Με λίγα λόγια

Το μάθημα 23 σας έδωσε το لا για τον ενεστώτα και το لَيْسَ για την πρόταση χωρίς ρήμα, και άφησε δύο κενά στον πίνακα: «δεν έγραψε» και «δεν θα γράψει». Αυτό το μάθημα τα γεμίζει. Τα Αραβικά έχουν εδώ τρία εργαλεία, όχι ένα: το ما μπροστά από αμετάβλητο ρήμα του παρελθόντος, το لَمْ μπροστά από ενεστώτα στην αποκομμένη έγκλιση (τζαζμ), και το لَنْ μπροστά από ενεστώτα στην υποτακτική. Δύο από τα τρία αρνούνται το παρελθόν, και σε συνηθισμένες προτάσεις οποιοδήποτε από τα δύο κάνει τη δουλειά.

Αυτό που κοστίζει περισσότερο στους μαθητές δεν είναι ο κατάλογος, αλλά ένα περίεργο γεγονός μέσα του: το لَمْ αρνείται το παρελθόν, κι όμως το ρήμα που παίρνει είναι مُضارِع. Το لَمْ يَكْتُبْ μοιάζει με ρήμα ενεστώτα και σημαίνει «δεν έγραψε» — το μόριο γυρίζει τον χρόνο προς τα πίσω μόνο του. Βάλτε αυτή τη μία πρόταση στο μυαλό σας τώρα, γιατί όλα τα υπόλοιπα στο μάθημα είναι καταγραφή: ποια κατάληξη φοράει το ρήμα μετά το لَمْ (ένα σουκούν, ή ένα γράμμα που λείπει) και ποια μετά το لَنْ (μια φάτχα). Και τους δύο τύπους τους φτιάξατε ήδη στα μαθήματα 33 και 35· εδώ επιτέλους παίρνουν δουλειά.

Ο κανόνας

1. Η τριπλή διάκριση. Από ένα σχήμα ρήματος το καθένα· τα δύο πρώτα μοιράζονται το παρελθόν:

• ما + الماضي — το ρήμα του παρελθόντος μένει ακριβώς όπως είναι: ما كَتَبَ «δεν έγραψε».
• لَمْ + المُضارِعُ المَجْزوم — η ίδια σημασία, η σύγχρονη προεπιλογή: لَمْ يَكْتُبْ.
• لَنْ + المُضارِعُ المَنْصوب — ο μέλλοντας: لَنْ يَكْتُبَ «δεν θα γράψει».

Ένα τέταρτο μόριο, το لَمّا, είναι εξειδικευμένος αρνητής του παρελθόντος με τη σημασία «όχι ακόμη» και παίρνει αποκομμένη έγκλιση όπως το لَمْ: لَمّا يَصِلْ «δεν έχει φτάσει ακόμη». Παίρνει τον δικό του κανόνα παρακάτω.

2. Το ما δεν αλλάζει τίποτα απολύτως. Ο παρελθοντικός χρόνος είναι مَبْنِيٌّ — άκλιτος (μάθημα 18) — οπότε κανένα μόριο δεν μπορεί να λυγίσει την κατάληξή του. Βάλτε το ما αμέσως μπροστά και σταματήστε: ما ذَهَبْتُ، ما كَتَبَتْ، ما وَصَلوا، ما رَأَيْتُهُ. Αντωνυμίες αντικειμένου, υποκείμενα, σειρά των λέξεων: όλα άθικτα. Αυτός είναι μακράν ο ευκολότερος από τους τρεις να παραχθεί, και είναι σωστά λογοτεχνικά αραβικά. Κουβαλάει μια ελαφριά γεύση έμφασης ή προφορικού λόγου, και ο σύγχρονος γραπτός πεζός λόγος απλώνει το χέρι στο لَمْ πολύ συχνότερα, αλλά ένα σκέτο ما + ρήμα του παρελθόντος δεν είναι λάθος.

Μην διαβάζετε αυτό το αρνητικό ما με τον ίδιο τρόπο στο ما زالَ «εξακολουθεί» ή στο ما عادَ «δεν είναι πια». Το ما εκεί είναι ο ίδιος αρνητής, αλλά κάθε ζεύγος έχει συγχωνευτεί σε μία λεξική μονάδα χτισμένη πάνω σε μια αδελφή του كانَ (μάθημα 43): το να αρνηθείτε το «έπαψε» είναι ο τρόπος που βγαίνει το «εξακολουθεί». Και το ما έχει αρκετές άλλες ζωές — λέξη ερώτησης, αναφορική αντωνυμία — που είναι το μάθημα 68.

3. Το لَمْ είναι η προεπιλεγμένη άρνηση του παρελθόντος στα λογοτεχνικά αραβικά. Σε εφημερίδα, αναφορά, επίσημη επιστολή ή δελτίο ειδήσεων, το «δεν» του παρελθόντος είναι لَمْ πολύ συχνότερα από το ما. Οι Άραβες γραμματικοί το χαρακτηρίζουν حَرْفُ نَفْيٍ وجَزْمٍ وقَلْبٍ — «μόριο άρνησης, αποκοπής και ανατροπής» — και η τρίτη λέξη είναι όλο το κόλπο: το قَلْب, η ανατροπή, είναι αυτό που γυρίζει τον χρόνο του مُضارِع που ακολουθεί από ενεστώτα σε παρελθόν.

4. Πείτε το δύσκολο μέρος δυνατά: το لَمْ παίρνει مُضارِع και σημαίνει παρελθόν. Το لَمْ يَكْتُبْ είναι «δεν έγραψε», ποτέ «δεν γράφει». Δεν φτιάχνετε εδώ ρήμα του παρελθόντος· φτιάχνετε ρήμα με σχήμα ενεστώτα πίσω από ένα μόριο που έχει ήδη μετακινήσει την πρόταση στο παρελθόν. Δεν υπάρχει *لَمْ كَتَبَ — το να βάλετε ρήμα του παρελθόντος μετά το لَمْ είναι το συχνότερο λάθος αυτού του μαθήματος, γιατί το ένστικτο του μαθητή λέει «σημασία παρελθόντος, τύπος παρελθόντος». Τα Αραβικά διαφωνούν.

5. Πώς μοιάζει το المَجْزوم μετά το لَمْ. Η αποκομμένη έγκλιση του μαθήματος 35, αμετάβλητη. Ο δείκτης της έχει τρία σχήματα ανάλογα με το ρήμα:

• السُّكون σε ομαλό ρήμα: يَكْتُبُ → لَمْ يَكْتُبْ، يَدْرُسُ → لَمْ يَدْرُسْ.
• حَذْفُ النّون στα الأَفْعالُ الخَمْسَة: يَكْتُبونَ → لَمْ يَكْتُبوا، تَكْتُبينَ → لَمْ تَكْتُبي، يَكْتُبانِ → لَمْ يَكْتُبا. Το σιωπηλό أَلِف فارِقَة μετά το ـوا γράφεται όπως πάντα.
• حَذْفُ حَرْفِ العِلَّة σε ρήμα που τελειώνει σε ασθενές γράμμα: يَمْشي → لَمْ يَمْشِ، يَدْعو → لَمْ يَدْعُ، يَنْسى → لَمْ يَنْسَ. Το τελικό γράμμα ακρωτηριάζεται και μένει μόνο το βραχύ φωνήεν που το τάιζε.

Και οι δύο θηλυκοί πληθυντικοί يَكْتُبْنَ / تَكْتُبْنَ δεν κινούνται ποτέ: لَمْ يَكْتُبْنَ. Το ـنَ τους είναι η αντωνυμία του υποκειμένου, όχι δείκτης έγκλισης.

6. Τα κοίλα ρήματα κονταίνουν το μακρό τους φωνήεν. Αυτός είναι ο υποκανόνας που αξίζει να τον εξασκήσετε χωριστά. Ένα ρήμα όπως το قالَ — το يَقولُ κουβαλάει μακρό ū στη μέση. Η αποκομμένη έγκλιση θέλει σουκούν στο τελευταίο ριζικό σύμφωνο, και ένα μακρό φωνήεν δεν αντέχει μπροστά από σουκούν — δύο σύμφωνα χωρίς φωνήεν θα συγκρούονταν — οπότε το μακρό φωνήεν απλώς κονταίνει:

يَقولُ → لَمْ يَقُلْ، يَنامُ → لَمْ يَنَمْ، يَبيعُ → لَمْ يَبِعْ، يَكونُ → لَمْ يَكُنْ، يَخافُ → لَمْ يَخَفْ.

Το βραχύ φωνήεν που εμφανίζεται ταιριάζει με το μακρό που αντικαθιστά: ū → ντάμμα, ā → φάτχα, ī → κάσρα. Τίποτα δεν κονταίνει όταν η κατάληξη δεν είναι σουκούν, οπότε τα الأَفْعال الخَمْسَة κρατούν το μακρό τους φωνήεν: لَمْ يَقولوا، لَمْ تَقولي. Η πλήρης συμπεριφορά αυτών των ρημάτων είναι το μάθημα 50· εδώ χρειάζεστε μόνο το κόντεμα μετά το لَمْ.

7. لَنْ + المَنْصوب για τον μέλλοντα. Το لَنْ είναι حَرْفُ نَفْيٍ ونَصْبٍ واسْتِقْبالٍ — άρνηση, θέση σε υποτακτική, και μελλοντικότητα χτισμένη μέσα. Το ρήμα παίρνει τη φάτχα του μαθήματος 33, ή χάνει το ن του: لَنْ أَكْتُبَ، لَنْ يَمْشِيَ، لَنْ يَكْتُبوا، لَنْ تَكْتُبي.

Επειδή το لَنْ περιέχει ήδη τον μέλλοντα, αντικαθιστά τα سَـ και سَوْفَ· τα δύο δεν συνδυάζονται ποτέ. Το سَيَذْهَبُ αρνημένο είναι لَنْ يَذْهَبَ, και τα *لَنْ سَيَذْهَبَ και *ما سَوْفَ يَذْهَبُ είναι εντελώς λάθος. Προσέξτε επίσης ότι το لَنْ δεν κονταίνει κοίλο ρήμα — δεν υπάρχει σουκούν να συγκρουστεί — οπότε لَمْ يَقُلْ αλλά لَنْ يَقولَ، لَمْ يَنَمْ αλλά لَنْ يَنامَ.

8. Πού ανήκει ακόμη το لا. Το لا + مُضارِع مَرْفوع (μάθημα 23) κρατάει τον ενεστώτα: لا يَكْتُبُ «δεν γράφει / δεν είναι στο να γράφει». Τρία μόρια, τρεις χρόνοι: لا για τώρα, ما ή لَمْ για πριν, لَنْ για μετά. Το αγγλικό «not» μαζί με ένα βοηθητικό που κουβαλάει τον χρόνο κάνει και τα τρία — και το ελληνικό «δεν» το ίδιο — γι’ αυτό οι μαθητές απλώνουν το χέρι σε μία αραβική λέξη και τη χρησιμοποιούν παντού.

9. Το لَمّا: «όχι ακόμη». Το لَمّا παίρνει αποκομμένη έγκλιση ακριβώς όπως το لَمْ, αλλά προσθέτει ότι το πράγμα ακόμα αναμένεται: لَمّا يَصِلْ «δεν έχει φτάσει ακόμη», لَمّا نَبْدَأْ «δεν έχουμε αρχίσει ακόμη». Το لَمْ يَصِلْ κλείνει τον φάκελο· το لَمّا يَصِلْ τον κρατάει ανοιχτό. Είναι λέξη επίσημου, γραπτού ύφους — και έχει έναν άσχετο δίδυμο, το لَمّا «όταν» ακολουθούμενο από ρήμα παρελθόντος (لَمّا وَصَلَ «όταν έφτασε»), που ανήκει στο μάθημα 38. Ο τύπος του ρήματος σας λέει ποιο διαβάζετε.

10. Δύο σουκούν συναντιούνται: βοηθητική κάσρα. Το لَمْ يَكْتُبْ τελειώνει σε σουκούν. Αν η επόμενη λέξη αρχίζει με هَمْزَةُ الوَصْل — το الـ πάνω απ’ όλα — δύο σύμφωνα χωρίς φωνήεν θα συγκρούονταν, οπότε το σουκούν του ρήματος γίνεται κάσρα στην προσεκτική ανάγνωση: لَمْ يَكْتُبِ الواجِبَ، لَمْ يَقُلِ الحَقيقَةَ، لَمْ يَكُنِ الطَّقْسُ جَميلًا. Είναι επισκευή προφοράς, όχι αλλαγή έγκλισης· το ρήμα παραμένει مَجْزوم.

11. Συνήθως δεν το ακούτε και δεν το βλέπετε — οπότε μάθετε τον κανόνα. Σε παύση το τελικό σουκούν είναι εξ ορισμού ανήκουστο, και στη συνηθισμένη γραφή χωρίς φωνηεντικά σημάδια το ρήμα του لم يكتب και του لن يكتب γράφεται με τα ίδια τέσσερα γράμματα. Η διαφορά ανάμεσα στο المَجْزوم και στο المَنْصوب σε ομαλό ρήμα είναι επομένως αόρατη στο χαρτί, και ανήκουστη όποτε το ρήμα πέφτει σε παύση. Αυτό που μπορείτε πάντα να δείτε είναι το μόριο μπροστά, και αυτό που μπορείτε πάντα να ακούσετε είναι το ن που λείπει από τα الأَفْعال الخَمْسَة (لَمْ يَكْتُبوا) και το ακρωτηριασμένο γράμμα ενός ρήματος με ασθενές τελικό (لَمْ يَمْشِ). Διαβάστε πρώτα το μόριο και αφήστε το να αποφασίσει την κατάληξη· μην περιμένετε να την ακούσετε.

12. Αυτό δεν είναι θέμα αυτού του μαθήματος. Τα لا، لَيْسَ και غَيْر ήταν το μάθημα 23 και μένουν εκεί. Το ما الحِجازِيَّة (το ما σαν το لَيْسَ του ما هٰذا بَشَرًا), το لا النّافِيَةُ لِلْجِنْس (لا شَكَّ، لا مانِعَ), το إِنْ النّافِيَة και η επιλογή ανάμεσά τους ως ένα σύστημα είναι το μάθημα 63. Η άρνηση μέσα σε υπόθεση, και το لَوْلا, είναι τα μαθήματα 56 και 65.

Τύποι και δομές

Η τριπλή διάκριση, και το لَمّا δίπλα της

Οι τρεις αρνήσεις σε όλα τα πρόσωπα, στο كَتَبَ — يَكْتُبُ

Ο δείκτης της αποκομμένης έγκλισης ανά κατηγορία ρήματος — τι συμβαίνει στην πραγματικότητα μετά το لَمْ

Το لَمْ απέναντι στο لَنْ, ίδια ρήματα. Διαβάστε τις δύο δεξιές στήλες οριζόντια: τα κοίλα ρήματα κονταίνουν στη μία στήλη και όχι στην άλλη, και τα ελλιπή ρήματα χάνουν ένα γράμμα στη μία και κερδίζουν φάτχα στην άλλη.

Οι τρεις τελευταίες γραμμές είναι πανομοιότυπες και στις δύο στήλες: μόλις λείπει το ن ή ο τύπος είναι άκλιτος, οι δύο εγκλίσεις μοιάζουν ίδιες, και μόνο το μόριο σας λέει τον χρόνο.

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• لَمْ يَكْتُبَ -> لَمْ يَكْتُبْ — το لَمْ κάνει το ρήμα مَجْزوم, οπότε ένα ομαλό ρήμα τελειώνει σε σουκούν. Μια φάτχα εκεί είναι η έγκλιση του لَنْ, και λέει λάθος χρόνο.
• لَنْ يَكْتُبْ -> لَنْ يَكْتُبَ — το κατοπτρικό λάθος. Το لَنْ κάνει το ρήμα مَنْصوب: φάτχα, ποτέ σουκούν. Μαθητές που μόλις εξάσκησαν το لَمْ τείνουν να μεταφέρουν το σουκούν.
• لَمْ ذَهَبَ -> لَمْ يَذْهَبْ — το لَمْ δεν παίρνει ποτέ ρήμα του παρελθόντος, όσο παρελθοντική κι αν είναι η σημασία. Αν θέλετε εκεί τύπο παρελθόντος, το μόριο που χρειάζεστε είναι το ما: ما ذَهَبَ.
• لَنْ كَتَبَ -> لَنْ يَكْتُبَ — το ίδιο σφάλμα στον μέλλοντα. Τίποτα εκτός από مُضارِع δεν μπορεί να σταθεί μετά το لَنْ.
• ما سَوْفَ يَذْهَبُ -> لَنْ يَذْهَبَ — το ما αρνείται ρήμα του παρελθόντος, όχι σημειωμένο μέλλοντα, και το ίδιο το سَوْفَ δεν μπορεί να αρνηθεί. Όλη η άρνηση του μέλλοντα είναι συσκευασμένη μέσα στο لَنْ.
• لَنْ سَيَذْهَبَ -> لَنْ يَذْهَبَ — το لَنْ σημαίνει ήδη «δεν θα», οπότε το سَـ όχι μόνο είναι περιττό, είναι αδύνατο: δύο δείκτες μέλλοντα δεν μπορούν να μοιραστούν ένα ρήμα.
• لَمْ يَكْتُبونَ -> لَمْ يَكْتُبوا — ένα από τα الأَفْعال الخَمْسَة, οπότε φεύγει το ن και γράφεται το σιωπηλό άλιφ. Αυτό ακούγεται, γι’ αυτό αξίζει να το διορθώσετε πρώτο.
• لَمْ يَقولْ -> لَمْ يَقُلْ — ένα κοίλο ρήμα κονταίνει το μακρό του φωνήεν πριν από το σουκούν της αποκομμένης έγκλισης. Συγκρίνετε το لَنْ يَقولَ, όπου τίποτα δεν κονταίνει γιατί δεν υπάρχει σουκούν.
• لَمْ يَمْشي -> لَمْ يَمْشِ — ένα ελλιπές ρήμα σημειώνει την αποκομμένη έγκλιση χάνοντας το τελευταίο του γράμμα. Η κάσρα από κάτω είναι το μόνο ίχνος που μένει από το ي.
• لا كَتَبْتُ الرِّسالَةَ -> ما كَتَبْتُ الرِّسالَةَ / لَمْ أَكْتُبِ الرِّسالَةَ — το لا αρνείται ρήμα ενεστώτα, όχι παρελθόντος. Προσέξτε ότι η εκδοχή με لَمْ αλλάζει το ρήμα σε مُضارِع.
• لَمّا وَصَلَ القِطارُ (για «το τρένο δεν έχει φτάσει ακόμη») -> لَمّا يَصِلِ القِطارُ — το لَمّا + ρήμα του παρελθόντος είναι το άλλο لَمّا, «όταν έφτασε το τρένο». Μόνο لَمّا + مُضارِع مَجْزوم σημαίνει «όχι ακόμη».

Συμβουλές

• Διορθώστε πρώτα το παράξενο: لَمْ = σημασία παρελθόντος, ρήμα με σχήμα ενεστώτα. Πείτε لَمْ يَكْتُبْ = «δεν έγραψε» δέκα φορές. Κάθε άλλο λάθος σε αυτό το μάθημα ακολουθεί από την αμφιβολία γι’ αυτή τη γραμμή.
• Δύο γραφές, μία σημασία: τα ما كَتَبَ και لَمْ يَكْتُبْ λένε το ίδιο πράγμα. Αν σας εγκαταλείψει η αποκομμένη έγκλιση στη μέση της πρότασης, καταφύγετε στο ما συν το ρήμα του παρελθόντος που ήδη ξέρετε — είναι σωστά Αραβικά, όχι κλέψιμο.
• Εξασκηθείτε σε τριάδες, πάντα με την ίδια σειρά: يَكْتُبُ — لَمْ يَكْتُبْ — لَنْ يَكْتُبَ. Μετά τρέξτε την ίδια τριάδα μέσα από τα يَقولُ، يَنامُ، يَمْشي. Η αντίθεση είναι που διδάσκει τις καταλήξεις· ένας κατάλογος αποκομμένων τύπων μόνος του δεν το κάνει.
• Τα δύο κοντέματα για υπερβολική εξάσκηση είναι τα لَمْ يَكُنْ και لَمْ يَقُلْ — τα πιο συνηθισμένα κοίλα ρήματα σε πραγματικά κείμενα, και το ζεύγος που σημαδεύει αμέσως κάποιον που ξέρει τον κανόνα.
• Προσέξτε τι γίνεται με το لَيْسَ στο παρελθόν: δεν έχει δικό του παρελθοντικό χρόνο, οπότε το «δεν ήταν δάσκαλος» είναι ما كانَ مُدَرِّسًا ή لَمْ يَكُنْ مُدَرِّسًا, με το κατηγόρημα ακόμα مَنْصوب.
• Σε κείμενο χωρίς φωνηεντικά σημάδια, μην ψάχνετε την κατάληξη — ψάξτε το μόριο. Το لم σας λέει «παρελθόν», το لن σας λέει «μέλλοντας», και το ρήμα πίσω τους είναι οπωσδήποτε مُضارِع και στις δύο περιπτώσεις.
• Κρατήστε το لَمّا για ανάγνωση στην αρχή. Είναι ακριβές και κομψό, αλλά το «όχι ακόμη» λέγεται με ασφάλεια με το لَمْ … بَعْدُ (لَمْ يَصِلْ بَعْدُ) όσο ακόμα χτίζετε ευχέρεια.
• Μην προσπαθείτε να τακτοποιήσετε τώρα όλο το σύστημα της άρνησης. Τα لا الجِنْس، ما الحِجازِيَّة και τα υπόλοιπα φτάνουν μαζί στο μάθημα 63, όταν έχετε όλα τα κομμάτια από τα οποία είναι χτισμένα.