Με λίγα λόγια

Τα απόλυτα αριθμητικά λένε πόσα· τα τακτικά λένε ποιο στη σειρά — το τρίτο μάθημα, ο πέμπτος όροφος, η πρώτη φορά. Γραμματικά το αραβικό τακτικό δεν είναι αριθμός καθόλου. Είναι συνηθισμένο επίθετο κομμένο στο σχήμα فاعِل, και συμπεριφέρεται ακριβώς όπως το كَبير ή το جَديد: ακολουθεί το ουσιαστικό του και συμφωνεί μαζί του. Η ίδια χούφτα ριζών δίνει και τα κλάσματα (نِصْف، ثُلُث، رُبُع), και η ώρα και η ημερομηνία χτίζονται σχεδόν ολόκληρες από τακτικά, γι’ αυτό και τα τέσσερα θέματα ζουν σε ένα μάθημα.

Μετά τους κανόνες μέτρησης του μαθήματος 26 αυτό έρχεται ως ανακούφιση: καμία αντίστροφη συμφωνία γένους, κανένας γενικός πληθυντικός να παρακολουθείτε, τίποτα να αντιστρέψετε. Αυτό που πρέπει πραγματικά να απομνημονεύσετε είναι λίγο

• δύο τακτικά που είναι ανώμαλα (أَوَّل και ثانٍ), μία ρίζα που κρύβει το د της (سادِس, όχι οτιδήποτε χτισμένο πάνω στο ت του سِتَّة), και τέσσερα ή πέντε σταθερά πλαίσια για να πείτε την ώρα. Τότε μπορείτε να πείτε πότε είναι η συνάντηση, πότε γεννηθήκατε, και πόσο από το βιβλίο έχετε διαβάσει.

Ο κανόνας

1. Τα τακτικά 1–10 κόβονται στο فاعِل. Πάρτε τη ρίζα του απόλυτου και χύστε την στο σχήμα فاعِل: ثَلاثَةٌ -> ثالِثٌ، خَمْسَةٌ -> خامِسٌ، سَبْعَةٌ -> سابِعٌ، عَشَرَةٌ -> عاشِرٌ. Το θηλυκό γίνεται με τον συνηθισμένο τρόπο, με την προσθήκη ة: ثالِثَةٌ، خامِسَةٌ، عاشِرَةٌ. Δύο λήμματα δεν ακολουθούν τον κανόνα και πρέπει να τα απομνημονεύσετε ως χωριστές λέξεις: το «πρώτος» είναι أَوَّلُ / أُولى (κανένα فاعِل πουθενά μέσα του), και το «δεύτερος» είναι ثانٍ / ثانِيَةٌ, που είναι κανονικό στο σχήμα αλλά ανώμαλο στις καταλήξεις του (κανόνας 4).

2. Το سادِس, και γιατί έχει د. Το απόλυτο سِتَّةٌ μοιάζει σαν το τακτικό του να έπρεπε να χτιστεί πάνω στο س-ت-ت, αλλά η ρίζα είναι στην πραγματικότητα س-د-س· το د αφομοιώθηκε πριν από καιρό μέσα στο سِتَّة και επιστρέφει σε κάθε άλλη λέξη της οικογένειας — το κλάσμα سُدُسٌ, το επίθετο سُداسِيٌّ (εξάμερος). Έτσι το τακτικό είναι سادِسٌ / سادِسَةٌ. Μάθετε τα سِتَّة και سادِس ως ζεύγος και το πρόβλημα εξαφανίζεται.

3. Ένα τακτικό είναι συνηθισμένο نَعْت, οπότε συμφωνεί με τρεις τρόπους. Γένος, πτώση και οριστικότητα — ακριβώς η συμφωνία του μαθήματος 8, και έρχεται μετά το ουσιαστικό του, εκεί που τα αγγλικά — και τα ελληνικά — το βάζουν πριν:

• الدَّرْسُ الثّالِثُ — το τρίτο μάθημα (αρσενικό, ονομαστική, οριστικό)
• الصَّفْحَةُ الثّالِثَةُ — η τρίτη σελίδα (θηλυκό)
• في الفَصْلِ الأَوَّلِ — στο πρώτο κεφάλαιο (γενική μετά το في, οπότε και οι δύο λέξεις τελειώνουν σε κάσρα)
• قَرَأْتُ الفَصْلَ الأَوَّلَ — Διάβασα το πρώτο κεφάλαιο (αιτιατική)

Η οριστικότητα είναι ο κανόνας που σπάνε πιο συχνά οι μαθητές: αν το ουσιαστικό έχει الـ, το τακτικό πρέπει να έχει الـ κι αυτό. Το الدَّرْسُ الثّالِثُ είναι «το τρίτο μάθημα»· το الدَّرْسُ ثالِثٌ είναι πλήρης πρόταση, «το μάθημα είναι ένα τρίτο». Ένα αόριστο ζεύγος είναι δυνατό και σημαίνει αυτό που λέει: دَرْسٌ ثالِثٌ, «ένα τρίτο μάθημα».

4. Το ثانٍ είναι ελλιπές όνομα (اسْم مَنْقوص) — όνομα που τελειώνει σε ασθενές ي. Οι καταλήξεις του συμπεριφέρονται ασυνήθιστα και αξίζει να τις πιάσετε σωστά νωρίς, γιατί το «δεύτερος» είναι παντού:

• αόριστη ονομαστική και γενική: ثانٍ (το ي εξαφανίζεται εντελώς από τη γραφή)
• αόριστη αιτιατική: ثانِياً (το ي επιστρέφει)
• οριστικό: الثّاني στην ονομαστική και τη γενική — η κατάληξη είναι εκεί αλλά άφωνη (مُقَدَّرَة, «εννοούμενη»), οπότε τίποτα δεν γράφεται πάνω στο ي — και الثّانِيَ στην αιτιατική

Άρα: جاءَ طالِبٌ ثانٍ، رَأَيْتُ طالِباً ثانِياً، الطّالِبُ الثّاني، رَأَيْتُ الطّالِبَ الثّانِيَ. Το θηλυκό ثانِيَةٌ / الثّانِيَةُ είναι εντελώς κανονικό και είναι ο τύπος που θα χρησιμοποιείτε περισσότερο, γιατί είναι αυτόν που χρησιμοποιεί το ρολόι. Γιατί το ي συμπεριφέρεται έτσι είναι το θέμα του μαθήματος 41· προς το παρόν αντιγράψτε τους τέσσερις τύπους.

5. Το أَوَّل αρνείται το τανβίν. Το أَوَّلُ είναι δίπτωτο (مَمْنوعٌ مِنَ الصَّرْف): όταν είναι αόριστο και στέκεται μόνο του δεν παίρνει καθόλου τανβίν, και η γενική του είναι φάτχα, όχι κάσρα. Στην πράξη το συναντάτε σε δύο ασφαλείς θέσεις όπου το πρόβλημα δεν εμφανίζεται ποτέ — με الـ (الفَصْلُ الأَوَّلُ، في الفَصْلِ الأَوَّلِ) και ως πρώτη λέξη μιας إِضافَة (أَوَّلُ مَرَّةٍ، لِأَوَّلِ مَرَّةٍ), γιατί και τα δύο αυτά επαναφέρουν την κανονική κάσρα. Το θηλυκό أُولى / الأُولى δεν αλλάζει ποτέ την κατάληξή του: المَرَّةُ الأُولى، في المَرَّةِ الأُولى. Ένας σταθερός τύπος αξίζει χωριστή απομνημόνευση: το επίρρημα أَوَّلاً, «πρώτα απ’ όλα, κατ’ αρχάς», που φέρει τανβίν.

6. Το τακτικό μπορεί να έρθει πρώτο, ως إِضافَة. Δίπλα στο الدَّرْسُ الثّالِثُ, τα Αραβικά μπορούν να πουν ثالِثُ دَرْسٍ — το τακτικό μπροστά, κανονικά αρσενικό ακόμα κι όταν το ουσιαστικό είναι θηλυκό, και το ουσιαστικό ενικό, αόριστο και γενική πίσω του (μάθημα 20). Η σημασία είναι η ίδια αλλά η διατύπωση πιο σφιχτή, και με τα أَوَّل και آخِر είναι ο κανονικός τρόπος να μιλήσετε: أَوَّلُ يَوْمٍ (η πρώτη μέρα)، أَوَّلُ مَرَّةٍ (η πρώτη φορά)، آخِرُ قِطارٍ (το τελευταίο τρένο)، ثالِثُ طابِقٍ.

7. Το 11 και το 12 είναι άκλιτα. Από το έντεκα ως το δεκαεννέα το τακτικό είναι σύνθετο, και όπως τα σύνθετα απόλυτα του μαθήματος 26 και τα δύο μισά είναι κλειδωμένα σε φάτχα και δεν αλλάζουν ποτέ για την πτώση: الحادِيَ عَشَرَ (αρσ.) / الحادِيَةَ عَشْرَةَ (θηλ.)، الثّانِيَ عَشَرَ (αρσ.) / الثّانِيَةَ عَشْرَةَ (θηλ.). Προσέξτε ότι το «ενδέκατος» είναι الحادي, όχι الأَحَد. Από το είκοσι και μετά, οι δεκάδες υπηρετούν ως τακτικά αναλλοίωτες (الذِّكْرى العِشْرونَ), και οι μονάδες ενώνονται μπροστά με وَ: الدَّرْسُ الثّالِثُ وَالعِشْرونَ، القَرْنُ الحادي وَالعِشْرونَ.

8. Τα κλάσματα κόβονται στο فُعُل. ثُلُثٌ (ένα τρίτο)، رُبُعٌ (ένα τέταρτο)، خُمُسٌ (ένα πέμπτο), سُدُسٌ (ένα έκτο), ثُمُنٌ (ένα όγδοο). Καθένα από αυτά είναι εξίσου σωστό με σουκούν στο μεσαίο γράμμα — ثُلْثٌ، رُبْعٌ، خُمْسٌ — και αυτή είναι η προφορά που θα ακούσετε στο ρολόι. Το «μισό» είναι έξω από το σχήμα: نِصْفٌ. Οι πληθυντικοί είναι σπασμένοι πληθυντικοί στο أَفْعال: أَنْصافٌ، أَثْلاثٌ، أَرْباعٌ، أَخْماسٌ، أَثْمانٌ. Για να χτίσετε σύνθετο κλάσμα, μετρήστε τον πληθυντικό με τους κανόνες που ήδη ξέρετε: ثَلاثَةُ أَرْباعٍ (τρία τέταρτα)، خَمْسَةُ أَثْمانٍ (πέντε όγδοα). Τα δύο τρίτα είναι δυϊκός: ثُلُثانِ, και σε إِضافَة ρίχνει το ن του — ثُلُثا الطُّلّابِ. Κλάσμα κάτι συγκεκριμένου είναι απλώς إِضافَة: نِصْفُ الكِتابِ، رُبْعُ السّاعَةِ. Τα ποσοστά λέγονται με في المِئَةِ (ή بِالمِئَةِ): عِشْرونَ في المِئَةِ.

9. Το ρολόι τρέχει σε θηλυκά τακτικά. Το πλαίσιο είναι السّاعَةُ + θηλυκό τακτικό· το τακτικό είναι θηλυκό γιατί συμφωνεί με το السّاعَة, που είναι το ίδιο το ουσιαστικό στη φράση: السّاعَةُ الثّالِثَةُ, κυριολεκτικά «η ώρα είναι η τρίτη». Η μία σπάει τη σειρά — السّاعَةُ الواحِدَةُ, όχι الأُولى. Τα λεπτά προστίθενται με وَ και αφαιρούνται με إِلّا:

• السّاعَةُ الثّالِثَةُ وَالرُّبْعُ / وَالنِّصْفُ / وَعَشْرُ دَقائِقَ
• السّاعَةُ الرّابِعَةُ إِلّا رُبْعاً / إِلّا عَشْرَ دَقائِقَ

Δύο κανόνες πτώσης κρατάνε αυτό τακτοποιημένο. Ό,τι ακολουθεί το وَ αντιγράφει την πτώση του السّاعَة, οπότε αλλάζει όταν φτάνει πρόθεση: السّاعَةُ الثّامِنَةُ وَالنِّصْفُ αλλά في السّاعَةِ الثّامِنَةِ وَالنِّصْفِ. Ό,τι ακολουθεί το إِلّا είναι αιτιατική και μένει αιτιατική σε κάθε θέση: إِلّا رُبْعاً. (Το إِلّا είναι ολόκληρο το θέμα του μαθήματος 62· εδώ πάρτε την αιτιατική ως μέρος του πλαισίου.) Προσέξτε επίσης ότι το دَقيقَة είναι θηλυκό, οπότε οι αριθμοί του συμπεριφέρονται αντίστροφα ως συνήθως — خَمْسُ دَقائِقَ، عَشْرُ دَقائِقَ χωρίς ة στον αριθμό. Η ερώτηση είναι كَمِ السّاعَةُ؟ και η ώρα της ημέρας είναι επίρρημα αιτιατικής: صَباحاً، ظُهْراً، مَساءً، لَيْلاً, ή بَعْدَ الظُّهْرِ.

10. Ημερομηνίες: μέρες, μήνες, χρόνια. Οι μέρες είναι أَيّامُ الأُسْبوعِ, όλες οριστικές και ως επί το πλείστον χτισμένες πάνω σε αριθμούς οι ίδιες — το الأَحَد είναι «το ένα», το الاثْنَيْن «τα δύο», το الثُّلاثاء «τα τρία». Η εργάσιμη εβδομάδα σε μεγάλο μέρος του αραβικού κόσμου τρέχει مِنَ الأَحَدِ إِلى الخَميسِ. Για τους μήνες υπάρχουν δύο ανταγωνιστικά σύνολα: τα διεθνή ονόματα (يَنايِر، فِبْرايِر، مارِس …) είναι πρότυπο στην Αίγυπτο, το Σουδάν, την Υεμένη και τον Κόλπο, ενώ η Συρία, ο Λίβανος, η Ιορδανία, η Παλαιστίνη και το Ιράκ χρησιμοποιούν το παλιό σημιτικό σύνολο (كانونُ الثّاني، شُباط، آذار …) — ο ίδιος μήνας, διαφορετική λέξη, και προσέξτε ότι τέσσερα από εκείνα τα ονόματα περιέχουν τα τακτικά الأَوَّل και الثّاني. Το Μαγκρέμπ πάει πάλι τον δικό του δρόμο: η Αλγερία και η Τυνησία τυπώνουν ονόματα γαλλικής προέλευσης (جانْفي، فيفْري …). Τα ονόματα των μηνών είναι ξένα ή άκλιτα κύρια ονόματα: δεν παίρνουν τανβίν, και τα περισσότερα δείχνουν φάτχα στη γενική (في سِبْتَمْبَرَ), ενώ όσα τελειώνουν σε μακρό φωνήεν δεν αλλάζουν ποτέ (في مايو).

Μια ημερομηνία γράφεται με ψηφία και διαβάζεται μέρα-μήνας-έτος: 3 مارِس 2026. (Αυτή η σειρά γράφει τα ψηφία 0–9· μεγάλο μέρος του Μάσρικ τυπώνει αντ’ αυτού τα αραβοινδικά σχήματα, και τα διαβάζει το ίδιο.) Δύο πλαίσια καλύπτουν σχεδόν ό,τι χρειάζεστε: το τακτικό, وَصَلَ في الأَوَّلِ مِنْ سِبْتَمْبَرَ, και το πλαίσιο του έτους, وُلِدَ عامَ 1998 (με το عامَ σε αιτιατική ως επίρρημα χρόνου) ή وُلِدَ في عامِ 1998 (με في, άρα γενική). Το وُلِدَ είναι παθητικό ρήμα — μάθημα 52 — οπότε πάρτε το ως φράση προς το παρόν. Το ίδιο το έτος είναι συνηθισμένο απόλυτο όταν το λέτε δυνατά, και μετά το عامِ στέκεται σε γενική: في عامِ أَلْفٍ وَتِسْعِمِئَةٍ وَثَمانِيَةٍ وَتِسْعينَ.

Τύποι και δομές

Τα τακτικά 1–12, με το απόλυτο από το οποίο προέρχονται:

Οι καταλήξεις του ثانٍ, του ενός τακτικού του οποίου τα πτωτικά σημάδια είναι ανώμαλα:

Τα κλάσματα (οι παραλλαγές με σουκούν ثُلْث، رُبْع، خُمْس είναι εξίσου σωστές):

Πείτε την ώρα — μία ώρα, όλες οι συνηθισμένες φέτες:

Οι μέρες της εβδομάδας:

Τα δύο σύνολα μηνών, δίπλα δίπλα (και τα δύο είναι λογοτεχνικά αραβικά — η διάσπαση είναι γεωγραφική):

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• السّاعَةُ الثَّلاثَةُ -> السّاعَةُ الثّالِثَةُ — το ρολόι παίρνει το τακτικό, ποτέ το απόλυτο. Το الثَّلاثَة είναι η ποσότητα «τρία», το الثّالِثَة είναι «η τρίτη».
• السّاعَةُ الأُولى -> السّاعَةُ الواحِدَةُ — η μία είναι η μόνη θέση όπου το ρολόι χρησιμοποιεί واحِدَة. Το الأُولى σημαίνει «η πρώτη» και χρησιμοποιείται για κεφάλαια, δωμάτια και φορές, όχι για την ώρα στον δείκτη.
• الدَّرْسُ ثالِثٌ -> الدَّرْسُ الثّالِثُ — το τακτικό είναι نَعْت και πρέπει να αντιγράψει την οριστικότητα του ουσιαστικού του. Αν μείνει αόριστο μετατρέπει τη φράση σε πρόταση: «το μάθημα είναι ένα τρίτο».
• الصَّفْحَةُ الثّالِثُ -> الصَّفْحَةُ الثّالِثَةُ — και πρέπει να αντιγράψει το γένος. Το صَفْحَة είναι θηλυκό, οπότε το τακτικό παίρνει ة.
• في الفَصْلِ الأَوَّلُ -> في الفَصْلِ الأَوَّلِ — και την πτώση. Μετά το في και οι δύο λέξεις είναι مَجْرور· το τακτικό δεν εξαιρείται επειδή είναι αριθμός.
• الطّالِبُ الثّانِيْ -> الطّالِبُ الثّاني — μην βάλετε ποτέ σουκούν στο ي του الثّاني. Οι καταλήξεις ονομαστικής και γενικής είναι άφωνες, και το ي μένει απλώς γυμνό· μόνο η αιτιατική γράφεται, الثّانِيَ.
• الفَصْلُ السّائِتُ -> الفَصْلُ السّادِسُ — το τακτικό του سِتَّة χτίζεται πάνω στη ρίζα س-د-س, που δίνει και το κλάσμα سُدُس. Δεν υπάρχει ت μέσα του.
• الدَّرْسُ الأَحَدَ عَشَرَ -> الدَّرْسُ الحادِيَ عَشَرَ — ο ενδέκατος είναι الحادي, όχι το απόλυτο أَحَد. Το δεύτερο μισό عَشَرَ δεν αλλάζει ποτέ.
• السّاعَةُ الرّابِعَةُ إِلّا رُبْعٌ -> السّاعَةُ الرّابِعَةُ إِلّا رُبْعاً — ό,τι ακολουθεί το إِلّا είναι αιτιατική, σε κάθε θέση στην πρόταση.
• في السّاعَةِ الثّامِنَةِ وَالنِّصْفُ -> في السّاعَةِ الثّامِنَةِ وَالنِّصْفِ — ό,τι ακολουθεί το وَ αντιγράφει την πτώση του السّاعَة, οπότε γίνεται κάσρα μετά από πρόθεση.

Συμβουλές

• Μάθετε το τακτικό ως σχήμα, όχι ως δώδεκα χωριστές λέξεις: πάρτε το απόλυτο, κρατήστε τα τρία γράμματά του, χύστε τα στο فاعِل. Μόνο τα 1, 2 και 6 πρέπει να απομνημονευτούν μόνα τους.
• Πείτε την ώρα δυνατά στα αραβικά κάθε φορά που κοιτάζετε ρολόι για μία εβδομάδα. Τέσσερα πλαίσια (وَالرُّبْعُ، وَالنِّصْفُ، إِلّا رُبْعاً، وَعَشْرُ دَقائِقَ) καλύπτουν σχεδόν κάθε ώρα της ημέρας.
• Κόλπο απομνημόνευσης για το سادِس: το κλάσμα سُدُس σας δείχνει το د που κατάπιε το سِتَّة.
• Όταν έχετε αμφιβολία για την κατάληξη μιας φράσης ρολογιού, ρωτήστε σε ποια πτώση είναι το السّاعَة. Ό,τι ενώνεται με وَ το ακολουθεί· μόνο το κομμάτι μετά το إِلّا αρνείται και μένει αιτιατική.
• Μάθετε το σύνολο μηνών της περιοχής στην οποία πραγματικά διαβάζετε ή ταξιδεύετε, και κρατήστε το άλλο για αναγνώριση. Ένα πρακτορείο ειδήσεων θα χρησιμοποιήσει كانونُ الثّاني και يَنايِر για τον ίδιο μήνα την ίδια μέρα.
• Τα ψηφία μένουν ψηφία στη σελίδα — 3 مارِس 2026 — και γίνονται λέξεις μόνο όταν μιλάτε. Μην προσπαθείτε να κλίνετε το ψηφίο που έχετε γράψει.
• Δύο τύποι αξίζουν υπεραπομνημόνευση γιατί εμφανίζονται σε κάθε έντυπο που θα συμπληρώσετε ποτέ: تاريخُ الميلادِ (ημερομηνία γέννησης) και رَقْمُ الصَّفْحَةِ (αριθμός σελίδας).
• Αφήστε τη θεωρία στην άκρη προς το παρόν: γιατί το ثانٍ ρίχνει το ي του και γιατί το أَوَّلُ αρνείται το τανβίν είναι το μάθημα 41, και η γραμματική του إِلّا είναι το μάθημα 62. Οι τύποι παραπάνω δουλεύουν χωρίς κανένα από τα δύο.