Με λίγα λόγια

Το μάθημα 19 έφτιαξε μια πρόταση από δύο κομμάτια: ένα ρήμα και το όνομα που κάνει την ενέργεια, ذَهَبَ الطُّلّابُ. Αυτό το μάθημα προσθέτει το τρίτο κομμάτι, αυτό στο οποίο γίνεται η ενέργεια — المَفْعولُ بِهِ. Έρχεται μετά από αυτόν που ενεργεί και φοράει την κατάληξη της αιτιατικής: قَرَأَ الطّالِبُ الكِتابَ, «ο μαθητής διάβασε το βιβλίο». Τα αγγλικά ξεχωρίζουν υποκείμενο και αντικείμενο από τη θέση τους στην πρόταση. Τα Αραβικά τα ξεχωρίζουν από τις καταλήξεις — όπως κάνουν και τα ελληνικά· γι’ αυτό αυτή η σειρά τυπώνει κάθε φωνήεν: η ντάμμα στο الطّالِبُ και η φάτχα στο الكِتابَ είναι όλη η διαφορά ανάμεσα σε ποιον διάβασε και σε τι διαβάστηκε.

Το δεύτερο μισό του μαθήματος είναι τι γίνεται όταν το αντικείμενο είναι αντωνυμία. Τα αγγλικά λένε «he saw me» με χωριστή λέξη· τα Αραβικά κολλάνε την αντωνυμία στην πλάτη του ρήματος — شاهَدَني. Οι καταλήξεις είναι σχεδόν αυτές που μάθατε ήδη στα ονόματα στο μάθημα 7, με μία προσθήκη που έχει το δικό της όνομα και το δικό της ειδικό λάθος: نونُ الوِقايَة, το ن που βάζει το ρήμα ανάμεσα στον εαυτό του και το ـي του «me». Το كِتابي είναι «το βιβλίο μου»· το سَأَلَني είναι «με ρώτησε». Ποτέ το ανάποδα.

Ο κανόνας

1. Ρήμα, αυτός που ενεργεί, αντικείμενο — με αυτή τη σειρά. Η ουδέτερη ρηματική πρόταση έχει τώρα τρεις θέσεις: فِعْل + فاعِل + مَفْعول بِهِ. Αυτός που ενεργεί κρατάει την ντάμμα της ονομαστικής, και το αντικείμενο παίρνει φάτχα:

• قَرَأَ الطّالِبُ الكِتابَ.
• فَتَحَتِ المُعَلِّمَةُ البابَ.
• شَرِبَ الوَلَدُ الحَليبَ.

Ό,τι μάθατε για τη συμφωνία στο μάθημα 19 μένει ίδιο: το ρήμα που στέκεται μπροστά από το υποκείμενό του μένει ενικό και αντιγράφει μόνο το γένος (شَرِبَتِ البَناتُ الحَليبَ). Το αντικείμενο δεν αγγίζει καθόλου το ρήμα — δεν αλλάζει ούτε το σχήμα του ρήματος ούτε την κατάληξή του.

Μόνο ένα ρήμα που μπορεί να φτάσει ένα όνομα απευθείας — ένα فِعْل مُتَعَدٍّ — παίρνει مَفْعول بِهِ. Ρήματα όπως τα ذَهَبَ και جَلَسَ δεν παίρνουν κανένα, και μια τρίτη ομάδα φτάνει το αντικείμενό της μέσω πρόθεσης (بَحَثَ عَنْ، سَأَلَ عَنْ). Το ξεκαθάρισμα των τριών ομάδων είναι το μάθημα 30· εδώ κάθε ρήμα είναι ένα που παίρνει απλώς το όνομα.

2. Οριστικό ή αόριστο, παραμένει αντικείμενο. Η αιτιατική και η οριστικότητα είναι δύο χωριστοί διακόπτες, και και οι δύο είναι αναμμένοι ταυτόχρονα:

• قَرَأَ الطّالِبُ الكِتابَ. — οριστικό αντικείμενο, σκέτη φάτχα.
• قَرَأَ الطّالِبُ كِتابًا. — αόριστο αντικείμενο, τανβίν φάτχα (μάθημα 4).

3. Οι καταλήξεις κουβαλούν τους ρόλους, οπότε η σειρά των λέξεων μπορεί να μετακινηθεί. Επειδή η φάτχα σημειώνει το αντικείμενο όπου κι αν στέκεται, τα Αραβικά μπορούν να βάλουν το αντικείμενο μπροστά από αυτόν που ενεργεί για έμφαση — αρκεί οι καταλήξεις να κρατούν τους δύο ρόλους χωριστά: το سَأَلَ المُعَلِّمُ الطّالِبَ είναι «ο δάσκαλος ρώτησε τον μαθητή», ενώ το سَأَلَ المُعَلِّمَ الطّالِبُ — ίδιες τρεις λέξεις, δύο φωνήεντα αντεστραμμένα — είναι «ο μαθητής ρώτησε τον δάσκαλο». Διαβάστε το έτσι· γράφετε την απλή σειρά. Όταν οι καταλήξεις δεν τυπώνονται, ένας Άραβας αναγνώστης πέφτει πίσω στο πλαίσιο και στην προεπιλεγμένη σειρά, και ακριβώς γι’ αυτό μετράει η προεπιλεγμένη σειρά.

4. Το σημάδι της αιτιατικής αλλάζει με την τάξη του αριθμού. Αυτό είναι το μέρος που οι μαθητές προσπερνούν και μετά το κάνουν λάθος για χρόνια. Η φάτχα είναι σημάδι μόνο για τον ενικό και τον σπασμένο πληθυντικό. Ο δυϊκός και οι δύο ομαλοί πληθυντικοί σημειώνουν την αιτιατική με ένα γράμμα ή με διαφορετικό φωνήεν:

• مُفْرَد — φάτχα: الكِتابَ، كِتابًا
• جَمْع تَكْسير — φάτχα: الكُتُبَ، كُتُبًا
• مُثَنّى — η κατάληξη ـَيْنِ: الكِتابَيْنِ، كِتابَيْنِ
• جَمْع مُذَكَّر سالِم — η κατάληξη ـينَ, όχι φάτχα: المُعَلِّمينَ
• جَمْع مُؤَنَّث سالِم — κάσρα, όχι φάτχα: المُعَلِّماتِ، مُعَلِّماتٍ

Πάρτε τα προς το παρόν ως γεγονότα και εξασκηθείτε πάνω τους· η θεωρία που τα ομαδοποιεί — العَلاماتُ الفَرْعِيَّة, «τα υποκατάστατα σημάδια» — είναι το μάθημα 40. Δύο από αυτά πληρώνουν αμέσως τον κόπο: για ομαλό αρσενικό πληθυντικό και ομαλό θηλυκό πληθυντικό, ο τύπος αντικειμένου και ο τύπος μετά από πρόθεση είναι ίδιοι (رَأَيْتُ المُعَلِّمينَ / مَعَ المُعَلِّمينَ، رَأَيْتُ المُعَلِّماتِ / مَعَ المُعَلِّماتِ). Ένα σχήμα καλύπτει και τις δύο δουλειές, και μόνο η ονομαστική στέκεται χωριστά.

5. Το άφωνο άλιφ και η ανάγνωση σε παύση. Ένα αόριστο αντικείμενο προσθέτει την έδρα του άλιφ που συναντήσατε στο μάθημα 4: كِتابًا، دَرْسًا، مَقالًا — αλλά όχι σε λέξη που τελειώνει σε ة (رِسالَةً), ούτε σε λέξη που τελειώνει σε ـى (مَقْهًى), ούτε στο ماءً. Αυτό το άλιφ κάνει πραγματική δουλειά. Και τα τρία τανβίν εξαφανίζονται σε τελεία, αλλά το تَنْوينُ الفَتْحِ αφήνει κάτι πίσω: διαβάζεται ως μακρό ā. Σταματήστε μετά το قَرَأْتُ كِتابًا και λέτε μια λέξη που τελειώνει σε μακρό φωνήεν, ενώ το قَرَأْتُ الكِتابَ τελειώνει σε σκέτο σύμφωνο, και το رِسالَةً σε παύση τελειώνει στον φθόγγο h του ة. Αυτό είναι το ένα φωνήεν πτώσης που επιβιώνει στο الوَقْف — οι καταλήξεις-γράμματα ـَيْنِ και ـينَ του κανόνα 4 επιβιώνουν κι αυτές σε παύση —, οπότε είναι αυτό που θα ακούσετε πραγματικά σε προσεκτική ομιλία, ακόμη και σε παύση.

6. Η αντωνυμία αντικειμένου κολλάει στο ρήμα. Όταν το αντικείμενο είναι «εμένα, εσένα, αυτόν, αυτήν, εμάς, αυτούς», τα Αραβικά δεν βάζουν λέξη μετά το ρήμα — κρεμάνε την αντωνυμία στην πλάτη του ρήματος, γραμμένη χωρίς κενό:

• شاهَدَ المُديرَ → شاهَدَهُ
• سَأَلْتُ المُعَلِّمَةَ → سَأَلْتُها
• أُحِبُّ المَدينَةَ → أُحِبُّها

Οι ανεξάρτητες αντωνυμίες του μαθήματος 6 δεν μπορούν να κάνουν αυτή τη δουλειά. Τα أُحِبُّ هُوَ και شاهَدَ هُمْ δεν είναι αραβικά· τα هُوَ και هُمْ είναι οι ελεύθερες αντωνυμίες ονομαστικής και δεν υπηρετούν ποτέ ως αντικείμενο ρήματος. (Τα Αραβικά κρατούν μία λέξη-φορέα, το إِيّا, για τη σπάνια θέση όπου μια αντωνυμία αντικειμένου δεν έχει ρήμα να ακουμπήσει: إِيّاهُ، إِيّاكَ. Αναγνωρίζετέ το στην ανάγνωση και αφήστε το ήσυχο στη γραφή σε αυτό το επίπεδο.)

7. نونُ الوِقايَة — το ن της προστασίας. Όλες οι καταλήξεις είναι αυτές που μάθατε στα ονόματα, εκτός από το πρώτο πρόσωπο. Ένα όνομα παίρνει σκέτο ـي· ένα ρήμα παίρνει ـني, με ένα έξτρα ن μπροστά:

• الاسْم: كِتابي، بَيْتي، سُؤالي، رَأْيي
• الفِعْل: سَأَلَني، شاهَدَني، فَهِمَني، يَعْرِفُني

Η εξήγηση των γραμματικών είναι ακριβής και αξίζει να τη κρατήσετε: το ـي του «me» καταπίνει όποιο φωνήεν βρει μπροστά του (γι’ αυτό το كِتابُ + ي δίνει كِتابي, χωρίς την ντάμμα). Το τελικό φωνήεν ενός ρήματος ανήκει στη συζυγία του και δεν πρέπει να φαγωθεί, οπότε μπαίνει ένα ن να δεχτεί το χτύπημα — «προστατεύει» το ρήμα, εξού και το الوِقايَة. Το ίδιο προστατευτικό ن το έχετε ήδη στις προθέσεις: τα مِنّي και عَنّي είναι مِنْ / عَنْ συν αυτό το ن συν ـي, και ορισμένα μόρια το χρησιμοποιούν κι αυτά (إِنَّني, μάθημα 44).

Δύο συνέπειες. Πρώτον, το ـني είναι για το αντικείμενο: το سَمِعَني σημαίνει «άκουσε εμένα», ποτέ «η ακοή μου». Δεύτερον, το ن εμφανίζεται μόνο στο πρώτο πρόσωπο ενικού — κάθε άλλη αντωνυμία κολλάει στο ρήμα ακριβώς όπως κολλάει σε όνομα: شاهَدَكَ، شاهَدَها، شاهَدَهُمْ.

8. هُ ή هِ — η ίδια αρμονία όπως στα ονόματα. Οι τέσσερις καταλήξεις σε ه κρατούν την ντάμμα μετά από φάτχα, ντάμμα, σουκούν ή μακρό ā / ū, και γυρίζουν σε κάσρα μετά από κάσρα ή για:

• شاهَدَهُ، شاهَدَتْهُ، شاهَدْتُهُ، شاهَدوهُ
• شاهَدْتِهِ «σε είδε (θηλ. εν.)» — η κάσρα του ـتِ τραβάει την κατάληξη κάτω

Αυτό είναι το ίδιο αντανακλαστικό που σας δίνει τα بِهِ، فيهِ، عَلَيْهِ και كِتابِهِ στο μάθημα 7. Στα ρήματα η σκανδάλη της κάσρα είναι σπάνια, οπότε το هُ είναι η προεπιλογή σας.

9. Μικρές ραφές στην πλευρά του ρήματος. Δύο συζευγμένοι τύποι αλλάζουν ελαφρά σχήμα όταν φτάνει αντωνυμία:

• ο πληθυντικός ـوا ρίχνει το άφωνο άλιφ του: شاهَدوا → شاهَدوهُ، سَأَلوا → سَأَلوني
• η κατάληξη ـتُمْ βγάζει ένα βαβ: شاهَدْتُمْ → شاهَدْتُموهُ، سَأَلْتُمْ → سَأَلْتُموني

Τίποτα άλλο δεν κινείται. Το ρήμα κρατάει τα δικά του φωνήεντα, και η αντωνυμία απλώς ακολουθεί.

10. Αντωνυμία αντικειμένου πηδάει μπροστά από ονοματικό υποκείμενο. Μια προσαρτημένη αντωνυμία δεν μπορεί να σταθεί μόνη της, οπότε μένει κολλημένη στο ρήμα ακόμη κι όταν αυτός που ενεργεί είναι πλήρες όνομα. Το αποτέλεσμα μοιάζει έτσι:

• سَأَلَني المُديرُ عَنِ العَمَلِ. — «ο διευθυντής με ρώτησε για τη δουλειά»
• شاهَدَهُمُ الجارُ فِي الحَديقَةِ. — «ο γείτονας τους είδε στον κήπο»

Η σειρά είναι ρήμα + αντωνυμία αντικειμένου + όνομα υποκειμένου. Δεν είναι ειδική κατασκευή· είναι το μόνο μέρος όπου μπορεί να πάει η αντωνυμία.

11. Για αργότερα. Η φάτχα εμφανίζεται σε αρκετές άλλες δουλειές, η καθεμιά με το δικό της μάθημα: το κατηγόρημα του كانَ (كانَ الطّالِبُ مَريضًا) είναι το μάθημα 32· οι επιρρηματικοί προσδιορισμοί χρόνου και τόπου είναι το μάθημα 31· το απόλυτο αντικείμενο المَفْعولُ المُطْلَق είναι το μάθημα 60. Μια πρόταση της οποίας αυτός που ενεργεί δεν αναφέρεται καθόλου — «το βιβλίο διαβάστηκε» — ανεβάζει το αντικείμενο στον αναπληρωτή του υποκειμένου (نائِبُ الفاعِل) και είναι το μάθημα 52. Ονόματα που αρνούνται το τανβίν και παίρνουν σκέτη φάτχα στη θέση κάσρα (المَمْنوعُ مِنَ الصَّرْف) είναι το μάθημα 41. Μια μικρή οικογένεια αξίζει να σημαιωθεί τώρα, γιατί είναι πολύ συχνή: τα أَبٌ και أَخٌ τεντώνουν το πτωτικό τους φωνήεν σε γράμμα μόλις τους κολλήσει κάτι, οπότε οι τύποι αντικειμένου είναι رَأَيْتُ أَباهُ، سَأَلْتُ أَخاكَ.

Τύποι και δομές

Το σημάδι της αιτιατικής στις τάξεις του αριθμού, πάνω σε ένα σύνολο ονομάτων. Διαβάστε τις δύο δεξιές στήλες τη μία απέναντι στην άλλη — η ονομαστική είναι ο τύπος που σας έδωσαν το λεξικό και το μάθημα 19:

Το πλήρες παράδειγμα των αντωνυμιών αντικειμένου, πάνω στο ομαλό ρήμα شاهَدَ «παρακολούθησε, είδε»:

Το نونُ الوِقايَة με μια ματιά. Ίδια ρίζα, ίδια τρία γράμματα, δύο διαφορετικοί φορείς:

Οι ίδιες δύο αντωνυμίες σε όλη τη συζυγία, ώστε να φαίνονται οι ραφές. Μόνο οι δύο τελευταίες σειρές αλλάζουν κάτι:

Έξω από αυτούς τους πίνακες: η προστακτική και η αποκομμένη έγκλιση (τζαζμ) με προσαρτημένη αντωνυμία (μαθήματα 35 και 36), και τι κάνουν τα κοίλα και τα ελλιπή ρήματα στη ραφή (μαθήματα 50 και 51).

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• أَعْرِفُ المُعَلِّمونَ. -> أَعْرِفُ المُعَلِّمينَ. — ένας ομαλός αρσενικός πληθυντικός σημειώνει την αιτιατική με ـينَ. Το المُعَلِّمونَ είναι ο τύπος υποκειμένου και δεν μπορεί να είναι αντικείμενο.
• رَأَيْتُ المُعَلِّماتَ. -> رَأَيْتُ المُعَلِّماتِ. — ένας ομαλός θηλυκός πληθυντικός παίρνει κάσρα ως αιτιατική. Η φάτχα που περιμένετε εδώ απλώς δεν υπάρχει γι’ αυτή την τάξη.
• سَأَلي المُديرُ. -> سَأَلَني المُديرُ. — ένα ρήμα χρειάζεται نونُ الوِقايَة πριν από το ـي. Χωρίς το ن η λέξη μοιάζει με όνομα με κτητικό επάνω της.
• كِتابْني عَلَى الطّاوِلَةِ. -> كِتابي عَلَى الطّاوِلَةِ. — το ίδιο λάθος ανάποδα. Τα ονόματα παίρνουν το σκέτο ـي· το προστατευτικό ن ανήκει μόνο στα ρήματα.
• كَتَبَ الوَلَدُ الرِّسالَةُ. -> كَتَبَ الوَلَدُ الرِّسالَةَ. — δύο ντάμμα σημαίνουν δύο που ενεργούν. Το δεύτερο όνομα είναι αυτό που γράφτηκε, οπότε παίρνει φάτχα.
• قَرَأْتُ الكِتابانِ. -> قَرَأْتُ الكِتابَيْنِ. — η αιτιατική του δυϊκού είναι ـَيْنِ. Το ـانِ είναι η ονομαστική, ο τύπος γι’ αυτόν που ενεργεί — και αυτός που ενεργεί στέκεται κανονικά μετά το ρήμα, οπότε η θέση μόνη της δεν σας λέει ποιος είναι ποιος.
• قَرَأَ الطّالِبُ كِتابَ. -> قَرَأَ الطّالِبُ كِتابًا. — ένα αόριστο αντικείμενο κρατάει το τανβίν του, και το τανβίν φάτχα χρειάζεται την άφωνη έδρα του άλιφ.
• أُحِبُّ هُوَ. -> أُحِبُّهُ. — μια αντωνυμία αντικειμένου δεν είναι ποτέ ελεύθερη λέξη. Το هُوَ είναι αντωνυμία υποκειμένου· το αντικείμενο είναι η κατάληξη ـهُ κολλημένη στο ρήμα.
• شاهَدْتُ هُمْ فِي السّوقِ. -> شاهَدْتُهُمْ فِي السّوقِ. — ίδιος κανόνας, πληθυντικός. Γράψτε το ρήμα και την αντωνυμία του ως μία λέξη, χωρίς κενό.
• هَلْ شاهَدْتِهُ؟ -> هَلْ شاهَدْتِهِ؟ — μετά την κάσρα του θηλυκού ـتِ, η κατάληξη هُ εναρμονίζεται σε هِ, ακριβώς όπως στα فيهِ και كِتابِهِ.

Συμβουλές

• Ψέλτε τα δύο παραδείγματα δίπλα δίπλα: كِتابي، كِتابُكَ، كِتابُهُ… απέναντι στα شاهَدَني، شاهَدَكَ، شاهَدَهُ… Μόνο η πρώτη θέση διαφέρει, και αυτή η μία αναντιστοιχία είναι το نونُ الوِقايَة.
• Κόλπο απομνημόνευσης για το ن: το ـي του «me» δαγκώνει το φωνήεν μπροστά του, οπότε το ρήμα φοράει κράνος. Τα ονόματα δέχονται να χάσουν την κατάληξή τους· τα ρήματα όχι.
• Δοκιμάστε οποιοδήποτε όνομα μετά από ρήμα αντικαθιστώντας το με μια σκέτη αντωνυμία αντικειμένου, χωρίς πρόθεση στη μέση. Αν δουλεύει, το αραβικό όνομα είναι مَنْصوب και χρειάζεται αιτιατική.
• Μάθετε τους δύο ομαλούς πληθυντικούς ως ένα γεγονός — «ό,τι δεν είναι υποκείμενο φαίνεται το ίδιο»: τα المُعَلِّمينَ και المُعَلِّماتِ υπηρετούν και ως αντικείμενο και ως συμπλήρωμα πρόθεσης.
• Μην εμπιστεύεστε μια φάτχα ότι είναι όλη η ιστορία. Πριν γράψετε αντικείμενο, ρωτήστε σε ποια τάξη ανήκει το όνομα: ενικός και σπασμένος πληθυντικός παίρνουν φάτχα, οι άλλες τρεις όχι.
• Εξασκηθείτε δυνατά στην ανάγνωση σε παύση του كِتابًا. Το να σταματάτε σε μακρό ā είναι συχνά το μόνο πτωτικό φωνήεν που θα ακούσετε στο τέλος πρότασης, και είναι γρήγορος τρόπος να ακούγεστε ακριβείς.
• Προτάσεις με αλλαγμένη σειρά όπως το سَأَلَ المُعَلِّمَ الطّالِبُ είναι για ανάγνωση, όχι για γραφή ακόμη. Συνεχίστε να παράγετε فِعْل + فاعِل + مَفْعول μέχρι να γίνουν αυτόματες οι καταλήξεις.
• Αγνοήστε προς το παρόν κάθε άλλη χρήση της φάτχα — μετά το كانَ, στα επιρρήματα, στο απόλυτο αντικείμενο. Έρχονται με τα δικά τους μαθήματα και η καθεμιά έχει τη δική της σκανδάλη.