Με λίγα λόγια

Τα Αραβικά δεν έχουν χωριστό «τύπο προσταγής» για απομνημόνευση. Τα πάντα εδώ χτίζονται από το مَجْزوم που μάθατε στο μάθημα 35. Πάρτε την αποκομμένη του أَنْتَ, κόψτε το πρόθημά της, και έχετε προσταγή: το تَكْتُبْ γίνεται اُكْتُبْ. Αφήστε το πρόθημα και βάλτε μπροστά لا, και έχετε απαγόρευση: لا تَكْتُبْ. Δύο πράξεις πάνω σε έναν τύπο που ήδη κατέχετε.

Το μόνο πραγματικά καινούργιο κομμάτι ορθογραφίας είναι το μικρό άλιφ που εμφανίζεται μπροστά στο اُكْتُبْ. Είναι εκεί γιατί τα Αραβικά δεν μπορούν να αρχίσουν λέξη με σύμφωνο χωρίς φωνήεν, και είναι هَمْزَةُ الوَصْل — σκέτο ا, ποτέ أ. Το μάθημα τελειώνει με τον τρίτο τρόπο να στοχεύετε λέξεις σε πρόσωπο: το يا, το κλητικό μόριο. Φαίνεται ασήμαντο και κρύβει έναν πραγματικό κανόνα, γιατί το όνομα που φωνάζετε παίρνει κατάληξη που δεν θα έχετε δει πουθενά αλλού.

Ο κανόνας

1. Η προστακτική είναι η αποκομμένη μείον το πρόθημά της. Ξεκινήστε από το δεύτερο πρόσωπο του مُضارِع مَجْزوم — τον ίδιο τύπο που γύμνασε το μάθημα 35 — και διαγράψτε το تـ:

تَكْتُبْ -> كْتُبْ / تَجْلِسْ -> جْلِسْ / تُساعِدْ -> ساعِدْ

Αυτή είναι όλη η πράξη. Η προστακτική υπάρχει μόνο στο δεύτερο πρόσωπο, οπότε είναι ακριβώς πέντε: μία για καθένα από τα أَنْتَ، أَنْتِ، أَنْتُما، أَنْتُمْ، أَنْتُنَّ.

2. Αν το θέμα ανοίγει τώρα σε σουκούν, στηρίξτε το με هَمْزَةُ الوَصْل. Το كْتُبْ είναι απρόφερτο: καμία αραβική λέξη δεν αρχίζει με σύμφωνο χωρίς φωνήεν. Τα Αραβικά το λύνουν γράφοντας ένα βοηθητικό άλιφ μπροστά, και εκείνο το άλιφ φωνηεντίζεται με μια απλή ηχώ:

• αν το φωνήεν του θέματος του مُضارِع είναι ντάμμα, το άλιφ παίρνει ντάμμα: يَكْتُبُ -> اُكْتُبْ، يَدْخُلُ -> اُدْخُلْ، يَنْظُرُ -> اُنْظُرْ
• αλλιώς (κάσρα ή φάτχα) το άλιφ παίρνει κάσρα: يَجْلِسُ -> اِجْلِسْ، يَفْتَحُ -> اِفْتَحْ، يَذْهَبُ -> اِذْهَبْ

Κοιτάξτε το μεσαίο ριζικό σύμφωνο του ενεστώτα και αντιγράψτε το φωνήεν του, ή πέστε πίσω στην κάσρα. Το اُكْتُبْ έχει δύο ντάμμα, το اِجْلِسْ δύο κάσρα, το اِفْتَحْ κάσρα μετά φάτχα — ποτέ άλιφ με ντάμμα πάνω σε θέμα με φάτχα.

3. Είναι σκέτο ا, ποτέ ء. Αυτό είναι το συχνότερο γραπτό λάθος όλου του θέματος. Το اُكْتُبْ γράφεται με σκέτο άλιφ που φέρει μόνο το φωνηεντικό του σημάδι. Αν γράψετε أُكْتُبْ γίνεται هَمْزَةُ القَطْع, διακοπτική χάμζα, διαφορετικό γράμμα με διαφορετική συμπεριφορά — βλ. το μάθημα της χάμζα στον οδηγό προφοράς. Τη διαφορά την ακούτε τη στιγμή που προηγείται άλλη λέξη, γιατί μια هَمْزَةُ الوَصْل απλώς δεν προφέρεται εκεί:

وَاكْتُبْ رَقْمَكَ. / ثُمَّ اجْلِسْ. / وَانْتَظِرْ قَليلًا.

Το άλιφ μένει στη σελίδα και σωπαίνει στο στόμα: wa-ktub, όχι wa-uktub.

4. Μερικά θέματα δεν χρειάζονται καθόλου άλιφ. Αν η διαγραφή του προθήματος αφήνει σύμφωνο που ήδη φέρει φωνήεν, τελειώσατε — δεν προστίθεται τίποτα. Αυτό καλύπτει τα παράγωγα ρήματα των οποίων ο مُضارِع έχει πρόθημα ντάμμα ή διπλασιασμένο/επιμηκυσμένο άνοιγμα:

تُعَلِّمْ -> عَلِّمْ / تُساعِدْ -> ساعِدْ / تَتَعَلَّمْ -> تَعَلَّمْ / تَتَعاوَنْ -> تَعاوَنْ

5. Η IV μορφή κρατά τη هَمْزَةُ القَطْع της. Μία οικογένεια είναι η εξαίρεση στον κανόνα 3. Ρήματα του τύπου أَرْسَلَ / يُرْسِلُ φέρουν πραγματική χάμζα ως μέρος του σχήματος, και αυτή επιστρέφει στην προστακτική με φάτχα στο أ:

يُرْسِلُ -> أَرْسِلْ / يُغْلِقُ -> أَغْلِقْ / يُعْطي -> أَعْطِ

Έτσι το أَرْسِلْ με أ είναι σωστό και το اُكْتُبْ με ا είναι σωστό· δεν είναι ασυνεπή, είναι δύο διαφορετικές χάμζα. Τα μακρύτερα σχήματα που ανοίγουν με اِ — اِنْتَظِرْ، اِسْتَمِعْ — δουλεύουν ακριβώς όπως το اُكْتُبْ. Οι ίδιες οι οικογένειες είναι τα μαθήματα 46-48.

6. Πέντε αποδέκτες, και το ن που εξαφανίζεται. Επειδή η προστακτική είναι η αποκομμένη, οι καταλήξεις είναι οι καταλήξεις της αποκομμένης: το نونُ الرَّفْعِ των تَكْتُبينَ، تَكْتُبانِ، تَكْتُبونَ διαγράφεται, και ο αρσενικός πληθυντικός ـوا γράφεται με άφωνο άλιφ μετά από αυτό.

اُكْتُبْ، اُكْتُبي، اُكْتُبا، اُكْتُبوا، اُكْتُبْنَ

Το ن στο τελευταίο δεν είναι το ίδιο ن: το نونُ النِّسْوَةِ είναι η ίδια η αντωνυμία υποκειμένου «εσείς οι γυναίκες», μέρος της λέξης, και δεν πέφτει ποτέ. Γι’ αυτό το اُكْتُبْنَ κρατά το ن του ενώ το اُكْتُبوا χάνει ένα.

7. Τα ανώμαλα ρήματα είναι κοντύτερα, όχι δυσκολότερα. Ό,τι κάνει η αποκομμένη, κάνει και η προστακτική. Τα κοίλα ρήματα (الأَجْوَف) χάνουν το μακρό τους φωνήεν: تَقُلْ -> قُلْ، تَكُنْ -> كُنْ، تَبِعْ -> بِعْ، تَنَمْ -> نَمْ. Επειδή το αποτέλεσμα ανοίγει σε σύμφωνο με φωνήεν, δεν προστίθεται άλιφ. Το μακρό φωνήεν επιστρέφει μόλις ακολουθήσει κατάληξη: قولي، قولوا، كونوا.

Τρία πολύ συχνά ρήματα απλώς ρίχνουν την αρχική τους χάμζα: أَخَذَ -> خُذْ، أَكَلَ -> كُلْ، أَمَرَ -> مُرْ. Ρήματα με ασθενές τελικό ριζικό (النّاقِص) το χάνουν στην αποκομμένη και επομένως στην προστακτική: تَمْشِ -> اِمْشِ، تَنْسَ -> اِنْسَ، تَدْعُ -> اُدْعُ. Και ένα διπλασιασμένο ρήμα (المُضَعَّف) κρατά τη σάντα του και κανονικά τελειώνει σε φάτχα: يَرُدُّ -> رُدَّ، يَعُدُّ -> عُدَّ — τα رُدِّ και το ξεκολλημένο اُرْدُدْ είναι επίσης σωστά (μάθημα 35), αλλά η φάτχα είναι ο τύπος που θα συναντάτε.

8. Ένα τελικό σουκούν συναντά το الـ. Το اُكْتُبْ τελειώνει σε σύμφωνο χωρίς φωνήεν. Αν η επόμενη λέξη αρχίζει με هَمْزَةُ الوَصْل — και το الـ είναι ένα — δύο σιωπηλά σύμφωνα θα συγκρούονταν, οπότε η προστακτική παίρνει κάσρα για να τα σπάσει:

أَغْلِقْ + البابَ -> أَغْلِقِ البابَ / قُلْ + الحَقيقَةَ -> قُلِ الحَقيقَةَ

Αυτή είναι η ίδια επισκευή που είδατε στο لَيْسَتِ الغُرْفَةُ (μάθημα 23). Οι κολλητές αντωνυμίες αντικειμένου προστίθενται χωρίς τέτοια φασαρία: اُكْتُبْهُ، خُذْها، ساعِدْني.

9. Η απαγόρευση είναι لا + η αποκομμένη. Για να απαγορεύσετε, δεν αρνείστε την προστακτική — δεν υπάρχει τέτοιο πράγμα όπως *لا اُكْتُبْ. Γυρίζετε στο δεύτερο πρόσωπο του مُضارِع مَجْزوم και βάζετε μπροστά το لا النّاهِيَة:

لا تَكْتُبْ، لا تَكْتُبي، لا تَكْتُبا، لا تَكْتُبوا، لا تَكْتُبْنَ

Το πρόθημα μένει, το ن του πληθυντικού και των θηλυκών τύπων πέφτει ακόμα, και τα ανώμαλα ρήματα βραχύνονται ακριβώς όπως στην καταφατική: لا تَقُلْ، لا تَكُنْ، لا تَنْسَ، لا تَخَفْ.

10. Το لا النّاهِيَة και το لا النّافِيَة διαφέρουν κατά ένα φωνήεν. Η ίδια μικρή λέξη لا στέκεται μπροστά από ρήμα مُضارِع σε δύο εντελώς διαφορετικές δουλειές, και μόνο το τελικό φωνήεν τα χωρίζει:

• لا تَكْتُبْ. — αποκομμένη, σουκούν: «Μην γράφεις.»
• لا تَكْتُبُ. — οριστική, ντάμμα: «Δεν γράφεις.»

Αυτή είναι πραγματική αμφισημία, όχι θεωρητική. Στην παύση η ντάμμα πέφτει ούτως ή άλλως στον τύπο παύσης, οπότε τα δύο ακούγονται πανομοιότυπα όταν η πρόταση τελειώνει εκεί· και στα συνηθισμένα αραβικά χωρίς φωνηεντικά σημάδια και τα δύο γράφονται لا تكتب. Οι φυσικοί αναγνώστες αποφασίζουν από τα συμφραζόμενα, και θα το κάνετε κι εσείς — ένα μοναχικό لا تدخن σε μια πόρτα είναι προσταγή, και το لا يدخن في المكتب μέσα σε παράγραφο για κανονισμούς γραφείου είναι δήλωση. Όταν γράφετε οι ίδιοι φωνηεντισμένα αραβικά, το φωνήεν είναι δική σας ευθύνη.

11. Προσφώνηση κάποιου: يا + σκέτο όνομα. Το κλητικό μόριο είναι το يا, και χρησιμοποιείται πολύ πιο ελεύθερα από το αγγλικό «O» — είναι ο κανονικός τρόπος να κολλήσετε ένα όνομα σε αυτό που λέτε. Ένα μόνο κύριο όνομα μετά από αυτό είναι مَبْنِيٌّ عَلى الضَّمِّ: μία ντάμμα, και αποφασιστικά χωρίς τανβίν, παρότι το مُحَمَّدٌ φέρει ένα όταν στέκεται μόνο του.

يا مُحَمَّدُ / يا فاطِمَةُ / يا سَميرُ

Η ίδια κατάληξη εμφανίζεται όταν προσφωνείτε κάποιον με τον ρόλο του και όχι με το όνομα — η النَّكِرَة المَقْصودَة, «ένας συγκεκριμένος από αυτούς»: يا سائِقُ، يا مُهَنْدِسُ، يا أُسْتاذُ. Οι δυϊκοί και οι ομαλοί αρσενικοί πληθυντικοί κρατούν το σχήμα που θα είχαν στην ονομαστική: يا مُهَنْدِسانِ، يا مُهَنْدِسونَ.

12. Αν ο προσφωνούμενος κατέχει κάτι, γίνεται αιτιατική. Τη στιγμή που η κλητική λέξη είναι το πρώτο μισό μιας إِضافَة (μάθημα 20), η ντάμμα έχει φύγει και η λέξη είναι مَنْصوب:

يا صاحِبَ البَيْتِ / يا مُديرَ المَدْرَسَةِ / يا أَبا عُمَرَ

Το يا أَبا عُمَرَ το δείχνει καθαρά: το أَبٌ είναι ένα από τα πέντε ουσιαστικά των οποίων η αιτιατική είναι μακρό ـا, οπότε «πατέρα του Ομάρ» είναι أَبا, όχι أَبو. Μια αντωνυμία μετράει ως δεύτερο μισό κι αυτή, γι’ αυτό τα يا أُسْتاذي، يا أُمّي، يا صَديقي είναι κι αυτά αιτιατική — απλώς δεν μπορείτε να δείτε την κατάληξη κάτω από το ي.

13. Το يا δεν συναντά ποτέ το الـ· χρησιμοποιείτε أَيُّها. Το *يا الطّالِبُ είναι αδύνατο — η μία καθημερινή εξαίρεση είναι το يا اللهُ. Για να προσφωνήσετε οποιοδήποτε άλλο όνομα που φέρει το άρθρο, τα Αραβικά εισάγουν λέξη-ανάχωμα: أَيُّها πριν από αρσενικό όνομα, أَيَّتُها πριν από θηλυκό, και το όνομα μετά μένει مَرْفوع:

يا أَيُّها الطّالِبُ / يا أَيُّها النّاسُ / يا أَيَّتُها الطّالِبَةُ

Αυτό είναι το καθιερωμένο άνοιγμα κάθε λόγου ή ανακοίνωσης, και εκεί το يا συνήθως παραλείπεται ολότελα: أَيُّها السّادَةُ، أَيُّها الحُضورُ.

14. Αυτό δεν είναι θέμα αυτού του μαθήματος. Υπάρχει τρόπος να διατάξετε τρίτο πρόσωπο ή ένα «εμείς»: لِـ + αποκομμένη, που λέγεται لامُ الأَمْرِ — لِيَكْتُبْ «ας γράψει», لِنَذْهَبْ «ας πάμε», και μετά τα وَ ή فَ το λάμ χάνει το φωνήεν του: وَلْيَكْتُبْ. Αναγνωρίζετε, μην παράγετε μόνοι σας. Τα ίδια τα ονόματα των καταλήξεων — γιατί το προσφωνούμενο όνομα είναι «χτισμένο» πάνω σε ντάμμα και όχι απλώς مَرْفوع — ανήκουν στο πτωτικό σύστημα στο μάθημα 40.

Τύποι και δομές

Από τον ενεστώτα στην προσταγή

Οι πέντε αποδέκτες, καταφατικά και αρνητικά

Ανώμαλα ρήματα που αξίζει να τα ξέρετε απέξω

Προσέξτε το اِمْشِ απέναντι στο اِمْشي: ο αρσενικός ενικός τελειώνει σε σκέτη κάσρα, και ο τύπος με γραπτό ي είναι αυτός που λέτε σε μια γυναίκα. Ο δυϊκός και η στήλη أَنْتُنَّ παραλείπονται εδώ μόνο για να μένει ο πίνακας αναγνώσιμος· χτίζονται από την αποκομμένη όπως όλα τα άλλα (اِمْشِيا، اِمْشينَ).

Ποιον προσφωνείτε, και ποια κατάληξη παίρνει

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• أُكْتُبْ -> اُكْتُبْ — το συνδετικό άλιφ είναι σκέτο. Αν γράψετε أ γίνεται هَمْزَةُ القَطْع, που θα προφερόταν ακόμα και μετά από άλλη λέξη (wa-uktub αντί για wa-ktub).
• اِكْتُبْ -> اُكْتُبْ — το άλιφ ηχεί το φωνήεν του θέματος, και το يَكْتُبُ έχει ντάμμα. Κρατήστε την κάσρα για θέματα με κάσρα ή φάτχα: اِجْلِسْ، اِفْتَحْ.
• تَكْتُبْ رَقْمَكَ (ως προσταγή) -> اُكْتُبْ رَقْمَكَ — το تـ πρέπει πράγματι να φύγει. Αν μείνει, ο τύπος είναι μόνο αποκομμένη που περιμένει لَمْ ή لا.
• اُكْتُبونَ -> اُكْتُبوا — η προστακτική είναι αποκομμένη, οπότε το نونُ الرَّفْعِ διαγράφεται και ο πληθυντικός τελειώνει σε ـوا με το άφωνο άλιφ του. Μόνο το اُكْتُبْنَ κρατά ن, και εκείνο το ن είναι το υποκείμενο.
• لا تَكْتُبُ هٰذا هُنا. (με τη σημασία «μην γράφεις») -> لا تَكْتُبْ هٰذا هُنا. — με ντάμμα η πρόταση είναι σκέτη δήλωση, «δεν γράφεις αυτό εδώ». Η απαγόρευση χρειάζεται το σουκούν της αποκομμένης.
• لا اُكْتُبْ -> لا تَكْتُبْ — η προστακτική δεν έχει δικό της αρνητικό τύπο. Η απαγόρευση σας γυρίζει πάντα στο δεύτερο πρόσωπο του مُضارِع مَجْزوم.
• اُقولْ -> قُلْ — ένα κοίλο ρήμα βραχύνεται στην αποκομμένη, και το βραχυμένο θέμα αρχίζει με φωνήεν, οπότε δεν έχει τίποτα να κάνει ένα βοηθητικό άλιφ.
• اِمْشي (σε έναν άντρα) -> اِمْشِ — το ασθενές τελικό γράμμα πέφτει στην αποκομμένη. Το γραπτό ي ανήκει μόνο στον θηλυκό ενικό.
• يا مُحَمَّدٌ -> يا مُحَمَّدُ — ένα προσφωνούμενο όνομα δεν φέρει ποτέ τανβίν. Μία ντάμμα και σταματάτε.
• يا صاحِبُ البَيْتِ -> يا صاحِبَ البَيْتِ — μόλις ο προσφωνούμενος κατέχει ένα ουσιαστικό που ακολουθεί είναι إِضافَة, και το πρώτο μισό πάει مَنْصوب. Ο ίδιος λόγος για το يا أَبا عُمَرَ, όχι *يا أَبو عُمَرَ.
• يا الأُسْتاذُ -> يا أَيُّها الأُسْتاذُ — το يا δεν μπορεί να σταθεί μπροστά από το الـ· το أَيُّها (ή το أَيَّتُها) είναι το απαιτούμενο ανάχωμα.

Συμβουλές

• Μην χτίζετε ποτέ προστακτική από το μηδέν. Πείτε δυνατά την αποκομμένη του أَنْتَ, ρίξτε το تـ, και ακούστε: αν αυτό που μένει δεν προφέρεται, προσθέστε το άλιφ. Τρία δευτερόλεπτα, κανένα καινούργιο παράδειγμα.
• Το φωνήεν του άλιφ είναι ηχώ, όχι κανόνας για αναζήτηση. Ψάλτε اُدْخُلْ، اُنْظُرْ، اُكْتُبْ απέναντι στα اِجْلِسْ، اِفْتَحْ، اِذْهَبْ και το αυτί σας θα αρχίσει να διαλέγει σωστά.
• Μάθετε τα κοντά ανώμαλα ως χωριστές λέξεις, όχι ως παράγωγα: قُلْ، كُنْ، خُذْ، كُلْ، بِعْ، قِفْ، نَمْ. Εφτά μονοσύλλαβες λέξεις καλύπτουν τις περισσότερες προσταγές που θα δώσετε ποτέ.
• Μην αποφεύγετε την προστακτική από ευγένεια — τα Αραβικά τη χρησιμοποιούν ελεύθερα και την μαλακώνουν με φράση, όχι με γραμματική: مِنْ فَضْلِكَ، لَوْ سَمَحْتَ، رَجاءً، تَفَضَّلْ.
• Εξασκηθείτε καταφατικό και αρνητικό δίπλα δίπλα (اُكْتُبْ / لا تَكْتُبْ, خُذْ / لا تَأْخُذْ). Μοιάζουν άσχετα αλλά προέρχονται από το ίδιο مَجْزوم, και το ζευγάρωμα σας εμποδίζει να εφεύρετε *لا اُكْتُبْ.
• Όταν διαβάζετε, σταματήστε να κυνηγάτε το φωνήεν لا النّاهِيَة / لا النّافِيَة. Τα πραγματικά αραβικά είναι χωρίς φωνηεντικά σημάδια και η διάκριση είναι αόρατη· μια πινακίδα, μια συνταγή ή ένα εγχειρίδιο οδηγιών δίνει προσταγές, ένα άρθρο περιγράφει.
• Με το يا, κάντε μία ερώτηση: το όνομα στέκεται μόνο του ή κατέχει κάτι; Μόνο του δίνει ντάμμα χωρίς τανβίν· το να κατέχει κάτι (ή να φέρει ـي) δίνει φάτχα.
• Παραμερίστε προς το παρόν τα لِيَكْتُبْ και لِنَذْهَبْ. Να τα αναγνωρίζετε σε ένα κείμενο αρκεί στο A2· οι πέντε τύποι δευτέρου προσώπου είναι αυτοί που χρειάζεστε πραγματικά για να μιλάτε.