Με λίγα λόγια

Το μάθημα 2 σας έδωσε την πρόταση χωρίς ρήμα: البَيْتُ كَبيرٌ, «το σπίτι είναι μεγάλο». Τα Αραβικά βάζουν δύο ονόματα δίπλα δίπλα και αφήνουν το «είναι» να ζει στο κενό ανάμεσά τους. Τα ελληνικά, όπως και τα αγγλικά, χρειάζονται το «είναι» στον ενεστώτα. Μετακινήστε αυτή την πρόταση στο παρελθόν και το κενό πρέπει να γεμίσει — τίποτα στο البَيْتُ كَبيرٌ δεν μπορεί να λυγίσει σε «ήταν». Η λέξη που το γεμίζει είναι το كانَ, και είναι ένα συνηθισμένο ρήμα παρελθοντικού χρόνου με πολύ συγκεκριμένο αποτέλεσμα στα δύο ονόματα πίσω του.

Το كانَ σας κοστίζει δύο πράγματα. Πρώτον, το θέμα του είναι ασταθές: كانَ αλλά كُنْتُ. Αυτό δεν είναι ανωμαλία για απομνημόνευση αλλά κανόνας με μία συνθήκη, και μόλις τον δείτε μπορείτε να προβλέψετε κάθε κελί. Δεύτερον, ξαναβαφτίζει την πρόταση: το παλιό مُبْتَدَأ κρατάει την ντάμμα του, και το παλιό خَبَر αλλάζει την ντάμμα του σε φάτχα — كانَ البَيْتُ كَبيرًا. Αυτή ακριβώς τη μηχανή την έχετε ξανασυναντήσει, στο لَيْسَ (μάθημα 23). Τα لَيْسَ και كانَ είναι δύο μέλη μιας οικογένειας που κάνουν την ίδια δουλειά σε διαφορετικούς χρόνους, οπότε το μισό αυτού του μαθήματος είναι ήδη στα χέρια σας.

Ο κανόνας

1. Το كانَ μπαίνει μπροστά, και η πρόταση γυρίζει παρελθόν. Πάρτε οποιαδήποτε πρόταση χωρίς ρήμα και βάλτε كانَ μπροστά της. Τίποτα δεν διαγράφεται, τίποτα δεν αναδιατάσσεται, και καμία έξτρα λέξη δεν εμφανίζεται:

الجَوُّ جَميلٌ. -> كانَ الجَوُّ جَميلًا. / أَخي مُهَنْدِسٌ. -> كانَ أَخي مُهَنْدِسًا.

Το αγγλικό «was / were» είναι μία λέξη και το كانَ επίσης, αλλά ως εκεί η ομοιότητα: το كانَ συζεύγεται όπως οποιοδήποτε ρήμα παρελθοντικού του τύπου που εξασκήσατε στο μάθημα 18, με και τις δέκα καταλήξεις προσώπου, και επειδή η πρόταση ανοίγει τώρα με ρήμα οι περισσότεροι γραμματικοί το μετράνε ως جُمْلَة فِعْلِيَّة (μάθημα 19). Το όνομα πίσω του δεν είναι όμως فاعِل: το كانَ δεν ονομάζει καμία ενέργεια, και αυτό που ακολουθεί είναι το παλιό مُبْتَدَأ με το κατηγόρημά του ακόμη κολλημένο.

2. Τα δύο μισά παίρνουν καινούργια ονόματα. Μόλις είναι εκεί το كانَ, τα مُبْتَدَأ και خَبَر δεν είναι πια οι σωστές ετικέτες. Το πρώτο όνομα γίνεται اسْمُ كانَ, «το όνομα του كانَ», και το δεύτερο γίνεται خَبَرُ كانَ, «το κατηγόρημα του كانَ». Τα ονόματα μετράνε γιατί από αυτή τη στιγμή οι δύο θέσεις συμπεριφέρονται διαφορετικά, και κάθε κατοπινό μάθημα γι’ αυτή την οικογένεια (43, 44, 59) τα χρησιμοποιεί.

3. Το اسْمُها μένει مَرْفوع، το خَبَرُها γίνεται مَنْصوب. Αυτό είναι όλο το γραμματικό περιεχόμενο του μαθήματος. Το υποκείμενο κρατάει την κατάληξη που είχε πάντα· το κατηγόρημα αλλάζει:

Τέσσερις προτάσεις από το δικό σας απόθεμα, μετατρεμμένες:

• البَيْتُ كَبيرٌ. -> كانَ البَيْتُ كَبيرًا.
• الطّالِبَةُ مَريضَةٌ. -> كانَتِ الطّالِبَةُ مَريضَةً.
• المُعَلِّمونَ مَشْهورونَ. -> كانَ المُعَلِّمونَ مَشْهورينَ.
• الطّالِباتُ مُجْتَهِداتٌ. -> كانَتِ الطّالِباتُ مُجْتَهِداتٍ.

Διαβάστε τις τέσσερις δεξιές στήλες δυνατά τη μία μετά την άλλη. Μόνο η δεύτερη λέξη κάθε ζευγαριού κινήθηκε· η πρώτη μένει ανέγγιχτη και στις τέσσερις.

4. «Αιτιατική» δεν είναι πάντα φάτχα. Το مَنْصوب ονομάζει πτώση, όχι σημάδι, και κάθε είδος λέξης τη δείχνει διαφορετικά (το πλήρες σύστημα είναι το μάθημα 40· εδώ είναι η πρακτική φέτα). Ένας αόριστος αρσενικός ενικός παίρνει φάτχα-τανβίν πάνω σε υποστηρικτικό άλιφ: كَبيرًا، مُتْعَبًا، مُهَنْدِسًا. Μια λέξη που τελειώνει σε ة παίρνει τις δύο φάτχα πάνω στο ίδιο το ة χωρίς άλιφ: مَريضَةً، جَديدَةً، سَعيدَةً. Ο ομαλός αρσενικός πληθυντικός δεν χρησιμοποιεί καθόλου φάτχα — αλλάζει το ـونَ σε ـينَ: مَشْهورونَ -> مَشْهورينَ. Ο ομαλός θηλυκός πληθυντικός παίρνει κάσρα: مُجْتَهِداتٌ -> مُجْتَهِداتٍ. Ο δυϊκός αλλάζει το ـانِ σε ـَيْنِ: سَعيدانِ -> سَعيدَيْنِ. Και ένα οριστικό κατηγόρημα παίρνει απλώς σκέτη φάτχα χωρίς τανβίν: كانَ هٰذا الرَّجُلُ المُديرَ.

5. Ο άλογος πληθυντικός κρατάει τη συμφωνία του μαθήματος 11. Το να βάλετε μια πρόταση στο παρελθόν δεν αλλάζει ποιος συμφωνεί με τι. Αν το υποκείμενο είναι πληθυντικός πραγμάτων, το ρήμα είναι θηλυκό ενικό και το κατηγόρημα είναι κι αυτό θηλυκό ενικό:

كانَتِ الكُتُبُ جَديدَةً. / كانَتِ الغُرَفُ نَظيفَةً.

Όχι *كانَتِ الكُتُبُ جَديداتٍ και όχι *كانوا الكُتُبُ. Δύο κανόνες στοιβάζονται εδώ και οι μαθητές συνήθως αφήνουν τον παλιότερο: το μάθημα 11 αποφασίζει το σχήμα του κατηγορήματος, αυτό το μάθημα αποφασίζει την κατάληξή του.

6. Το كانَ είναι أَجْوَف: το θέμα κονταίνει σε كُنْ. Η ρίζα είναι ك-و-ن — βλέπετε το و στον ενεστώτα يَكونُ και στο όνομα كَوْنٌ. Στο كانَ αυτό το و έχει τεντωθεί στο μακρό άλιφ. Ένα μακρό φωνήεν δεν επιβιώνει σε κλειστή συλλαβή στο ρήμα, οπότε τη στιγμή που προσθέτετε κατάληξη που αρχίζει από σύμφωνο — και κάθε τέτοια κατάληξη ξεκινά με σουκούν στο θέμα — το άλιφ πέφτει και αφήνει πίσω μια βραχεία ντάμμα:

كانَ + ـْتُ -> كُنْتُ ، كانَ + ـْنا -> كُنّا ، كانَ + ـْتُمْ -> كُنْتُمْ

Καταλήξεις που αρχίζουν από φωνήεν αφήνουν το άλιφ ήσυχο: كانَ، كانَتْ، كانوا، كانا، كانَتا. Το παράδειγμα λοιπόν χωρίζεται καθαρά στα δύο, και το *كانْتُ — άλιφ συν σουκούν — δεν είναι σχήμα που παίρνει αραβικό ρήμα. (Μία έξτρα λεπτομέρεια: το هُنَّ προσθέτει ـْنَ στο كُنْ, και τα δύο ن συγχωνεύονται σε σάντα: كُنَّ.) Το κόντεμα γίνεται σε κάθε κοίλο ρήμα, αν και το βραχύ φωνήεν που αφήνει πίσω ποικίλλει — το قالَ δίνει قُلْتُ, το باعَ δίνει بِعْتُ με κάσρα — και το μάθημα 50 το κάνει γενικό κανόνα. Εδώ χρειάζεστε μόνο αυτό το ένα ρήμα.

7. Πριν από πλήρες όνομα, το كانَ συμφωνεί μόνο στο γένος. Το كانَ είναι ρήμα που στέκεται μπροστά από το υποκείμενό του, οπότε το μάθημα 19 ισχύει αναλλοίωτο: μένει ενικό και ταιριάζει στο γένος:

كانَ الطُّلّابُ مُتْعَبينَ. / كانَتِ الطّالِباتُ مُتْعَباتٍ.

Οι πληθυντικοί τύποι كانوا και كُنَّ εμφανίζονται μόνο όταν δεν ακολουθεί όνομα υποκειμένου, γιατί τότε το πρόσωπο είναι μέσα στο ίδιο το ρήμα: كانوا مُتْعَبينَ. Και προσέξτε τη μικρή κάσρα στο كانَتِ: το ت της θηλυκής κατάληξης είναι άφωνο, οπότε πριν από το الـ δανείζεται κάσρα για να ενώσει τις δύο λέξεις (μάθημα 18).

8. Ένα κατηγόρημα شِبْه جُمْلَة δεν αλλάζει καθόλου. Αν το κατηγόρημα είναι πρόθεση με το όνομά της, ή λέξη όπως τα عِنْدَ ή هُناكَ (μάθημα 17), δεν υπάρχει μία λέξη που θα μπορούσε να πάρει κατάληξη αιτιατικής, και δεν γίνεται τίποτα εκτός από το ότι εμφανίζεται το كانَ:

الكِتابُ عَلَى الطّاوِلَةِ. -> كانَ الكِتابُ عَلَى الطّاوِلَةِ. عِنْدي كِتابٌ. -> كانَ عِنْدي كِتابٌ. هُناكَ اِجْتِماعٌ. -> كانَ هُناكَ اِجْتِماعٌ.

Κοιτάξτε προσεκτικά τα δύο τελευταία. Τα كِتابٌ και اِجْتِماعٌ δεν είναι κατηγορήματα — είναι το καθυστερημένο υποκείμενο, اسْمُ كانَ, οπότε μένουν مَرْفوع. Το *كانَ عِنْدي كِتابًا είναι πολύ συχνό λάθος, προϊόν του αντανακλαστικού «το كانَ σημαίνει αιτιατική» εφαρμοσμένου στη λάθος λέξη. Το κατηγόρημα είναι το عِنْدي, και μια προθετική φράση δεν έχει κατάληξη να δώσει.

9. كُنْتُ أَدْرُسُ = «διάβαζα / μελετούσα». Το κατηγόρημα μπορεί να είναι και ολόκληρη πρόταση, και η πιο χρήσιμη περίπτωση είναι το كانَ ακολουθούμενο από ρήμα المُضارِع. Αυτός ο συνδυασμός είναι ο τρόπος που τα Αραβικά λένε τα δύο πράγματα που ένα σκέτο الماضي δεν μπορεί να πει: συνήθεια στο παρελθόν και ενέργεια σε εξέλιξη στο παρελθόν.

كُنْتُ أَدْرُسُ العَرَبِيَّةَ كُلَّ مَساءٍ. — Διάβαζα αραβικά κάθε βράδυ. كانَتْ تَعْمَلُ في مَطْعَمٍ صَغيرٍ. — Δούλευε / συνήθιζε να δουλεύει σε ένα μικρό εστιατόριο.

Και τα δύο ρήματα κουβαλούν το πρόσωπο, και πρέπει να κουβαλούν το ίδιο: كُنْتُ أَدْرُسُ، كُنّا نَدْرُسُ، كانوا يَدْرُسونَ. Το مُضارِع κρατάει την κανονική του κατάληξη مَرْفوع — δεν υπάρχει πτώση να αλλάξει, γιατί μια πρόταση δεν έχει κατάληξη. Χρησιμοποιήστε το σχήμα· μην ψάχνετε ακόμη τους συγγενείς του.

10. Το لَيْسَ είναι η ίδια μηχανή στον ενεστώτα. Τα لَيْسَ البَيْتُ كَبيرًا και كانَ البَيْتُ كَبيرًا χτίζονται πανομοιότυπα: μια συζευγμένη ρηματοειδής λέξη, ένα اسْم αφημένο مَرْفوع, ένα خَبَر τραβηγμένο στην مَنْصوب. Ακόμη και οι συζυγίες ομοιοκαταληκτούν, γιατί το لَيْسَ σπάει το θέμα του ακριβώς εκεί που το σπάει το كانَ (لَيْسَ / لَسْتُ, كانَ / كُنْتُ). Αν μπορείτε το ένα, μπορείτε και το άλλο· το كانَ είναι απλώς ο αρχηγός της οικογένειας, και το μάθημα 43 συστήνει τα υπόλοιπα.

11. Η κατάληξη που μπορείτε πραγματικά να ακούσετε. Οι πτωτικές καταλήξεις εξαφανίζονται σε παύση — το ـٌ του كَبيرٌ και το ـٍ του مُجْتَهِداتٍ απλώς δεν προφέρονται όταν σταματάτε. Η αιτιατική ـًا είναι η εξαίρεση: στο الوَقْف το τανβίν μαλακώνει αλλά το άλιφ μένει, οπότε το كانَ البَيْتُ كَبيرًا τελειώνει πράγματι σε ακουστό μακρό ā. Πείτε كُنْتُ مُتْعَبٌ σε έναν Άραβα ομιλητή και το λάθος ακούγεται, δεν είναι απλώς ανορθόγραφο. Αξίζει να το εξασκήσετε δυνατά γι’ αυτόν και μόνο τον λόγο.

12. Αυτό δεν είναι θέμα αυτού του μαθήματος. Το كانَ έχει μεγάλη οικογένεια και μεγάλο μέλλον, όλα σκόπιμα αναβλημένα: τα أَصْبَحَ، صارَ، ظَلَّ، ما زالَ — أَخَوات كانَ — είναι το μάθημα 43· το αρνητικό لَمْ يَكُنْ χρειάζεται την αποκομμένη έγκλιση (τζαζμ) και περιμένει στα μαθήματα 35 και 37· το كانَ قَدْ فَعَلَ, το “had done”, είναι το μάθημα 45. Μία προεπισκόπηση είναι δωρεάν, γιατί έχετε ήδη τον μέλλοντα (μάθημα 24): το سَيَكونُ κάνει ακριβώς ό,τι κάνει το كانَ, στην άλλη κατεύθυνση — سَيَكونُ الجَوُّ جَميلًا غَدًا.

Τύποι και δομές

Το كانَ στο παρελθόν — τα δέκα ενικά και πληθυντικά πρόσωπα

Τα τρία κελιά του δυϊκού μένουν έξω παραπάνω μόνο για να μείνει κοντός ο πίνακας· χτίζονται με τον ίδιο τρόπο: أَنْتُما كُنْتُما، هُما كانا (αρσ.), هُما كانَتا (θηλ.). Οι ίδιες οι καταλήξεις είναι ακριβώς το σύνολο του μαθήματος 18 — τίποτα καινούργιο δεν μαθαίνεται εδώ εκτός από το θέμα.

Πού σπάει το θέμα

Μετατροπή ονοματικής πρότασης

Πώς φαίνεται το مَنْصوب στο κατηγόρημα

كانَ + المُضارِع — «συνήθιζα / έκανα»

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• كانَ البَيْتُ كَبيرٌ. -> كانَ البَيْتُ كَبيرًا. — Το اسْم κρατάει την ντάμμα του, το خَبَر παίρνει τη φάτχα. Το να αφήσετε το κατηγόρημα مَرْفوع είναι μακράν το συχνότερο λάθος του كانَ.
• كانَ الطُّلّابُ مُجْتَهِدونَ. -> كانَ الطُّلّابُ مُجْتَهِدينَ. — Ο ομαλός αρσενικός πληθυντικός δείχνει την αιτιατική ως ـينَ. Δεν υπάρχει φάτχα να γράψετε, αλλά η αλλαγή πτώσης είναι πραγματική.
• كانْتُ في البَيْتِ. -> كُنْتُ في البَيْتِ. — Ένα ρηματικό θέμα δεν κρατάει μακρό άλιφ μπροστά από σουκούν. Κάθε κατάληξη που αρχίζει από σύμφωνο κονταίνει το θέμα σε كُنْ με ντάμμα.
• كانَتِ الكُتُبُ جَديداتٍ. -> كانَتِ الكُتُبُ جَديدَةً. — Ένας πληθυντικός άλογων πραγμάτων παίρνει ενική θηλυκή συμφωνία (μάθημα 11), και το كانَ δεν αναστέλλει αυτόν τον κανόνα.
• كانَ عِنْدي كِتابًا. -> كانَ عِنْدي كِتابٌ. — Εδώ το عِنْدي είναι το κατηγόρημα και το كِتابٌ είναι το καθυστερημένο اسْمُ كانَ, οπότε μένει مَرْفوع. Ένα κατηγόρημα شِبْه جُمْلَة δεν έχει κατάληξη να δώσει.
• كانَ الطّالِبَةُ مَريضَةً. -> كانَتِ الطّالِبَةُ مَريضَةً. — Το كانَ είναι κανονικό ρήμα και πρέπει να ταιριάζει στο γένος του ονόματος μετά από αυτό, με τη συνδετική κάσρα πριν από το الـ.
• كانوا الطُّلّابُ مُتْعَبينَ. -> كانَ الطُّلّابُ مُتْعَبينَ. — Ένα ρήμα τοποθετημένο πριν από το ονοματικό του υποκείμενο μένει ενικό (μάθημα 19). Το كانوا είναι για όταν δεν ακολουθεί όνομα υποκειμένου.
• كُنْتُ مُدَرِّسٌ في مَدْرَسَةٍ صَغيرَةٍ. -> كُنْتُ مُدَرِّسًا في مَدْرَسَةٍ صَغيرَةٍ. — Το υποκείμενο είναι μέσα στο كُنْتُ, οπότε το όνομα μετά μπορεί να είναι μόνο το خَبَر, και είναι مَنْصوب.
• كُنْتُ دَرَسْتُ العَرَبِيَّةَ كُلَّ مَساءٍ. -> كُنْتُ أَدْرُسُ العَرَبِيَّةَ كُلَّ مَساءٍ. — Το «used to» είναι كانَ συν τον ενεστώτα. Το كانَ συν παρελθοντικό ρήμα είναι διαφορετικός χρόνος και περιμένει στο μάθημα 45.
• كانَ الكِتابُ عَلَى الطّاوِلَةَ. -> كانَ الكِتابُ عَلَى الطّاوِلَةِ. — Μετά από πρόθεση το όνομα είναι مَجْرور, ό,τι άλλο κι αν γίνεται στην πρόταση.

Συμβουλές

• Ρωτήστε ένα πράγμα πριν μετατρέψετε οτιδήποτε: το κατηγόρημα είναι μία λέξη, ή φράση με πρόθεση; Μία λέξη παίρνει αιτιατική· ένα شِبْه جُمْلَة δεν παίρνει τίποτα.
• Η συντόμευση για το αυτί: μια ονοματική πρόταση στον ενεστώτα τελειώνει ντάμμα-ντάμμα, στο παρελθόν ντάμμα-φάτχα. البَيْتُ كَبيرٌ -> كانَ البَيْتُ كَبيرًا. Δύο ντάμμα είναι ο συναγερμός σας ότι το كانَ αγνοήθηκε.
• Ψέλτε το كانَ με το κατηγόρημά του κολλημένο, ποτέ γυμνό: كُنْتُ مُتْعَبًا، كُنْتَ مُتْعَبًا، كُنْتِ مُتْعَبَةً، كانَ مُتْعَبًا، كانَتْ مُتْعَبَةً… Το ـًا ταξιδεύει τότε μαζί με τον τύπο και δεν πέφτει ποτέ.
• Ταξινομήστε το παράδειγμα από το πρώτο γράμμα της κατάληξης μάλλον παρά να απομνημονεύετε δέκα στοιχεία: φωνήεν κρατάει كان, σύμφωνο δίνει كُنْ. Δύο γεγονότα αντί για δέκα.
• Γυρίστε πίσω στις προτάσεις που γράψατε για τα μαθήματα 2, 12 και 21 και βάλτε την καθεμιά στο παρελθόν. Η μετατροπή του δικού σας υλικού αξίζει περισσότερο από οποιοδήποτε καινούργιο σύνολο παραδειγμάτων.
• Πείτε την αιτιατική δυνατά. Είναι μία από τις λίγες καταλήξεις που επιβιώνουν σε παύση, οπότε είναι ο φθηνότερος τρόπος να ακούγονται τα Αραβικά σας πτωτικά μάλλον παρά απλώς γραμμένα έτσι.
• Παρκάρετε προς το παρόν τους συγγενείς: τα أَصْبَحَ και ما زالَ (μάθημα 43), το لَمْ يَكُنْ (μάθημα 35) και το كانَ قَدْ فَعَلَ (μάθημα 45). Ένα ρήμα, ένας κανόνας πτώσης, είναι πλήρης και χρήσιμη δεξιότητα από μόνη της.