Με λίγα λόγια

Τα αγγλικά σημειώνουν το πότε και το πού με προθέσεις: in the morning, at night, in front of the house. Τα ελληνικά συχνά κάνουν το ίδιο με το «σε» ή με σκέτο άρθρο («το πρωί»). Τα Αραβικά μπορούν κι αυτά — το في الصَّباحِ είναι απολύτως σωστό —, αλλά η δική τους καθημερινή απάντηση είναι μια πτωτική κατάληξη. Παίρνετε το όνομα που ονομάζει τον χρόνο ή τον τόπο και το βάζετε σε αιτιατική: صَباحًا «το πρωί», لَيْلًا «τη νύχτα», أَمامَ البَيْتِ «μπροστά από το σπίτι». Τίποτα δεν γράφεται μπροστά του και τίποτα δεν προφέρεται. Το παλιό όνομα των γραμματικών για τέτοια λέξη λέει ακριβώς το γιατί: المَفْعولُ فيهِ, «αυτό μέσα στο οποίο έγινε η ενέργεια» (in) — το في είναι μέσα στη λέξη, στην κατάληξή της.

Ο φόρτος εδώ είναι μικρός και το όφελος άμεσο, γιατί αυτές είναι οι λέξεις που χρειάζεστε σε κάθε πρόταση για μια μέρα, έναν τόπο ή μια συνήθεια. Υπάρχουν δύο καταλήξεις να ελέγξετε: η φάτχα στον ίδιο τον επιρρηματικό προσδιορισμό, και — για τις λέξεις τόπου — η κάσρα στο όνομα αμέσως μετά, γιατί τα أَمامَ، تَحْتَ، بَعْدَ και τα όμοιά τους είναι κανονικά ο πρώτος όρος μιας إِضافَة. Προσθέστε έναν ορθογραφικό κανόνα για το πού πάει το μικρό άλιφ του τανβίν, και μπορείτε να πείτε πότε, πού και πώς.

Ο κανόνας

1. Ένα ظَرْف είναι όνομα που κάνει δουλειά επιρρήματος. Το صَباحٌ είναι «ένα πρωί», ένα απολύτως συνηθισμένο όνομα. Βάλτε το σε αιτιατική και σταματά να ονομάζει πράγμα και αρχίζει να ονομάζει χρόνο: صَباحًا «το πρωί». Τίποτα άλλο δεν αλλάζει — κανένα μόριο, κανένα άρθρο. Γι’ αυτό το μάθημα 16 σας προειδοποίησε ότι τα عِنْدَ، مَعَ، قَبْلَ، بَعْدَ δεν είναι πραγματικά حُروفُ جَرّ: μια πρόθεση είναι حَرْف και δεν έχει καθόλου πτώση, ενώ αυτά είναι أَسْماء που κάθονται κανονικά σε αιτιατική. Ένα ظَرْف απαντά σε μία από δύο ερωτήσεις: مَتى؟ (πότε) ή أَيْنَ؟ (πού).

2. Χρόνος: αόριστο όνομα με τανβίν-φάτχα. Το βασικό σύνολο είναι σύντομο και αξίζει να το απομνημονεύσετε ως μπλοκ: صَباحًا، مَساءً، لَيْلًا، نَهارًا، ظُهْرًا، غَدًا، أَحْيانًا، دائِمًا، أَبَدًا. Η ίδια αιτιατική μετράει και μια έκταση χρόνου: اِنْتَظَرْتُ ساعَةً «περίμενα μία ώρα», دَرَسَ سَنَةً «σπούδασε έναν χρόνο». Δύο πρακτικές σημειώσεις:

• Το في + οριστικό όνομα χρόνου είναι εξίσου σωστή εναλλακτική, όχι λάθος: τα صَباحًا και في الصَّباحِ δουλεύουν και τα δύο, και το في المَساءِ είναι εξίσου συχνό με το مَساءً. Αυτό που δεν πρέπει να κάνετε είναι να χρησιμοποιήσετε και τα δύο μαζί.
• Το أَبَدًا χρειάζεται άρνηση για να σημαίνει «ποτέ»: لا أُدَخِّنُ أَبَدًا «δεν καπνίζω ποτέ». Μόνο του δεν κουβαλάει την άρνηση.

3. Ο οριστικός τύπος — και δύο άκλιτες λέξεις χρόνου. Οι περισσότεροι χρονικοί προσδιορισμοί είναι αόριστοι, αλλά μια χούφτα είναι οριστικοί και παρ’ όλα αυτά σε αιτιατική. Το اليَوْمَ «σήμερα» και το اللَّيْلَةَ «απόψε» φέρουν الـ και παίρνουν ακόμα φάτχα, γιατί παραμένουν επιρρήματα: اليَوْمَ وَصَلَ الضَّيْفُ. Συγκρίνετε το اليَوْمُ جَميلٌ «η μέρα είναι όμορφη» — εκεί η λέξη είναι υποκείμενο πρότασης, οπότε είναι مَرْفوع. Το الآنَ «τώρα» τελειώνει πάντα σε φάτχα και δεν κινείται ποτέ. Το أَمْسِ «χθες» είναι مَبْنِيّ: ως επίρρημα είναι παγωμένο με κάσρα όπου κι αν στέκεται στην πρόταση, οπότε δεν υπάρχει *أَمْسًا ούτε *أَمْسَ — μόνο أَمْسِ. Τέλος, μπορείτε να χτίσετε μια οριστική φράση χρόνου ως إِضافَة με την πρώτη λέξη σε αιτιατική: يَوْمَ الجُمُعَةِ «την Παρασκευή», صَباحَ الغَدِ «αύριο το πρωί», مَساءَ السَّبْتِ «το Σάββατο το βράδυ».

4. Λέξεις τόπου και σχέσης: φάτχα στο ظَرْف, κάσρα στο όνομα μετά. Αυτός είναι ο πιο χρήσιμος κανόνας του μαθήματος. Οι σχεσιακές λέξεις أَمامَ، خَلْفَ، وَراءَ، فَوْقَ، تَحْتَ، بَيْنَ، عِنْدَ، حَوْلَ، داخِلَ، خارِجَ، قَبْلَ، بَعْدَ، خِلالَ، أَثْناءَ κάνουν δύο πράγματα ταυτόχρονα:

• στέκονται σε αιτιατική, οπότε η δική τους κατάληξη είναι σκέτη φάτχα — το μόνο που μπορεί να την αλλάξει είναι πρόθεση μπροστά, βλ. σημείο 6·
• είναι ο πρώτος όρος μιας إِضافَة, οπότε ό,τι είπε το μάθημα 20 ισχύει γι’ αυτές — χωρίς الـ, χωρίς τανβίν, και το όνομα που ακολουθεί είναι مَجْرور.

أَمامَ البَيْتِ، خَلْفَ المَدْرَسَةِ، فَوْقَ الطّاوِلَةِ، تَحْتَ السَّريرِ، عِنْدَ البابِ، حَوْلَ المَدينَةِ، قَبْلَ الظُّهْرِ، بَعْدَ الدَّرْسِ، خِلالَ الأُسْبوعِ، أَثْناءَ الرِّحْلَةِ. Δύο φωνήεντα, πάντα το ίδιο σχήμα: -a … -i. Πείτε τα ως μία μονάδα μέχρι να γίνει αυτόματο το ζευγάρι.

Το بَيْنَ χρειάζεται δύο πράγματα να καθίσουν ανάμεσα, οπότε ακολουθείται από δυϊκό, πληθυντικό, ή δύο ονόματα ενωμένα με و: بَيْنَ الطّالِبَيْنِ، بَيْنَ الطُّلّابِ، بَيْنَ البَيْتِ وَالمَدْرَسَةِ. Ο δυϊκός μετά από αυτό είναι γενική, οπότε τελειώνει σε ـَيْنِ, ποτέ σε ـانِ.

5. Με αντωνυμία, οι ίδιες λέξεις παίρνουν το προσαρτημένο σύνολο. Επειδή το ظَرْف είναι مُضاف, η αντωνυμία που ακολουθεί είναι συνηθισμένο مُضافٌ إِلَيْهِ, ακριβώς όπως στο كِتابُهُ: أَمامَهُ «μπροστά του», عِنْدَنا «στο σπίτι μας / έχουμε», بَعْدَكَ «μετά από σένα», بَيْنَهُما «ανάμεσά τους τους δύο», حَوْلي «γύρω μου». Μόνο το ي του πρώτου προσώπου αντικαθιστά τη φάτχα: أَمامي، عِنْدي، بَعْدي.

6. Μην βάζετε في μπροστά από τις λέξεις τόπου. Το في είναι ήδη μέσα στη λέξη, οπότε το *في أَمامِ البَيْتِ είναι διπλή πρόθεση και ένα από τα πιο ηχηρά λάθη μαθητών που υπάρχουν. Πείτε أَمامَ البَيْتِ.

Υπάρχει μια πραγματική εξαίρεση, και αξίζει να την ξέρετε γιατί θα την διαβάσετε: μετά τα مِنْ ή إِلى αυτές οι λέξεις συμπεριφέρονται σαν συνηθισμένα ονόματα και πάνε γενική — مِنْ أَمامِ البَيْتِ «από μπροστά από το σπίτι», مِنْ تَحْتِ الطّاوِلَةِ «από κάτω από το τραπέζι», مِنْ عِنْدِهِ «από τη θέση του», إِلى جانِبِ النَّهْرِ «προς την πλευρά του ποταμού». Η καθημερινή λέξη για «δίπλα» είναι ακριβώς αυτού του τύπου: بِجانِبِ البَيْتِ, με بِـ και κάσρα. Ο έλεγχος λοιπόν είναι απλός — πρόθεση μπροστά σημαίνει γενική, τίποτα μπροστά σημαίνει αιτιατική.

Μία λέξη στον κατάλογο είναι απολύτως άνετη και με τους δύο τρόπους: τα أَثْناءَ الرِّحْلَةِ και في أَثْناءِ الرِّحْلَةِ είναι και τα δύο πρότυπα λογοτεχνικά αραβικά, οπότε μην «διορθώνετε» την εκδοχή με في όταν την συναντάτε.

7. Τα قَبْلُ και بَعْدُ μόνα τους. Όταν ο δεύτερος όρος πέφτει αλλά εννοείται ακόμη, αυτά τα δύο παγώνουν με ντάμμα: رَأَيْتُهُ مِنْ قَبْلُ «τον είδα πριν», وَصَلْنا مِنْ بَعْدُ «φτάσαμε μετά». Αυτή είναι παγιωμένη ιδιωματική έκφραση, όχι πτώση που πρέπει να υπολογίσετε· απομνημονεύστε τις δύο φράσεις ως χωριστές λέξεις. Με όνομα που ακολουθεί γυρίζουν στα κανονικά: قَبْلَ الظُّهْرِ.

8. Ο τρόπος καβαλάει την ίδια αιτιατική. Το πώς γίνεται κάτι χρησιμοποιεί ακριβώς την ίδια κατάληξη: سَريعًا «γρήγορα», جَيِّدًا «καλά», كَثيرًا «πολύ», قَليلًا «λίγο», تَقْريبًا «περίπου», مَعًا «μαζί», أَيْضًا «επίσης». Προσέξτε ότι τα Αραβικά δεν τα κάνουν να συμφωνούν με τίποτα — εδώ δεν είναι επίθετα, οπότε το *يَتَكَلَّمُ جَيِّدٌ είναι λάθος όπως το αγγλικό «he speaks good» και όπως το ελληνικό «μιλάει καλός».

Πολλά έχουν δίδυμο χτισμένο από بِـ + ρηματικό ουσιαστικό (μασντάρ) σε γενική: بِسُرْعَةٍ، بِهُدوءٍ، بِسُهولَةٍ، بِشَكْلٍ جَيِّدٍ. Και τα δύο είναι πλήρως πρότυπα. Τα سَريعًا και بِسُرْعَةٍ εναλλάσσονται· για «ήσυχα» και «εύκολα» η φράση με بِـ είναι η συνηθισμένη ιδιωματική έκφραση — σπάνια ή ποτέ θα συναντήσετε γυμνή αιτιατική με αυτή τη σημασία. Όταν έχετε αμφιβολία, το بِـ + όνομα είναι ο ασφαλής δρόμος.

Υποσημείωση για αργότερα: όταν η αιτιατική περιγράφει την κατάσταση ενός προσώπου μάλλον παρά τον τρόπο μιας ενέργειας — «γύρισε κουρασμένος», «έφυγε χαμογελώντας» — αυτό είναι الحال, μια συγγενική αλλά χωριστή κατασκευή με τους δικούς της κανόνες συμφωνίας. Είναι το μάθημα 55, και δεν το χρειάζεστε ακόμη.

9. Πού κάθεται το άλιφ του τανβίν. Το τανβίν-φάτχα στηρίζεται κανονικά σε ένα άλιφ που γράφετε αλλά δεν διαβάζετε ποτέ ως δική του συλλαβή: سَريعًا، كِتابًا، شُكْرًا، صَباحًا. Δύο καταλήξεις αρνούνται αυτό το άλιφ:

• μια λέξη που τελειώνει σε ة παίρνει το τανβίν πάνω στο ίδιο το ة: سَنَةً، لَيْلَةً، مَرَّةً — ποτέ *سَنَةاً·
• μια λέξη που τελειώνει σε χάμζα που κάθεται ήδη μετά από μακρό άλιφ το παίρνει πάνω στη χάμζα: مَساءً، ماءً، هَواءً. Το να γράψετε *مَساءاً είναι ορθογραφικό λάθος, όχι παραλλαγή — θα βάζατε δύο άλιφ στη σειρά.

Μια χάμζα που δεν είναι μετά από μακρό άλιφ κρατάει την έδρα ως συνήθως: شَيْئًا، جُزْءًا، بُطْئًا.

10. Αυτή είναι η μία κατάληξη που μπορείτε να ακούσετε. Ο οδηγός προφοράς δίδαξε τον τύπο παύσης: στο τέλος μιας εκφώνησης οι καταλήξεις ـُ και ـِ απλώς πέφτουν. Το επιρρηματικό ـً όχι — επιβιώνει ως μακρό ā. Γι’ αυτό τα شُكْرًا και جَيِّدًا κρατούν ένα καθαρό μακρό φωνήεν στο τέλος ακόμη και από ομιλητές που δεν προφέρουν καμία άλλη πτωτική κατάληξη. Πρακτικά: αυτή τη μία κατάληξη αξίζει να την λέτε πάντα δυνατά.

11. Η θέση είναι ελεύθερη, και ένα ظَرْف μπορεί να είναι όλο το κατηγόρημα. Ο επιρρηματικός προσδιορισμός μπορεί να ακολουθεί το ρήμα (سافَرْتُ صَباحًا) ή να ανοίγει την πρόταση για έμφαση (صَباحًا سافَرْتُ). Και μια φράση τόπου μπορεί να υπηρετήσει ως خَبَر ονοματικής πρότασης μόνη της, ακριβώς όπως μια φράση في στο μάθημα 17: المِفْتاحُ تَحْتَ السَّريرِ، الحَديقَةُ خَلْفَ البَيْتِ.

Αυτό που δεν καλύπτει αυτό το μάθημα: το να ενώσετε ολόκληρη πρόταση σε λέξη χρόνου — عِنْدَما وَصَلَ، بَعْدَ أَنْ أَكَلَ —, που είναι το μάθημα 38, και την αιτιατική που επαναλαμβάνει το ίδιο το μασντάρ του ρήματος για έμφαση, που είναι το μάθημα 60.

Τύποι και δομές

Χρόνος — αόριστο όνομα σε αιτιατική (ظُروفُ الزَّمان):

Λέξεις χρόνου που δεν ακολουθούν αυτό το σχήμα:

Τόπος και σχέση — φάτχα στο ظَرْف, κάσρα στο όνομα μετά (ظُروفُ المَكان):

Οι ίδιες λέξεις με προσαρτημένη αντωνυμία (μόνο το ي μετατοπίζει τη φάτχα):

Οι σειρές του δυϊκού και του θηλυκού πληθυντικού (ـكُما، ـهُما، ـكُنَّ، ـهُنَّ) δουλεύουν ακριβώς όπως στο μάθημα 7 και αφήνονται έξω εδώ.

Τρόπος: η αιτιατική και το δίδυμό της με بِـ:

Πού κάθεται το τανβίν-φάτχα:

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• أَمامُ البَيْتِ -> أَمامَ البَيْتِ — χωρίς τίποτα μπροστά του το ظَرْف μένει σε αιτιατική. Η κατάληξή του είναι φάτχα ό,τι κι αν κάνει το ρήμα γύρω του· μόνο πρόθεση πριν από αυτό (مِنْ أَمامِ البَيْتِ) το κάνει γενική.
• أَمامَ البَيْتُ -> أَمامَ البَيْتِ — και το όνομα μετά είναι γενική, γιατί το ظَرْف είναι ο πρώτος όρος μιας إِضافَة. Το σχήμα είναι πάντα -a … -i.
• في أَمامِ البَيْتِ -> أَمامَ البَيْتِ — καμία πρόθεση μπροστά. Το في είναι ήδη χτισμένο μέσα στον επιρρηματικό προσδιορισμό· αυτό κυριολεκτικά σημαίνει το المَفْعولُ فيهِ.
• أَمامًا البَيْتِ -> أَمامَ البَيْتِ — ένα مُضاف δεν παίρνει τανβίν ούτε الـ, οπότε το *الأَمامَ البَيْتِ είναι λάθος για τον ίδιο λόγο.
• يَتَكَلَّمُ جَيِّدٌ -> يَتَكَلَّمُ جَيِّدًا — μια λέξη τρόπου είναι αιτιατική, όχι επίθετο ονομαστικής που συμφωνεί με το υποκείμενο.
• مَساءاً -> مَساءً — μια τελική χάμζα μετά από μακρό άλιφ κουβαλάει η ίδια το τανβίν· αν προσθέτατε έδρα άλιφ θα είχατε δύο άλιφ στη σειρά.
• سَنَةاً -> سَنَةً — το ίδιο για λέξη που τελειώνει σε ة. Η έδρα του άλιφ είναι μόνο για λέξεις που τελειώνουν σε σκέτο σύμφωνο.
• أَمْسًا -> أَمْسِ — το أَمْسِ είναι مَبْنِيّ: ένας παγωμένος τύπος με κάσρα, χωρίς πτωτική κατάληξη και χωρίς τανβίν να προσθέσετε.
• اليَوْمُ وَصَلَ الضَّيْفُ -> اليَوْمَ وَصَلَ الضَّيْفُ — το اليَوْمَ είναι οριστικό αλλά και πάλι επίρρημα εδώ, οπότε είναι αιτιατική. Η ντάμμα θα το έκανε υποκείμενο: اليَوْمُ جَميلٌ.
• بَيْنَ الطّالِبانِ -> بَيْنَ الطّالِبَيْنِ — μετά το بَيْنَ ο δυϊκός είναι γενική, οπότε τελειώνει σε ـَيْنِ. Η ονομαστική ـانِ δεν μπορεί να εμφανιστεί ως مُضافٌ إِلَيْهِ.

Συμβουλές

• Εξασκηθείτε στις λέξεις τόπου ως ψαλμωδία δύο φωνηέντων, ποτέ ως μεμονωμένες λέξεις: أَمامَ البَيْتِ، تَحْتَ السَّريرِ، بَعْدَ الدَّرْسِ. Το ζευγάρι των καταλήξεων είναι η γραμματική· η σημασία είναι απλώς λεξιλόγιο.
• Γρήγορος έλεγχος για οποιονδήποτε επιρρηματικό προσδιορισμό για τον οποίο έχετε αμφιβολία: απαντάει στο «πότε» ή στο «πού»; Αν ναι, τα Αραβικά δεν βάζουν τίποτα μπροστά και στο τέλος κάθονται φάτχα.
• Όταν δεν θυμάστε αν υπάρχει λέξη τρόπου σε αιτιατική, πέστε πίσω στο بِـ + όνομα σε γενική: بِسُرْعَةٍ، بِهُدوءٍ، بِسُهولَةٍ. Δεν είναι ποτέ λάθος, και αυτό χρησιμοποιεί ο περισσότερος γραπτός λόγος ούτως ή άλλως.
• Προσέξτε την κατάληξη μετά το بِـ: είναι πρόθεση, οπότε بِسُرْعَةٍ με κάσρα — ποτέ *بِسُرْعَةً.
• Αποθηκεύστε τα اليَوْمَ، الآنَ، أَمْسِ ως τρία χωριστά ανώμαλα στοιχεία μάλλον παρά να προσπαθείτε να τα παράγετε. Όλα τα άλλα στο σύνολο του χρόνου είναι ομαλά.
• Πείτε το ـً δυνατά ακόμη και σε μεμονωμένες λέξεις. Είναι η μόνη πτωτική κατάληξη που επιβιώνει στον τύπο παύσης, οπότε τα شُكْرًا، جَيِّدًا، سَريعًا τελειώνουν όλα σε καθαρό μακρό φωνήεν όταν τα λένε προσεκτικοί ομιλητές.
• Σε κείμενο χωρίς φωνηεντικά σημάδια οι λέξεις τόπου αναγνωρίζονται ακόμη: το أمام البيت δεν έχει ال ούτε συνδετική λέξη, που είναι η οπτική υπογραφή μιας ιντάφα. Διαβάστε το ως ظَرْف + γενική.
• Μην απλώνετε ακόμη το χέρι στα عِنْدَما ή بَعْدَ أَنْ. Όσο αυτό που ακολουθεί είναι όνομα, αυτό το μάθημα σας καλύπτει· ένα ρήμα που ακολουθεί είναι το μάθημα 38.