Με λίγα λόγια

Τα Αγγλικά ποσοτικοποιούν με μικρές λειτουργικές λέξεις μπροστά από το ουσιαστικό: «all the students», «every student», «most people», «both men». Τα Αραβικά δεν έχουν σχεδόν καμία από αυτές. Αυτό που έχουν αντί γι’ αυτές είναι μια χούφτα συνηθισμένα ουσιαστικά που σημαίνουν «το σύνολο του», «ένα μέρος του», «το μεγαλύτερο μέρος του», και παίρνουν το όνομα που ποσοτικοποιούν ως δεύτερο όρο μιας إِضافَة. Το كُلُّ الطُّلّابِ είναι, λέξη προς λέξη, «το-σύνολο-των φοιτητών». Αυτή η παρατήρηση κάνει όλο το σύνολο προβλέψιμο: κανένα άρθρο στον ποσοδείκτη, γενική στο όνομα, και ο ποσοδείκτης μόνος του να φέρει όποια πτώση του δίνει η πρόταση.

Το δεύτερο μισό του μαθήματος είναι τι γίνεται όταν οι ιντάφα μακραίνουν. Επειδή οι ποσοδείκτες είναι οι ίδιοι πρώτοι όροι, αλυσίδες τριών και τεσσάρων ονομάτων είναι εντελώς συνηθισμένες στον γραπτό λόγο: كُلُّ طُلّابِ مَدْرَسَةِ القَرْيَةِ. Μια μακριά αλυσίδα δεν είναι καινούργια κατασκευή — είναι οι κανόνες του μαθήματος 20 εφαρμοσμένοι σε κάθε άρθρωση — αλλά δύο πράγματα θέλουν τώρα σχεδιασμό: τι πρέπει να εγκαταλείψει κάθε μη τελική λέξη, και πού μπορεί να σταθεί ένα επίθετο μόλις η αλυσίδα έχει κλείσει τη μέση.

Ο κανόνας

1. Το كُلّ είναι ουσιαστικό, και ό,τι ακολουθεί αποφασίζει τη σημασία. Τρεις δομές, τρεις σημασίες· μάθετέ τις ως τρία χωριστά λήμματα, όχι ως μία λέξη με ασαφή σημασία:

• كُلُّ + οριστικός πληθυντικός = όλοι οι: كُلُّ الطُّلّابِ — όλοι οι φοιτητές.
• كُلُّ + αόριστος ενικός = κάθε: كُلُّ طالِبٍ — κάθε φοιτητής.
• كُلُّ + οριστικός ενικός = ολόκληρος: كُلُّ اليَوْمِ — ολόκληρη η μέρα.

Και στις τρεις, το كُلّ είναι ο مُضاف: δεν παίρνει ποτέ الـ και δεν παίρνει ποτέ τανβίν, και το όνομα μετά από αυτό είναι مَجْرور. Η πτώση στο ίδιο το كُلّ είναι ελεύθερη και έρχεται από την πρόταση: هٰذا كُلُّ ما عِنْدي (κατηγόρημα), قَرَأْتُ كُلَّ الكِتابِ (αντικείμενο), في كُلِّ بَيْتٍ (μετά από πρόθεση).

Μια υποσημείωση: όταν ο δεύτερος όρος παραλείπεται επειδή είναι προφανής, το كُلّ παίρνει τανβίν για να σταθεί στη θέση του — كُلٌّ يَعْمَلُ بِطَريقَتِهِ (ο καθένας δουλεύει με τον δικό του τρόπο). Αυτή είναι η μόνη φορά που βλέπετε τανβίν σε αυτή τη λέξη.

2. Η συμφωνία ακολουθεί τη δομή που διαλέξατε.

• Με το كُلُّ طالِبٍ, ό,τι ακολουθεί είναι ενικός: كُلُّ طالِبٍ يَحْمِلُ بِطاقَتَهُ — κάθε φοιτητής κουβαλά την κάρτα του. Όχι يَحْمِلونَ, όχι بِطاقاتِهِمْ.
• Με το كُلُّ الطُّلّابِ, ένα ρήμα που έρχεται πρώτο μένει στον ενικό, γιατί το فاعِل του είναι το كُلُّ: حَضَرَ كُلُّ الطُّلّابِ. Όταν η φράση έρχεται πρώτη και το ρήμα ακολουθεί, τα Αραβικά πάνε κανονικά κατά τη σημασία: كُلُّ الطُّلّابِ حَضَروا.
• Με άλογο πληθυντικό, ισχύει ακόμα το μάθημα 11: كُلُّ المُدُنِ جَميلَةٌ — θηλυκός ενικός, όποιος κι αν είναι ο ποσοδείκτης.

3. Η δομή παράθεσης: الطُّلّابُ كُلُّهُمْ. Οι ίδιες λέξεις μπορούν να ακολουθούν το όνομα αντί να το προηγούνται, σε σταθερό σχήμα: το όνομα, μετά το كُلّ στην ίδια πτώση με το όνομα, μετά μια προσφυόμενη αντωνυμία που συμφωνεί με το όνομα.

• الطُّلّابُ كُلُّهُمْ نَجَحوا. / رَأَيْتُ الطُّلّابَ كُلَّهُمْ. / تَحَدَّثْتُ مَعَ الطُّلّابِ كُلِّهِمْ.
• قَرَأْتُ الكُتُبَ كُلَّها. — άλογος πληθυντικός, οπότε η αντωνυμία είναι ـها.

Αυτό είναι έμφαση — τυπικά التَّوْكيد, που το μάθημα 58 ονομάζει και συστηματοποιεί. Πάρτε τη δομή τώρα και την ετικέτα αργότερα. Το جَميعُ δουλεύει με τον ίδιο τρόπο (الطُّلّابُ جَميعُهُمْ), και το جَميعًا υπάρχει επίσης ως σκέτη επιρρηματική αιτιατική: حَضَرَ الطُّلّابُ جَميعًا.

4. Η οικογένεια της ιντάφα: بَعْضُ، مُعْظَمُ، جَميعُ، أَغْلَبُ. Και τα τέσσερα συμπεριφέρονται ακριβώς όπως το كُلّ — γυμνός πρώτος όρος, οριστικό όνομα στη γενική, χωρίς مِنْ:

• بَعْضُ الطُّلّابِ — μερικοί από τους φοιτητές· بَعْضُ الوَقْتِ — λίγος από τον χρόνο.
• مُعْظَمُ النّاسِ — οι περισσότεροι άνθρωποι· أَغْلَبُ الشَّرِكاتِ — οι περισσότερες εταιρείες.
• جَميعُ المَوادِّ — όλα τα μαθήματα (ένα πιο επίσημο كُلّ, χωρίς ανάγνωση «κάθε»).

Η συμφωνία τους αντιγράφει τον κανόνα 2: καθένα είναι γραμματικά αρσενικό ουσιαστικό ενικού, οπότε ένα ρήμα πριν από αυτά είναι ενικός (يَعْمَلُ مُعْظَمُ السُّكّانِ في المَصْنَعِ), ενώ ένα ρήμα μετά από αυτά ακολουθεί τη σημασία (مُعْظَمُ السُّكّانِ يَعْمَلونَ في المَصْنَعِ), και ένας άλογος πληθυντικός μέσα στην ιντάφα τραβάει το κατηγόρημα στον θηλυκό ενικό: مُعْظَمُ الشَّرِكاتِ صَغيرَةٌ.

5. Η οικογένεια του مِنْ: كَثيرٌ مِنَ، قَليلٌ مِنَ، عَدَدٌ مِنَ. Σε αυτή την ποσοτική σημασία αυτά δεν είναι πρώτοι όροι. Είναι συνηθισμένα αόριστα ουσιαστικά, κρατούν το τανβίν τους, και φτάνουν στο ποσοτικοποιημένο όνομα μέσω της πρόθεσης مِنْ:

• كَثيرٌ مِنَ الطُّلّابِ — πολλοί από τους φοιτητές.
• قَليلٌ مِنَ الوَقْتِ — λίγος από τον χρόνο.
• عَدَدٌ مِنَ الزُّوّارِ — ένας αριθμός από τους επισκέπτες.

Ως ελεύθερα ουσιαστικά κλίνονται κανονικά, με τανβίν και όλα: رَأَيْتُ عَدَدًا مِنَ الزُّوّارِ. Παίρνουν επίσης δικό τους επίθετο, ακριβώς εκεί όπου το βάζουν τα Αγγλικά — عَدَدٌ كَبيرٌ مِنَ الزُّوّارِ — πράγμα που η οικογένεια της ιντάφα δεν μπορεί να κάνει, γιατί τίποτε δεν επιτρέπεται ανάμεσα σε έναν ποσοδείκτη και το όνομά του. Η σύγχρονη πεζογραφία συχνά βάζει الـ στην πρώτη λέξη αντί γι’ αυτό (الكَثيرُ مِنَ النّاسِ), και αυτό είναι εντάξει· το να ανακατεύετε τις δύο οικογένειες όχι. Αν βγάλετε το مِنْ, παίρνετε μια πραγματική ιντάφα με διαφορετική σημασία: το عَدَدُ الطُّلّابِ είναι «ο αριθμός των φοιτητών», μια καταμέτρηση, όχι «μερικοί από αυτούς».

6. Τα كِلا και كِلْتا: «και οι δύο», και μόνο με δυϊκό. Το كِلا είναι για δύο αρσενικά πράγματα, το كِلْتا για δύο θηλυκά. Αυτό που ακολουθεί είναι είτε οριστικός δυϊκός στη γενική είτε δυϊκή αντωνυμία — τίποτε άλλο:

• كِلا الرَّجُلَيْنِ، كِلا الطّالِبَيْنِ / كِلْتا الشَّرِكَتَيْنِ، كِلْتا الطّالِبَتَيْنِ.
• كِلاهُما / كِلْتاهُما — και οι δύο τους.

Πριν από όνομα, το كِلا δεν αλλάζει ποτέ σχήμα. Το τελικό του άλιφ φέρει την πτώση αόρατα, ακριβώς όπως τα ονόματα مَقْصور του μαθήματος 41: جاءَ كِلا الرَّجُلَيْنِ / رَأَيْتُ كِلا الرَّجُلَيْنِ / مَعَ كِلا الرَّجُلَيْنِ — ένας τύπος και στις τρεις θέσεις. Με αντωνυμία κολλημένη κλίνεται σαν δυϊκός: كِلاهُما στην ονομαστική, كِلَيْهِما στην αιτιατική και τη γενική (θηλυκό: كِلْتاهُما / كِلْتَيْهِما). Ο τύπος με αντωνυμία είναι εκεί που θα το συναντάτε πιο συχνά, να στέκεται μετά από δυϊκό όνομα ως παράθεση: سَأَلْتُ الطَّبيبَيْنِ كِلَيْهِما.

Συμφωνία: αντιμετωπίστε το كِلا ως αρσενικό ενικό και το كِلْتا ως θηλυκό ενικό. كِلا الرَّجُلَيْنِ ناجِحٌ. كِلْتا الشَّرِكَتَيْنِ جَديدَةٌ.

7. Αλυσίδες τριών και περισσότερων. Ο مُضافٌ إِلَيْهِ του ενός ζεύγους μπορεί να είναι ο مُضاف του επόμενου, και η αλυσίδα απλώς συνεχίζει: مُديرُ مَدْرَسَةِ القَرْيَةِ — ο διευθυντής του σχολείου του χωριού. Διαβάστε την από την πρώτη της λέξη, βάζοντας ένα «του» σε κάθε άρθρωση. Δύο γεγονότα διέπουν κάθε αλυσίδα, όσο μακριά κι αν είναι:

• Κάθε όρος μετά τον πρώτο είναι مَجْرور. Μόνο η πρώτη λέξη απαντά στην εξωτερική πρόταση.
• Κάθε όρος εκτός από τον τελευταίο είναι مُضاف, και γι’ αυτό ξεντύνεται: χωρίς الـ, χωρίς τανβίν, και χωρίς το ن του δυϊκού ή του ομαλού αρσενικού πληθυντικού. Το مُعَلِّمونَ + المَدْرَسَةِ δίνει مُعَلِّمو المَدْرَسَةِ, το مُعَلِّمانِ δίνει مُعَلِّما المَدْرَسَةِ (και το مُعَلِّمَيْنِ δίνει مُعَلِّمَيِ المَدْرَسَةِ). Ο ομαλός θηλυκός πληθυντικός και οι σπασμένοι πληθυντικοί δεν έχουν ن να χάσουν και απλώς ρίχνουν το τανβίν: مُعَلِّماتُ المَدْرَسَةِ، كُتُبُ المَكْتَبَةِ — ενώ ένα δίπτωτο όπως το مَدارِس, που δεν είχε ποτέ τανβίν να χάσει, στέκεται απλώς γυμνό: مَدارِسُ المَدينَةِ.

Η οριστικότητα έρχεται ακόμα μόνο από την τελευταία λέξη: το مُديرُ مَدْرَسَةِ قَرْيَةٍ είναι «ένας διευθυντής σχολείου χωριού». Ένα άρθρο, στο τέλος, για ολόκληρη την αλυσίδα — και ένας ποσοδείκτης κολλάει μπροστά και κάνει αλυσίδα τεσσάρων όρων με το ίδιο μοναδικό άρθρο: كُلُّ طُلّابِ مَدْرَسَةِ القَرْيَةِ.

8. Τίποτε δεν επιτρέπεται να μπει ανάμεσα στο مُضاف και το مُضافٌ إِلَيْهِ. Ούτε επίθετο, ούτε δεικτική, ούτε επίρρημα. Οι δύο λέξεις είναι συγκολλημένες, οπότε ό,τι θα καθόταν στη μέση στα Αγγλικά στοιχίζεται μετά το τέλος της αλυσίδας. Εξού μια σειρά λέξεων που εκπλήσσει τους μαθητές: το هٰذِهِ سَيّارَةُ المُديرِ είναι πλήρης πρόταση, «αυτό είναι το αυτοκίνητο του διευθυντή», και η ονοματική φράση «αυτό το αυτοκίνητο του διευθυντή» πρέπει να βάλει τη δεικτική τελευταία — سَيّارَةُ المُديرِ هٰذِهِ.

9. Το επίθετο ακολουθεί ολόκληρη την αλυσίδα, και οι καταλήξεις του λένε τι προσδιορίζει. Ένα επίθετο υπακούει ακόμα στο μάθημα 8 — γένος, αριθμό, πτώση, οριστικότητα — οπότε όταν προσγειώνεται στο τέλος μιας αλυσίδας η συμφωνία του δείχνει πίσω ακριβώς σε έναν όρο:

• سَيّارَةُ المُديرِ الجَديدَةُ — το καινούργιο αυτοκίνητο του διευθυντή (θηλυκό + ονομαστική = سَيّارَةُ).
• سَيّارَةُ المُديرِ الجَديدِ — το αυτοκίνητο του καινούργιου διευθυντή (αρσενικό + γενική = المُديرِ).

Με τρεις όρους υπάρχουν τρεις υποψήφιες κεφαλές: το مُديرُ مَدْرَسَةِ القَرْيَةِ الجَديدُ είναι ο καινούργιος διευθυντής, ενώ το مُديرُ مَدْرَسَةِ القَرْيَةِ الجَديدَةِ είναι το καινούργιο χωριό ή το καινούργιο σχολείο — και τα δύο είναι θηλυκός ενικός γενικής, οπότε η κατάληξη δεν μπορεί να τα χωρίσει. Όπου οι υποψήφιοι μοιράζονται γένος, αριθμό και πτώση, τα Αραβικά πάνε κατά τη σημασία ή ο συγγραφέας ξαναδιατυπώνει με πρόθεση (مُديرُ المَدْرَسَةِ في القَرْيَةِ الجَديدَةِ). Επίθετα για περισσότερους από έναν όρους βγαίνουν με τον πλησιέστερο όρο πρώτο: مُديرُ مَدْرَسَةِ القَرْيَةِ الكَبيرَةِ الجَديدُ.

10. Το τα μαρμπούτα (ة) προφέρεται ως ت πριν από τον επόμενο όρο. Το مَدْرَسَةِ القَرْيَةِ λέγεται με πλήρες ت — όπως το ة οπουδήποτε η λέξη δεν είναι σε παύση, και ένας مُضاف δεν είναι ποτέ — αλλά το γράμμα γράφεται ακόμα ة, ποτέ ξαναγραμμένο ως ت. Ξανασωπαίνει μόνο στον τύπο παύσης, και σε μια μακριά αλυσίδα το φαινόμενο επαναλαμβάνεται σε κάθε θηλυκή άρθρωση: مَكْتَبَةُ جامِعَةِ المَدينَةِ.

Τύποι και δομές

Οι ποσοδείκτες, με το σχήμα που απαιτεί ο καθένας και τη συμφωνία που πυροδοτεί:

Η διαχωριστική γραμμή: οι πρώτες επτά σειρές είναι πρώτοι όροι μιας إِضافَة (χωρίς τανβίν, χωρίς مِنْ), και το ίδιο οι δύο τελευταίες — كِلا και كِلْتا, μόνο πάνω σε δυϊκό· οι σειρές οκτώ ως δέκα είναι ελεύθερα ουσιαστικά (τανβίν, και το مِنْ υποχρεωτικό).

Τα كِلا και كِلْتا στις τρεις πτώσεις:

Η δομή παράθεσης — ο ποσοδείκτης αντιγράφει την πτώση του ονόματος, η αντωνυμία αντιγράφει το γένος και τον αριθμό του:

Χτίζοντας μια αλυσίδα, έναν κρίκο τη φορά — προσέξτε τι εγκαταλείπει κάθε μη τελική λέξη:

Πού προσγειώνεται το επίθετο, και σε τι δείχνουν οι καταλήξεις του:

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• السَّيّارَةُ المُديرِ -> سَيّارَةُ المُديرِ — ο πρώτος όρος μιας ιντάφα ρίχνει το الـ όσο οριστικά κι αν είναι τα Αγγλικά· η οριστικότητα έρχεται από την τελευταία λέξη της αλυσίδας.
• الكُلُّ الطُّلّابِ -> كُلُّ الطُّلّابِ — ένας ποσοδείκτης είναι مُضاف, οπότε αρνείται κι αυτός το الـ. (Το الكُلُّ υπάρχει να στέκεται μόνο του — الكُلُّ يَعْرِفُ ذٰلِكَ — αλλά ποτέ πριν από γενική.)
• كُلُّ الطّالِبِ يَحْمِلُ بِطاقَتَهُ -> كُلُّ طالِبٍ يَحْمِلُ بِطاقَتَهُ — το «κάθε» θέλει αόριστο ενικό. Με الـ η φράση σημαίνει «ολόκληρος ο φοιτητής».
• كَثيرُ الطُّلّابِ -> كَثيرٌ مِنَ الطُّلّابِ — τα كَثيرٌ، قَليلٌ، عَدَدٌ κρατούν το τανβίν τους και χρειάζονται مِنْ. Ως ποσοδείκτες δεν είναι πρώτοι όροι — το عَدَدُ الطُّلّابِ είναι μια απολύτως καλή ιντάφα, αλλά σημαίνει «ο αριθμός των φοιτητών».
• بَعْضٌ مِنَ الطُّلّابِ -> بَعْضُ الطُّلّابِ — και το αντίστροφο λάθος: τα بَعْضُ، مُعْظَمُ، جَميعُ، أَغْلَبُ παίρνουν το όνομα απευθείας, χωρίς مِنْ και χωρίς τανβίν.
• كِلا الرَّجُلانِ -> كِلا الرَّجُلَيْنِ — το όνομα μετά το كِلا είναι ο δεύτερος όρος μιας ιντάφα, οπότε είναι γενικός δυϊκός: الرَّجُلَيْنِ، الشَّرِكَتَيْنِ.
• رَأَيْتُ الرَّجُلَيْنِ كِلاهُما -> رَأَيْتُ الرَّجُلَيْنِ كِلَيْهِما — μόλις κολλήσει αντωνυμία, το كِلا κλίνεται σαν δυϊκός: το كِلاهُما μόνο στην ονομαστική.
• مُعَلِّمونَ المَدْرَسَةِ -> مُعَلِّمو المَدْرَسَةِ — το ن του ομαλού αρσενικού πληθυντικού (και του δυϊκού: مُعَلِّمانِ المَدْرَسَةِ -> مُعَلِّما المَدْرَسَةِ) πέφτει πριν από τον επόμενο όρο.
• مُديرُ المَدْرَسَةِ القَرْيَةِ -> مُديرُ مَدْرَسَةِ القَرْيَةِ — σε μια αλυσίδα μόνο η τελευταία λέξη κρατά το الـ· κάθε μεσαία λέξη ξεντύνεται γυμνή.
• سَيّارَةُ الجَديدَةُ المُديرِ -> سَيّارَةُ المُديرِ الجَديدَةُ — τίποτε δεν μπαίνει ανάμεσα στους δύο όρους· το επίθετο περιμένει ώσπου να τελειώσει η αλυσίδα.

Συμβουλές

• Μια ερώτηση ταξινομεί όλον τον κατάλογο των ποσοδεικτών: η λέξη φέρει τανβίν μπροστά από το όνομα; Τα كُلُّ، بَعْضُ، مُعْظَمُ، جَميعُ، أَغْلَبُ، كِلا δεν φέρουν ποτέ και παίρνουν το όνομα απευθείας· τα كَثيرٌ، قَليلٌ، عَدَدٌ φέρουν πάντα και παίρνουν μαζί τους το مِنْ.
• Πείτε μια αλυσίδα δυνατά ξεκινώντας από την πρώτη της λέξη, βάζοντας «του» σε κάθε άρθρωση: مُديرُ — του — مَدْرَسَةِ — του — القَرْيَةِ. Αν τα Αγγλικά χρειάζονται «the» στη μέση, τα Αραβικά και πάλι όχι.
• Γυμνάστε την πτώση του ن ώσπου να γίνει αυτόματη. Τα مُعَلِّمو και مُعَلِّما μοιάζουν λάθος στο μάτι του αρχάριου και είναι το πιο ορατό σημάδι ότι έχετε καταλάβει τις ιντάφα.
• Όποτε ένα επίθετο θέλει να κάτσει στη μέση μιας ιντάφα, τελειώστε πρώτα την ιντάφα, μετά κολλήστε το επίθετο και αφήστε τις καταλήξεις του να δείξουν.
• Αν δύο υποψήφιες κεφαλές μοιράζονται γένος, αριθμό και πτώση, μην εμπιστεύεστε την κατάληξη να ξεδιαλύνει — ούτε ένας φυσικός αναγνώστης δεν μπορεί. Ξαναδιατυπώστε με πρόθεση (في القَرْيَةِ) αντί γι’ αυτό.
• Μάθετε το الطُّلّابُ كُلُّهُمْ ως σταθερό σχήμα τριών κομματιών: όνομα, μετά كُلّ στην ίδια πτώση, μετά αντωνυμία που ταιριάζει με το όνομα. Η ετικέτα γι’ αυτό έρχεται στο μάθημα 58.
• Αγνοήστε προς το παρόν την αιτιατική που προσδιορίζει ποσότητα (اِمْتَلَأَ الكوبُ ماءً) — αυτό είναι το ταμγίζ (التَّمْييز), μάθημα 61. Τίποτε σε αυτό το μάθημα δεν βάζει φάτχα στο ποσοτικοποιημένο όνομα.