — Ο δρόμος είναι ακόμα κλειστός.

Και τα δύο σημαίνουν ενεστώτα. Διαλέξτε κατά το πρόσωπο που χρειάζεστε: ما زِلْتُ، ما زالَتْ، ما زالوا από τη μία, لا أَزالُ، لا تَزالُ، لا يَزالونَ από την άλλη. Αυτό που δεν επιτρέπεται ποτέ να γράψετε είναι *زالَ يَعْمَلُ — χωρίς το ما λέει το αντίθετο από αυτό που εννοείτε. (Το ما είναι το ما του μαθήματος 37, που αρνείται παρελθοντικό ρήμα· το لا είναι το لا του μαθήματος 23, που αρνείται έναν مُضارِع. Τίποτε καινούργιο, απλώς συγχωνευμένα σε ιδιωματική έκφραση.)

Οι άλλες αδελφές του «ακόμα» — ما بَرِحَ، ما انْفَكَّ، ما فَتِئَ — συμπεριφέρονται πανομοιότυπα και αξίζει να τις αναγνωρίζετε, αλλά τα ما زالَ / لا يَزالُ θα κουβαλήσουν ό,τι χρειάζεστε να πείτε.

7. Το ما دامَ ακουμπά πάντα σε κύρια πρόταση. Το ما دامَ σημαίνει «όσο, εφόσον», και σε αντίθεση με τις άλλες δεν μπορεί να σταθεί ως πρόταση από μόνο του — εισάγει δευτερεύουσα πρόταση κολλημένη σε κύρια: اِقْرَأْ ما دُمْتَ مُسْتَيْقِظًا «διάβαζε όσο είσαι ξύπνιος»· ما دامَ الطَّقْسُ جَميلًا فَلْنَخْرُجْ «όσο ο καιρός είναι καλός, ας βγούμε». Εμφανίζεται μόνο στον παρελθοντικό τύπο (ما دامَ، ما دُمْتَ، ما دامَتْ) όποια κι αν είναι η χρονική σημασία, και το ما εδώ δεν είναι άρνηση — είναι ένα εντελώς διαφορετικό ما, που θα το ξανασυναντήσετε στο μάθημα 68.

8. Το لَيْسَ είναι ο ενεστωτικός αρνητής της οικογένειας. Το συναντήσατε στο μάθημα 23 και δεν έχει αλλάξει: لَيْسَ الجَوابُ سَهْلًا. Δύο πράγματα το ξεχωρίζουν από τις αδελφές του. Είναι جامِد — άκλιτο: δεν υπάρχει مُضارِع *يَلْيَسُ και δεν υπάρχει أَمْر, μόνο οι παρελθοντικοί τύποι, που ωστόσο σημαίνουν ενεστώτα. Και για να αρνηθείτε οποιαδήποτε από τις άλλες αδελφές στον παρελθοντικό δεν το χρησιμοποιείτε καθόλου — χρησιμοποιείτε ما ή لَمْ πάνω στην ίδια την αδελφή: ما كانَ الجَوُّ جَميلًا / لَمْ يَكُنِ الجَوُّ جَميلًا.

9. Πέντε αδελφές είναι أَجْوَف, και τα θέματά τους κονταίνουν. Τα كانَ (ك-و-ن)، صارَ (ص-ي-ر)، باتَ (ب-ي-ت)، زالَ (ز-ي-ل)، دامَ (د-و-م) έχουν όλα ασθενές μεσαίο ριζικό σύμφωνο τεντωμένο σε μακρό άλιφ στο τρίτο πρόσωπο. Ένα μακρό φωνήεν δεν μπορεί να σταθεί μπροστά από σουκούν, οπότε τη στιγμή που προσθέτετε κατάληξη που αρχίζει από σύμφωνο το άλιφ καταρρέει σε βραχύ φωνήεν — και σε αυτές τις πέντε το βραχύ φωνήεν ταιριάζει με το κρυμμένο ριζικό: το و δίνει ντάμμα, το ي δίνει κάσρα. (Αυτό το κόλπο δεν είναι ο γενικός κανόνας για τα κοίλα ρήματα: το نامَ — يَنامُ έχει و και δίνει ακόμα نِمْتُ. Το μάθημα 50 το ξεκαθαρίζει.)

كانَ → كُنْتُ ، صارَ → صِرْتُ ، باتَ → بِتُّ ، ما زالَ → ما زِلْتُ ، ما دامَ → ما دُمْتُ

Οι καταλήξεις που αρχίζουν από φωνήεν αφήνουν το μακρό άλιφ ήσυχο: كانَتْ، كانوا، صارَتْ، صاروا، ما زالوا. Η ίδια κατάρρευση γίνεται στον مُضارِع όποτε η αποκομμένη έγκλιση βάζει σουκούν στο τέλος: يَكونُ → لَمْ يَكُنْ، يَصيرُ → لَمْ يَصِرْ. Η ίδια η κατάρρευση είναι αυτό που κάνει κάθε κοίλο ρήμα — το μάθημα 50 το κάνει γενικό κανόνα — και εξηγεί το بِتُّ, όπου το κοντυμένο θέμα بِتْ συναντά την κατάληξη ـتُ και τα δύο ت συγχωνεύονται κάτω από σάντα.

10. Το ظَلَّ είναι مُضَعَّف, και ξεδιπλασιάζεται. Το ظَلَّ κρύβει επαναλαμβανόμενο ριζικό: ظ-ل-ل. Τα δύο ل κάθονται μαζί κάτω από σάντα όσο η κατάληξη είναι φωνήεν (ظَلَّ، ظَلَّتْ، ظَلّوا، يَظَلُّ), αλλά μια κατάληξη που αρχίζει από σύμφωνο τα αναγκάζει να χωρίσουν και το αρχικό φωνήεν του θέματος ξαναβγαίνει ως κάσρα: ظَلِلْتُ، ظَلِلْنا، ظَلِلْتُمْ. Δεν υπάρχει *ظَلَّتُ. Αυτό είναι ακριβώς το ίδιο έναυσμα με την κατάρρευση των κοίλων — κατάληξη που αρχίζει από σύμφωνο — εφαρμοσμένο σε διαφορετική αδυναμία.

11. Το خَبَر μπορεί να είναι ολόκληρη πρόταση ή شِبْه جُمْلَة. Ένα μονολεκτικό κατηγόρημα πάει مَنْصوب· οτιδήποτε μεγαλύτερο δεν έχει κατάληξη να αλλάξει, και τότε η αδελφή απλώς στέκεται εκεί:

• جُمْلَة فِعْلِيَّة: كانَ الوَلَدُ يَلْعَبُ في الحَديقَةِ. / أَصْبَحَتْ تَتَكَلَّمُ العَرَبِيَّةَ بِطَلاقَةٍ.
• شِبْه جُمْلَة: كانَ في البَيْتِ. / ما زالَ الكِتابُ عَلَى الطّاوِلَةِ.

Στην πρώτη ομάδα ο مُضارِع κρατά την κανονική του κατάληξη مَرْفوع — يَلْعَبُ, ποτέ *يَلْعَبَ — γιατί μια πρόταση δεν έχει πτώση. Το كانَ συν مُضارِع είναι η δομή «συνήθιζε / έκανε» του μαθήματος 32· το كانَ συν παρελθοντικό ρήμα είναι διαφορετική κατασκευή, ο χρόνος «είχε ήδη γίνει», και χρειάζεται قَدْ — كانَ قَدْ خَرَجَ. Ολόκληρο αυτό το σύστημα σύνθετων χρόνων είναι το μάθημα 45· αφήστε το εκεί προς το παρόν.

12. Η σειρά μπορεί να μετακινηθεί, οι πτώσεις όχι. Τα Αραβικά ευχαρίστως προτάσσουν το خَبَر όταν το اسْم είναι αόριστο: كانَ في القاعَةِ طُلّابٌ كَثيرونَ «υπήρχαν πολλοί φοιτητές στην αίθουσα». Διαβάστε το αργά — το طُلّابٌ είναι مَرْفوع γιατί είναι το καθυστερημένο اسْمُ كانَ, όχι το κατηγόρημα. Το αντανακλαστικό «το كانَ σημαίνει αιτιατική κάπου» είναι αυτό που παράγει το κλασικό *كانَ عِنْدي كِتابًا. Εντοπίστε πρώτα ποια λέξη είναι το κατηγόρημα, μετά εφαρμόστε την πτώση.

13. Συχνά δεν μπορείτε να ακούσετε την αιτιατική, και δεν μπορείτε ποτέ να την δείτε χωρίς φωνηεντισμό. Οι πτωτικές καταλήξεις πεθαίνουν στην παύση και απλώς απουσιάζουν από τον συνηθισμένο αραβικό τύπο. Αλλά η αιτιατική είναι αυτή που εν μέρει επιβιώνει: στην παύση το τανβίν του بارِدًا πέφτει ενώ το άλιφ του μένει, οπότε το كانَ الطَّقْسُ بارِدا τελειώνει πράγματι σε ακουστό μακρό ā, και το مَريضًا είναι ακουστά διαφορετικό από το مَريضٌ. Αυτό που δεν ακούτε είναι το ـةً του مَريضَةً (στην παύση είναι απλώς مَريضَهْ), το ـٍ του مُجْتَهِداتٍ, ή η γυμνή φάτχα ενός οριστικού κατηγορήματος. Έτσι το μισό του κανόνα είναι ακουστό και το μισό είναι γνώση — γι’ αυτό γράφετε την κατάληξη ακόμα κι όταν κανείς δεν θα την πρόφερε.

14. Αυτό δεν είναι θέμα αυτού του μαθήματος. Δύο γειτονικές οικογένειες μοιάζουν και κρατιούνται σκόπιμα πίσω. Το كادَ «σχεδόν» και το ظَنَّ «νόμισα» αναδιαμορφώνουν κι αυτά την πρόταση, αλλά το ظَنَّ παίρνει δύο αιτιατικές, όχι μία — αυτό είναι το μάθημα 59. Το إِنَّ και οι αδελφές του κάνουν την κατοπτρική εικόνα αυτού του μαθήματος, αιτιατική πρώτα και ονομαστική δεύτερη — μάθημα 44, αμέσως μετά. Και το كانَ μέσα σε μη πραγματική υπόθεση (لَوْ كانَ عِنْدي وَقْتٌ) περιμένει το μάθημα 65.

Τύποι και δομές

Οι εννέα αδελφές

كانَ: το κόντεμα σε έναν πίνακα (τη δομή που αντιγράφει κάθε κοίλη αδελφή)

Οι πέντε κοίλες αδελφές δίπλα δίπλα

Οι μη κοίλες αδελφές

Μία πρόταση σε όλη την οικογένεια

Τι μπορεί να είναι το خَبَر

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• كانَ الطَّقْسُ بارِدٌ. -> كانَ الطَّقْسُ بارِدًا. — Το خَبَر κάθε αδελφής είναι مَنْصوب. Το να το αφήνετε مَرْفوع είναι το λάθος που υπάρχει όλη η οικογένεια για να πιάσει.
• أَصْبَحَتِ المَدينَةُ كَبيرَةٌ. -> أَصْبَحَتِ المَدينَةُ كَبيرَةً. — Ο κανόνας δεν αφορά το كانَ, αφορά την οικογένεια. Κάθε αδελφή τραβάει το κατηγόρημά της στην αιτιατική.
• زالَ يَعْمَلُ في الشَّرِكَةِ. -> ما زالَ يَعْمَلُ في الشَّرِكَةِ. / لا يَزالُ يَعْمَلُ في الشَّرِكَةِ. — Γυμνό زالَ σημαίνει «σταμάτησε». Το αρνητικό μόριο είναι μέρος της λέξης, όχι προαιρετικό έξτρα.
• كانَ الطّالِبَ مُجْتَهِدًا. -> كانَ الطّالِبُ مُجْتَهِدًا. — Οι πτώσεις ανάποδα. Το اسْمُ كانَ είναι مَرْفوع και μόνο το δεύτερο στοιχείο μετακινείται· δύο αιτιατικές στη σειρά είναι αδύνατες εδώ.
• صارْتُ مُعَلِّمًا. -> صِرْتُ مُعَلِّمًا. — Ένα μακρό άλιφ δεν μπορεί να σταθεί πριν από σουκούν. Το κοίλο θέμα καταρρέει, και το ي του ص-ي-ر αφήνει πίσω κάσρα.
• ظَلَّتُ أَنْتَظِرُ. -> ظَلِلْتُ أَنْتَظِرُ. — Ένα διπλασιασμένο ρήμα σπάει τη σάντα του πριν από κατάληξη που αρχίζει από σύμφωνο. (Το ظَلَّتْ, με σουκούν, είναι το απολύτως σωστό «έμεινε αυτή».)
• لَيْسَ الجَوابُ سَهْلٌ. -> لَيْسَ الجَوابُ سَهْلًا. — Το لَيْسَ είναι αδελφή όπως οι υπόλοιπες, και κυβερνά αιτιατική από το μάθημα 23.
• كانَ عِنْدي وَقْتًا كَثيرًا. -> كانَ عِنْدي وَقْتٌ كَثيرٌ. — Εδώ το عِنْدي είναι το κατηγόρημα και το وَقْتٌ είναι το καθυστερημένο اسْمُ كانَ, οπότε μένει مَرْفوع. Βρείτε πρώτα το κατηγόρημα.
• أَصْبَحَ الوَلَدُ يَلْعَبَ في الحَديقَةِ. -> أَصْبَحَ الوَلَدُ يَلْعَبُ في الحَديقَةِ. — Ένα κατηγόρημα-πρόταση δεν έχει πτώση να πάρει, οπότε ο مُضارِع κρατά την κανονική του ντάμμα.
• لَيْسَ كانَ الجَوُّ جَميلًا. -> ما كانَ الجَوُّ جَميلًا. / لَمْ يَكُنِ الجَوُّ جَميلًا. — Το لَيْسَ αρνείται ονοματική πρόταση· δεν αρνείται ποτέ παρελθοντικό ρήμα. Το παρελθοντικό كانَ αρνείται με ما ή لَمْ (μάθημα 37).

Συμβουλές

• Μάθετε την οικογένεια ως μία πρόταση περασμένη από όλη της — الطَّقْسُ بارِدٌ → كانَ / أَصْبَحَ / ظَلَّ / ما زالَ / لَيْسَ الطَّقْسُ بارِدًا. Εννέα σημασίες στην τιμή ενός συντακτικού κανόνα.
• Ταξινομήστε τις κατά ομάδα πριν απομνημονεύσετε: τέσσερις «γίνομαι», τρεις «μένω», μία «δεν είναι», μία γυμνός παρελθοντικός. Εννέα ασύνδετα λήμματα είναι δύσκολα· τέσσερα κουτιά με ετικέτα όχι.
• Ο έλεγχος του θέματος είναι πάντα η ίδια ερώτηση: η κατάληξη αρχίζει από σύμφωνο; Αν ναι, كانَ → كُنْ، صارَ → صِرْ، باتَ → بِتْ، زالَ → زِلْ، دامَ → دُمْ، ظَلَّ → ظَلِلْ. Αν όχι, αφήστε το θέμα ήσυχο.
• Αποθηκεύστε τα ما زالَ και لا يَزالُ ως μονές λέξεις με την άρνηση ψημένη μέσα, ακριβώς όπως αποθηκεύετε το αγγλικό «no longer». Τότε δεν θα μπείτε ποτέ στον πειρασμό να ξεκολλήσετε το ما.
• Τα باتَ και أَصْبَحَ είναι παντού στις ειδήσεις· τα ظَلَّ και ما زالَ είναι παντού στη συνηθισμένη περιγραφή· το أَمْسى το χρειάζεστε κυρίως να το αναγνωρίζετε. Μοιράστε την προσπάθειά σας ανάλογα.
• Πείτε το κατηγόρημα δυνατά με το άλιφ κολλημένο — بارِدًا، واضِحًا، مَفْتوحًا. Είναι η μία κατάληξη σε αυτό το μάθημα που ο ακροατής σας θα ακούσει πράγματι, οπότε ανταμείβει τη γυμναστική περισσότερο από τις σιωπηλές.
• Μην απλώνετε ακόμα το χέρι στο كادَ يَسْقُطُ ή στο ظَنَّ الوَلَدَ نائِمًا. Μοιάζουν με αυτή την οικογένεια και συμπεριφέρονται διαφορετικά· το μάθημα 59 είναι εκεί που ανήκουν.