Με λίγα λόγια

Τα αγγλικά — όπως και τα ελληνικά — χρειάζονται δύο μηχανισμούς για να διαβαθμίσουν ένα επίθετο — τις καταλήξεις -er / -est για τις κοντές λέξεις (big, bigger, biggest) και τους βοηθούς more / most για τις μακριές (more useful, most useful) — συν ένα σακί ανωμάλων (good, better, best). Τα Αραβικά χρειάζονται ένα σχήμα λέξης. Πάρτε τα τρία ριζικά σύμφωνα του επιθέτου και χύστε τα στο σχήμα أَفْعَلُ: το كَبيرٌ γίνεται أَكْبَرُ, το جَميلٌ γίνεται أَجْمَلُ, το سَهْلٌ γίνεται أَسْهَلُ. Αυτός ο ένας τύπος καλύπτει και το «μεγαλύτερος» και το «ο μεγαλύτερος». Η αραβική γραμματική τον αποκαλεί اسْمُ التَّفْضيل, «το όνομα προτίμησης».

Έτσι η δουλειά αυτού του μαθήματος χωρίζεται στα δύο. Πρώτον, το χτίσιμο του أَفْعَلُ — ευθύ από υγιή ρίζα, με δύο μικρές ανώμαλες τάξεις (διπλασιασμένες ρίζες όπως قَليلٌ → أَقَلُّ, και ελλιπείς ρίζες όπως عالٍ → أَعْلى) και ένα συμπληρωματικό ζεύγος, τα خَيْرٌ και شَرٌّ. Δεύτερον, το πλαίσιο στο οποίο το βάζετε: أَفْعَلُ + مِنْ κάνει συγκριτικό, ενώ το الـ ή μια إِضافَة το κάνει υπερθετικό. Ένα γεγονός κατάληξης διατρέχει τα πάντα: ένα αόριστο أَفْعَلُ δεν παίρνει ποτέ τανβίν, και η γενική του είναι φάτχα, όχι κάσρα.

Ο κανόνας

1. Ένα σχήμα, δύο δουλειές. Το أَفْعَلُ από μόνο του δεν είναι ούτε «μεγαλύτερος» ούτε «ο μεγαλύτερος» — η πρόταση γύρω του αποφασίζει. Το أَكْبَرُ مِنْ أَخي είναι «μεγαλύτερος από τον αδελφό μου»· το الأَخُ الأَكْبَرُ είναι «ο μεγαλύτερος αδελφός»· το أَكْبَرُ بَيْتٍ είναι «το μεγαλύτερο σπίτι». Μάθετε το σχήμα μία φορά και οι δύο σημασίες έρχονται δωρεάν.

2. Χτίσιμό του από υγιή τριγράμματη ρίζα. Βγάλτε τα τρία ριζικά σύμφωνα και βάλτε τα ως أَ-فْ-عَ-لُ: χάμζα με φάτχα, το πρώτο ριζικό με σουκούν, το δεύτερο με φάτχα, το τρίτο με την πτωτική κατάληξη. Το μακρό φωνήεν του επιθέτου εξαφανίζεται εντελώς.

• كَبيرٌ (ك ب ر) → أَكْبَرُ - صَغيرٌ (ص غ ر) → أَصْغَرُ
• جَميلٌ (ج م ل) → أَجْمَلُ - طَويلٌ (ط و ل) → أَطْوَلُ
• سَهْلٌ (س ه ل) → أَسْهَلُ - كَثيرٌ (ك ث ر) → أَكْثَرُ

Προσέξτε το أَطْوَلُ: το و είναι το μεσαίο ριζικό του ط و ل, και στο ελατίβ μένει σκέτο σύμφωνο με σουκούν — δεν συστέλλεται ποτέ. Το σχήμα είναι ισχυρότερο από το επίθετο από το οποίο ξεκινήσατε.

3. Οι διπλασιασμένες ρίζες (المُضَعَّف) συγχωνεύονται σε ένα γράμμα με σάντα. Όταν το δεύτερο και το τρίτο ριζικό είναι ίδια, αυτό το σχήμα δεν τα γράφει χωριστά. Τα δύο καταρρέουν, εμφανίζεται η σάντα, και η φάτχα που θα καθόταν στο δεύτερο ριζικό γλιστράει πίσω:

قَليلٌ (ق ل ل) → أَقَلُّ, ποτέ *أَقْلَلُ. هامٌّ / مُهِمٌّ (ه م م) → أَهَمُّ. شَديدٌ (ش د د) → أَشَدُّ. عَزيزٌ (ع ز ز) → أَعَزُّ. لَذيذٌ (ل ذ ذ) → أَلَذُّ.

4. Οι ελλιπείς ρίζες (النّاقِص) τελειώνουν σε άλιφ μακσούρα (أَلِف مَقْصورَة) και σταματούν να κλίνονται. Όταν το τρίτο ριζικό είναι و ή ي, το ελατίβ τελειώνει σε ـى, και αυτή η κατάληξη είναι σταθερή: το أَعْلى γράφεται και προφέρεται το ίδιο ως υποκείμενο, ως αντικείμενο και μετά από πρόθεση. Τίποτα δεν προστίθεται ποτέ — ούτε ντάμμα, ούτε φάτχα, ούτε τανβίν.

عالٍ (ع ل و) → أَعْلى, غالٍ (غ ل و) → أَغْلى, حُلْوٌ (ح ل و) → أَحْلى, قَوِيٌّ (ق و ي) → أَقْوى, ذَكِيٌّ (ذ ك ي) → أَذْكى, غَنِيٌّ (غ ن ي) → أَغْنى.

5. Τα خَيْرٌ και شَرٌّ: το ζεύγος χωρίς أَفْعَل. Το «καλός/καλύτερος/κάλλιστος» και το «κακός/χειρότερος/χείριστος» τα προμηθεύουν δύο λέξεις που δεν δείχνουν το σχήμα أَفْعَلُ — ιστορικά είναι ελατίβ που έχασαν τη χάμζα τους (أَخْيَرُ → خَيْرٌ، أَشَرُّ → شَرٌّ). Επειδή μοιάζουν με συνηθισμένα ουσιαστικά, κλίνονται σαν συνηθισμένα ουσιαστικά και παίρνουν τανβίν:

• الصِّحَّةُ خَيْرٌ مِنَ المالِ. — Η υγεία είναι καλύτερη από τα λεφτά.
• الصَّمْتُ خَيْرٌ مِنْ كَلامٍ بِلا فائِدَةٍ. — Η σιωπή είναι καλύτερη από την άσκοπη κουβέντα.
• التَّأْخيرُ شَرٌّ مِنَ الغِيابِ. — Η καθυστέρηση είναι χειρότερη από την απουσία.

Τα καθημερινά λογοτεχνικά αραβικά έχουν επίσης δύο απολύτως κανονικούς αντιπάλους: το أَفْضَلُ (από τα فاضِلٌ / فَضيلٌ) και το أَسْوَأُ (από το سَيِّئٌ), και αυτά είναι που θα ακούτε πιο συχνά. Χρησιμοποιήστε τα أَفْضَلُ / أَسْوَأُ ελεύθερα· διαβάστε τα خَيْرٌ / شَرٌّ, που είναι συχνότερα στις παροιμίες και στον επίσημο πεζό λόγο.

6. Ο συγκριτικός: أَفْعَلُ + مِنْ, και ο τύπος δεν κινείται ποτέ. Αυτό είναι το σημείο όπου οι μαθητές ευρωπαϊκών γλωσσών υπερβάλλουν. Το اسْمُ التَّفْضيل σε συγκριτικό είναι άκλιτο — ένα σχήμα για άντρα, γυναίκα, δύο ανθρώπους, πλήθος:

• هُوَ أَكْبَرُ مِنْ أَخيهِ. - هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِها. - هُمْ أَكْبَرُ مِنّا.

Το مِنْ είναι η μία λέξη που χρησιμοποιούν τα Αραβικά για το «από» — δεν υπάρχει δεύτερη επιλογή ανάμεσα στην οποία να διαλέξετε. Πριν από το الـ παίρνει βοηθητική φάτχα: أَكْبَرُ مِنَ البَيْتِ. Με αντωνυμία συγχωνεύεται: مِنّي، مِنْكَ، مِنْهُ، مِنْها، مِنّا، مِنْهُمْ.

Ο συγκριτικός μπορεί επίσης να καθίσει μέσα σε ονοματική φράση ως συνηθισμένο επίθετο: أُريدُ حَقيبَةً أَكْبَرَ, «θέλω μια μεγαλύτερη τσάντα» — και εκεί το مِنْ απλώς παραλείπεται.

7. Η κατάληξη: μία ντάμμα, χωρίς τανβίν, φάτχα για τη γενική. Το أَفْعَلُ ανήκει σε μια τάξη ονομάτων που αρνούνται το τανβίν. Πείτε το ως σύνθημα: μία ντάμμα, ποτέ δύο. Άρα είναι أَكْبَرُ, όχι *أَكْبَرٌ. Και — το μέρος που εκπλήσσει τους πάντες — μετά από πρόθεση η κατάληξη είναι φάτχα:

• سَكَنّا في بَيْتٍ أَكْبَرَ. — Μείναμε σε μεγαλύτερο σπίτι.
• بَحَثْتُ عَنْ سِعْرٍ أَقَلَّ. — Έψαξα χαμηλότερη τιμή.

Δύο καταστάσεις το ακυρώνουν και επαναφέρουν την κανονική κάσρα: όταν η λέξη φέρει الـ, και όταν είναι ο πρώτος όρος μιας إِضافَة.

• مِنَ البَيْتِ الأَكْبَرِ - في أَكْبَرِ مَدينَةٍ

(Η τάξη έχει όνομα, δίπτωτο (المَمْنوعُ مِنَ الصَّرْفِ), και μακρύτερο κατάλογο μελών· το μάθημα 41 την πιάνει. Εδώ απλώς απομνημονεύστε τη συμπεριφορά του أَفْعَلُ.)

8. Υπερθετικός, σχήμα 1: الأَفْعَلُ / الفُعْلى — κανονικό επίθετο που συμφωνεί. Βάλτε الـ στο ελατίβ, κολλήστε το σε οριστικό ουσιαστικό, και συμπεριφέρεται ακριβώς όπως οποιοδήποτε επίθετο του μαθήματος 8: ίδιο γένος, ίδιος αριθμός, ίδια πτώση. Το θηλυκό του أَفْعَلُ είναι فُعْلى:

• الأَخُ الأَكْبَرُ — ο μεγαλύτερος αδελφός — الأُخْتُ الكُبْرى — η μεγαλύτερη αδελφή
• الشَّرْقُ الأَوْسَطُ — η Μέση Ανατολή — الدُّوَلُ الكُبْرى — οι μεγάλες δυνάμεις

Στα καθημερινά λογοτεχνικά αραβικά το فُعْلى είναι σε πραγματική χρήση μόνο για περιορισμένο σύνολο — الكُبْرى، الصُّغْرى، العُظْمى، الوُسْطى، العُلْيا، الدُّنْيا، القُصْوى — συν μερικές σταθερές φράσεις (الحُسْنى، المُثْلى), οπότε αντιμετωπίστε το ως λεξιλόγιο μάλλον παρά ως κανόνα που εφαρμόζετε σε κάθε ελατίβ. Και προσέξτε ότι το فُعْلى ανήκει μόνο στον υπερθετικό: συγκριτικός με مِنْ δεν το χρησιμοποιεί ποτέ.

9. Υπερθετικός, σχήμα 2: أَفْعَلُ + αόριστος ενικός στη γενική. Κανένα άρθρο πουθενά· το ελατίβ είναι ο πρώτος όρος μιας إِضافَة, και το ουσιαστικό μετά του είναι ενικό, αόριστο και مَجْرور. Αυτό είναι το βασικό εργαλείο των τίτλων και της καθημερινής ομιλίας:

• أَكْبَرُ مَدينَةٍ — η μεγαλύτερη πόλη — أَهَمُّ سُؤالٍ — η σημαντικότερη ερώτηση
• أَعْلى جَبَلٍ — το ψηλότερο βουνό — أَسْرَعُ طَريقٍ — η ταχύτερη διαδρομή

Το ελατίβ εδώ είναι άκλιτο ως προς το γένος: هِيَ أَذْكى طالِبَةٍ, όχι *ذُكْيا.

10. Υπερθετικός, σχήμα 3: أَفْعَلُ + οριστικός πληθυντικός στη γενική. Ίδια إِضافَة, αλλά ο δεύτερος όρος είναι οριστικός πληθυντικός. Η σημασία είναι «ο πιο … από τους …»:

• أَكْبَرُ المُدُنِ — η μεγαλύτερη από τις πόλεις — أَطْوَلُ الأَنْهارِ — ο μακρύτερος από τους ποταμούς — أَفْضَلُ الطُّلّابِ — ο καλύτερος από τους φοιτητές

Τα σχήματα 2 και 3 σημαίνουν σχεδόν το ίδιο πράγμα· το σχήμα 2 είναι το συχνότερο. Αυτό που δεν επιτρέπεται είναι να ανακατέψετε οποιοδήποτε με مِنْ — η إِضافَة κουβαλάει ήδη το «από».

11. Όταν δεν υπάρχει أَفْعَل να χτιστεί: أَكْثَرُ / أَشَدُّ + ουσιαστικό αιτιατικής. Δύο οικογένειες επιθέτων δεν μπορούν να παράγουν ελατίβ. Τα χρώματα και τα σωματικά χαρακτηριστικά είναι ήδη στο σχήμα أَفْعَلُ (أَحْمَرُ، أَزْرَقُ، أَعْمى), και τα επίθετα που παράγονται από τις μακρύτερες ρηματικές μορφές είναι πολύ μακριά για να συμπιεστούν (مُزْدَحِمٌ، مُفيدٌ، مُنَظَّمٌ). Και για τις δύο, τα Αραβικά διαβαθμίζουν μια βοηθητική λέξη αντί γι’ αυτό — συνήθως το أَكْثَرُ («περισσότερο σε ποσότητα») ή το أَشَدُّ («περισσότερο σε ένταση») — και μετατρέπουν το επίθετο σε ουσιαστικό στην αιτιατική:

• هٰذِهِ الوَرْدَةُ أَشَدُّ حُمْرَةً مِنْ تِلْكَ. — Αυτό το τριαντάφυλλο είναι πιο κόκκινο από εκείνο.
• الشّارِعُ أَكْثَرُ اِزْدِحامًا في الصَّباحِ. — Ο δρόμος είναι πιο πολυσύχναστος το πρωί.
• الكِتابُ الثّاني أَكْثَرُ فائِدَةً. — Το δεύτερο βιβλίο είναι πιο χρήσιμο.

Το ουσιαστικό αιτιατικής είναι ταμγίζ (تَمْييز), «προσδιορισμός»· το μάθημα 61 εξηγεί την πτώση. Προς το παρόν αντιγράψτε το πλαίσιο: βοηθός στο ελατίβ, επίθετο-γινόμενο-ουσιαστικό με ـً.

12. Δύο μικρά έξτρα. Για να πείτε πόσο περισσότερο, προσθέστε بِـ + ποσότητα μετά το ελατίβ: أَكْبَرُ بِكَثيرٍ (πολύ μεγαλύτερος), أَغْلى بِقَليلٍ (λίγο ακριβότερος), أَكْبَرُ مِنّي بِسَنَتَيْنِ (δύο χρόνια μεγαλύτερος από εμένα). Και για το «τόσο … όσο» — ισότητα, όχι σύγκριση — το ελατίβ δεν χρησιμοποιείται καθόλου: هُوَ طَويلٌ مِثْلَ أَخيهِ.

Τύποι και δομές

Υγιή τριγράμματα επίθετα

Οι δύο ανώμαλες τάξεις, και το συμπληρωματικό ζεύγος

Κλίση του أَكْبَرُ — μία ντάμμα, και φάτχα εκεί που περιμένετε κάσρα

Το أَعْلى και τα άλλα ελλιπή (ناقِص) ελατίβ έχουν έναν μόνο τύπο και στα εννέα κελιά.

Υπερθετικός με الـ — συμφωνεί όπως οποιοδήποτε επίθετο

Τα υψηλής συχνότητας θηλυκά فُعْلى — μάθετέ τα ως λέξεις

Δεν υπάρχει أَفْعَل διαθέσιμο — διαβαθμίστε έναν βοηθό αντί γι’ αυτό

Έμειναν έξω από αυτούς τους πίνακες: ο σπάνιος αρσενικός πληθυντικός الأَفْعَلونَ, και η συνήθεια του τύπου να βάζει πρώτα τον θηλυκό πληθυντικό (كُبْرَياتُ الشَّرِكاتِ, «οι μεγαλύτερες εταιρείες») — διαβάστε τα, μην τα χτίζετε ακόμα.

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• هُوَ أَكْبَرٌ مِنْ أَخيهِ. -> هُوَ أَكْبَرُ مِنْ أَخيهِ. — το أَفْعَلُ δεν παίρνει ποτέ τανβίν. Μία ντάμμα, ποτέ δύο· το ίδιο για τα أَقَلُّ، أَهَمُّ، أَسْوَأُ.
• هِيَ كُبْرى مِنْ أُخْتِها. -> هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِها. — το θηλυκό فُعْلى είναι μόνο για τον υπερθετικό. Σε συγκριτικό με مِنْ το ελατίβ δεν συμφωνεί με τίποτα.
• هُمْ أَكْبَرونَ مِنّا. -> هُمْ أَكْبَرُ مِنّا. — ούτε πληθυντικός. Ο συγκριτικός έχει ακριβώς έναν τύπο για κάθε υποκείμενο.
• سَكَنّا في بَيْتٍ أَكْبَرٍ. -> سَكَنّا في بَيْتٍ أَكْبَرَ. — ένα αόριστο أَفْعَلُ παίρνει φάτχα στη γενική. Η κάσρα επιστρέφει μόνο με الـ (البَيْتِ الأَكْبَرِ) ή σε إِضافَة (في أَكْبَرِ بَيْتٍ).
• هٰذا الأَكْثَرُ جَميلٌ. -> هٰذا الأَجْمَلُ. — τα Αραβικά δεν στοιβάζουν «most» μπροστά από συνηθισμένο επίθετο. Χτίστε τη μία λέξη أَفْعَلُ· τα أَكْثَرُ / أَشَدُّ εμφανίζονται μόνο όταν δεν μπορεί να χτιστεί أَفْعَلُ.
• أَقْلَلُ مِنْ ذٰلِكَ -> أَقَلُّ مِنْ ذٰلِكَ — σε αυτό το σχήμα μια διπλασιασμένη ρίζα γράφει το επαναλαμβανόμενο γράμμα μία φορά, με σάντα. Το ίδιο أَهَمُّ, όχι *أَهْمَمُ.
• هُوَ أَغْلًى مِنْ هٰذا. -> هُوَ أَغْلى مِنْ هٰذا. — τα ελατίβ που τελειώνουν σε أَلِف مَقْصورَة δεν φέρουν ούτε φωνήεν ούτε τανβίν καθόλου, σε καμία πτώση.
• هِيَ أَكْبَرُ مِنَ المُدُنِ. -> هِيَ أَكْبَرُ المُدُنِ. — ο υπερθετικός إِضافَة σημαίνει ήδη «από»· η προσθήκη مِنْ το γυρίζει πίσω σε σύγκριση με τις πόλεις.
• أَكْبَرُ مَدينَةً في العالَمِ -> أَكْبَرُ مَدينَةٍ في العالَمِ — ο δεύτερος όρος μιας إِضافَة είναι γενική, και μένει ενικός και αόριστος.
• هٰذِهِ الوَرْدَةُ أَحْمَرُ مِنْ تِلْكَ. -> هٰذِهِ الوَرْدَةُ أَشَدُّ حُمْرَةً مِنْ تِلْكَ.
  • Το أَحْمَرُ είναι ήδη στο σχήμα أَفْعَلُ, οπότε δεν μπορεί να διαβαθμιστεί ξανά.
• الشّارِعُ أَكْثَرُ اِزْدِحامٌ. -> الشّارِعُ أَكْثَرُ اِزْدِحامًا. — το ουσιαστικό μετά τα أَكْثَرُ / أَشَدُّ είναι αιτιατική, με ـً.

Συμβουλές

• Αποθηκεύστε το ζεύγος, όχι τη μεμονωμένη λέξη: كَبيرٌ / أَكْبَرُ، قَليلٌ / أَقَلُّ، عالٍ / أَعْلى. Το ελατίβ είναι αρκετά κανονικό για να το παράγετε, αλλά είναι γρηγορότερο να το έχετε έτοιμο.
• Ψάλτε την κατάληξη ως κανόνα δύο λέξεων — «μία ντάμμα, φάτχα μετά από πρόθεση» — και εξασκήστε τη μία φράση في بَيْتٍ أَكْبَرَ μέχρι να ακούγεται κανονική. Αυτή η μία συνήθεια διορθώνει το συχνότερο λάθος του μαθήματος.
• Δοκιμάστε τον εαυτό σας με το مِنْ: αν είναι εκεί το مِنْ, ο τύπος είναι άκλιτος· αν είναι εκεί το الـ ή ένα ουσιαστικό που ακολουθεί, είστε στον υπερθετικό και μετράει η συμφωνία ή η γενική.
• Το σχήμα 2 (أَكْبَرُ مَدينَةٍ) είναι αυτό που πρέπει να γίνει αυτόματο. Είναι σύντομο, δεν χρειάζεται ποτέ συμφωνία, και είναι παντού στους τίτλους: أَهَمُّ قَرارٍ، أَكْبَرُ شَرِكَةٍ، أَعْلى نِسْبَةٍ.
• Αρχίστε τον κατάλογο فُعْلى από τις επτά λέξεις του πίνακα και προσθέστε άλλες μόνο καθώς τις συναντάτε. Το να εφεύρετε θηλυκό για κάθε ελατίβ παράγει τύπους που κανείς δεν χρησιμοποιεί.
• Όταν έχετε κολλήσει για ένα ελατίβ — μακριά μετοχή, χρώμα, δάνειο επίθετο — απλώστε το χέρι στο أَكْثَرُ / أَشَدُّ + ουσιαστικό + ـً. Δουλεύει σχεδόν για οποιοδήποτε επίθετο, αρκεί να υπάρχει το ουσιαστικό πίσω του (اِزْدِحام، فائِدَة، حُمْرَة).
• Μην ανησυχείτε ακόμα για το γιατί το أَفْعَلُ αρνείται το τανβίν, ή για το όνομα πτώσης του حُمْرَةً. Και τα δύο έχουν τα δικά τους μαθήματα αργότερα· οι τύποι παραπάνω αρκούν για να μιλάτε και να γράφετε τώρα.