Με λίγα λόγια

Το μέτρημα στα αγγλικά — και στα ελληνικά — είναι η πιο εύκολη γραμματική που υπάρχει: διαλέγετε έναν αριθμό, βάζετε πληθυντικό μετά, τέλος — «three books», «twenty books», «a hundred books». Τα Αραβικά ρωτούν δύο επιπλέον ερωτήσεις κάθε φορά. Ποιο σχήμα παίρνει ο ίδιος ο αριθμός — και τι κάνει έπειτα ο αριθμός στο ουσιαστικό πίσω του; Οι απαντήσεις αλλάζουν όσο ανεβαίνετε: το 1–2 συμπεριφέρεται με έναν τρόπο, το 3–10 με άλλον, ό,τι είναι από το 11 ως το 99 με τρίτο, και το 100 και το 1000 επιστρέφουν σε ιντάφα δική τους. Αυτός είναι ο λόγος που μαθητές που μπορούν να συντηρήσουν μια συζήτηση σκοντάφτουν ακόμα στο «πέντε φοιτητές».

Τα καλά νέα είναι ότι αυτά τα λίγα καθεστώτα είναι όλα, είναι εντελώς κανονικά, και αυτό το μάθημα σας τα δίνει όλα. Όποιο κι αν είναι το καθεστώς, το ουσιαστικό μετά από έναν αριθμό έχει μία δουλειά — να πει τι μετράτε — αν και μόνο από το 11 και πάνω η παραδοσιακή γραμματική του δίνει δικό της τεχνικό όνομα, το ταμγίζ (التَّمْييز), «ο προσδιοριστής»· με το 3–10 και με το 100 και το 1000 το ίδιο ουσιαστικό είναι ο δεύτερος όρος (مُضافٌ إِلَيْهِ) μιας συνηθισμένης ιντάφα (إِضافَة). Μάθετε ποιο σχήμα απαιτεί κάθε ζώνη αριθμών, συν τον έναν παράξενο κανόνα συμφωνίας που κάνει το ثَلاثَةٌ να πηγαίνει με αρσενικό ουσιαστικό και το ثَلاثٌ με θηλυκό, και οι τιμές, οι ηλικίες, οι ημερομηνίες και οι ποσότητες ανοίγουν όλες μαζί.

Ο κανόνας

1. Οι ίδιες οι λέξεις μέτρησης. Τα Αραβικά γράφουν τα ψηφία τους από αριστερά προς τα δεξιά μέσα σε πρόταση από δεξιά προς τα αριστερά, σε ένα από δύο ανταγωνιστικά σύνολα σχημάτων: το 0–9 που ήδη χρησιμοποιείτε (το μόνο σύνολο στο Μαγκρέμπ, και όλο και πιο συχνό αλλού) ή τα αραβοινδικά σχήματα που μένουν κανονικά στην Αίγυπτο και σε μεγάλο μέρος του Μάσρικ. Και τα δύο διαβάζονται ως οι ίδιες πλήρεις λέξεις, και αυτό το μάθημα τυπώνει 0–9. Οι λέξεις για το 0–10 έρχονται σε δύο σχήματα η καθεμία (τα υποδείγματα είναι στην επόμενη ενότητα)· το 11–19 είναι σύνθετα δύο λέξεων· το 20, 30, 40 … ξαναχρησιμοποιούν την κατάληξη ομαλού αρσενικού πληθυντικού που συναντήσατε στο μάθημα 9. Η λέξη για το 100 παραδοσιακά γράφεται مِائَةٌ, με ένα άλιφ που γράφεται αλλά δεν προφέρεται — ορθογραφικό απολίθωμα. Η σύγχρονη απλουστευμένη ορθογραφία مِئَةٌ είναι τώρα απολύτως αποδεκτή και όλο και πιο συχνή· και οι δύο διαβάζονται το ίδιο. Διαλέξτε μία και να είστε συνεπείς.

2. Πρώτο καθεστώς — το 1 και το 2 μπαίνουν μετά το ουσιαστικό, ως επίθετα. Αυτό είναι το αντίθετο της αγγλικής — και της ελληνικής — σειράς των λέξεων, και ο κανόνας που ξεχνιέται πιο συχνά από τους τρεις. Τα واحِدٌ και اِثْنانِ δεν είναι καθόλου μετρητές· είναι συνηθισμένα επίθετα που ακολουθούν το ουσιαστικό τους και συμφωνούν μαζί του σε γένος, πτώση και οριστικότητα, ακριβώς όπως οποιοδήποτε επίθετο από το μάθημα 8:

• كِتابٌ واحِدٌ — ένα βιβλίο
• طالِبَةٌ واحِدَةٌ — μία φοιτήτρια
• كِتابانِ اثْنانِ — δύο βιβλία

Και να το πρακτικό σημείο: συνήθως δεν τα λέτε καθόλου. Ο ίδιος ο τύπος του ουσιαστικού κουβαλάει ήδη την πληροφορία. Το كِتابٌ μόνο του σημαίνει «ένα βιβλίο, ένα βιβλίο», και ο δυϊκός كِتابانِ (μάθημα 12) σημαίνει «δύο βιβλία» χωρίς καμία λέξη αριθμού. Προσθέστε واحِدٌ ή اِثْنانِ μόνο όταν τονίζετε την ποσότητα — «μόνο ένα βιβλίο», «δύο, όχι τρία».

3. Δεύτερο καθεστώς — το 3 ως το 10 χτίζει μια ιντάφα (إِضافَة) με γενικό πληθυντικό. Από το τρία και πάνω ο αριθμός πηδάει μπροστά από το ουσιαστικό και παίρνει τον έλεγχο. Το ζεύγος είναι ιντάφα ακριβώς του είδους που μάθατε στο μάθημα 20: ο αριθμός είναι ο πρώτος όρος (مُضاف) και το μετρημένο ουσιαστικό είναι ο δεύτερος όρος (مُضافٌ إِلَيْهِ), οπότε το ουσιαστικό μπαίνει σε πληθυντικό και σε γενική:

• ثَلاثَةُ كُتُبٍ — τρία βιβλία
• عَشَرَةُ أَيّامٍ — δέκα μέρες
• خَمْسُ طالِباتٍ — πέντε φοιτήτριες
• تِسْعُ سَنَواتٍ — εννέα χρόνια

Επειδή είναι πραγματική إِضافَة, ο αριθμός χάνει το τανβίν του (ثَلاثَةُ, όχι *ثَلاثَةٌ) και το ουσιαστικό παίρνει την αόριστη γενική ـٍ. Και επειδή είναι πραγματική إِضافَة, το ة του ثَلاثَةُ προφέρεται ως πλήρες ت — το ثَلاثَةُ كُتُبٍ ακούγεται με σκληρό ت στη μέση, όχι με το ελαφρύ τελικό -a της παύσης ثَلاثَة.

4. Η αντιστροφή γένους (التَّذْكيرُ والتَّأْنيثُ في العَدَد). Για τους αριθμούς 3–10 ο αριθμός παίρνει το αντίθετο σημείο γένους από αυτό που μετράει. Ένα αρσενικό ουσιαστικό τραβάει το ة πάνω στον αριθμό· ένα θηλυκό ουσιαστικό αφήνει τον αριθμό γυμνό:

• αρσενικό كِتابٌ -> ثَلاثَةُ كُتُبٍ (ο αριθμός φέρει ة)
• θηλυκό طالِبَةٌ -> ثَلاثُ طالِباتٍ (ο αριθμός δεν έχει ة)

Αυτό μοιάζει διεστραμμένο και είναι· τα βιβλία γραμματικής το αποκαλούν «πολικότητα» και δεν υπάρχει τίποτα να καταλάβετε, μόνο να το εξασκήσετε. Δύο πρακτικές σημειώσεις:

• Κρίνετε το γένος από τον ενικό, όχι από το σχήμα του πληθυντικού. Το كُتُبٌ δεν μοιάζει καθόλου με αρσενική λέξη, αλλά ο ενικός του كِتابٌ είναι αρσενικός, οπότε ο αριθμός παίρνει ة. Το سَنَواتٌ έχει την κατάληξη θηλυκού πληθυντικού, και ο ενικός του سَنَةٌ είναι θηλυκός, οπότε ο αριθμός μένει γυμνός: تِسْعُ سَنَواتٍ. Το أَيّامٌ είναι σπασμένος πληθυντικός του αρσενικού يَوْمٌ: عَشَرَةُ أَيّامٍ.
• Η πολικότητα ισχύει για το 3–10 και για το μέρος της μονάδας του 13–19 και του 23–99. Δεν ισχύει για το 1, το 2, το 11 ή το 12, που απλώς συμφωνούν με το ουσιαστικό τους, ούτε για τις δεκάδες ούτε για τα مِائَةٌ και أَلْفٌ, που δεν αλλάζουν ποτέ σχήμα για το γένος αυτού που μετράνε.

5. Τρίτο καθεστώς — από το 11 ως το 99 το ουσιαστικό είναι ενικός και αιτιατική. Αυτός είναι ο μεγάλος απλοποιητής. Ό,τι είναι από το 11 ως το 99 παίρνει ενικό μετρημένο ουσιαστικό στην αόριστη αιτιατική, που τελειώνει σε τανβίν φάτχα ـً:

• أَحَدَ عَشَرَ كِتابًا — έντεκα βιβλία (κυριολεκτικά «έντεκα βιβλίο»)
• إِحْدى عَشْرَةَ طالِبَةً — έντεκα φοιτήτριες
• عِشْرونَ طالِبًا — είκοσι φοιτητές
• خَمْسَةٌ وعِشْرونَ كِتابًا — είκοσι πέντε βιβλία

Ένα ουσιαστικό, μία κατάληξη, από το 11 μέχρι το 99. Προσέξτε την ορθογραφία εκείνης της κατάληξης: προστίθεται ένα άλιφ μετά το τανβίν φάτχα (كِتابًا، طالِبًا، يَوْمًا) — αλλά όχι μετά από ة, και όχι μετά από τελική χάμζα που έχει ήδη άλιφ μπροστά της ή από κάτω της (طالِبَةً، سَنَةً، مَساءً).

6. Γιατί το ـً μετράει περισσότερο από τις άλλες καταλήξεις. Ο οδηγός προφοράς σας είπε ότι στην παύση (الوَقْف) — στο σταμάτημα στο τέλος μιας φράσης — οι πτωτικές καταλήξεις απλώς δεν προφέρονται. Το τανβίν αιτιατικής είναι η διάσημη εξαίρεση: ρίχνετε το τανβίν αλλά κρατάτε το άλιφ, και η λέξη τελειώνει σε ακουστό μακρό φωνήεν. Έτσι το عِشْرونَ كِتابًا ακούγεται πραγματικά με εκείνη την κατάληξη ακόμα και στον χαλαρό λόγο, ενώ το ـٍ του ثَلاثَةُ كُتُبٍ χάνεται σε παύση. Από όλες τις πτωτικές καταλήξεις που τυπώνει αυτή η σειρά, αυτή είναι εκείνη που θα ακούσετε πραγματικά στο ραδιόφωνο — πράγμα που κάνει το μέτρημα καλό μέρος να αρχίσετε να γυμνάζετε το αυτί σας για το ιράμπ (إِعْراب).

7. Σύνθετοι αριθμοί 21–99: μονάδα + وَ + δεκάδα. Τα Αραβικά λένε πρώτα το μικρό μέρος, ενωμένο με وَ: «πέντε και είκοσι». Το μέρος της μονάδας συμπεριφέρεται όπως θα συμπεριφερόταν μόνο του (οπότε το 3–9 κρατάει την πολικότητά του), η δεκάδα δεν αλλάζει ποτέ για το γένος, και το ταμγίζ (تَمْييز) μένει ενικός αιτιατικής:

• خَمْسَةٌ وعِشْرونَ كِتابًا — 25 βιβλία
• خَمْسٌ وعِشْرونَ طالِبَةً — 25 φοιτήτριες
• واحِدٌ وثَلاثونَ يَوْمًا / إِحْدى وثَلاثونَ لَيْلَةً — 31 μέρες / 31 νύχτες
• اِثْنانِ وأَرْبَعونَ رَجُلًا — 42 άντρες

8. Τι κλίνεται και τι είναι άκλιτο. Τρεις διαφορετικές συμπεριφορές, και πρέπει να τις κρατάτε χωριστά:

• Το 3–10 κλίνεται πλήρως, ως πρώτος όρος μιας إِضافَة: ثَلاثَةُ كُتُبٍ (ονομαστική, مَرْفوع) / قَرَأْتُ ثَلاثَةَ كُتُبٍ (αιτιατική, مَنْصوب) / في ثَلاثَةِ كُتُبٍ (γενική, مَجْرور). Ένα γυμνό φωνήεν, χωρίς τανβίν.
• Το 11–19 είναι άκλιτο (μαμπνί, مَبْنِيّ). Και τα δύο μισά κάθονται σε φάτχα ό,τι κι αν κάνει η πρόταση: أَحَدَ عَشَرَ، ثَلاثَةَ عَشَرَ، تِسْعَةَ عَشَرَ — ως υποκείμενο, ως αντικείμενο ή μετά από πρόθεση το ίδιο. Η μόνη εξαίρεση είναι το 12, του οποίου το πρώτο μισό είναι δυϊκός και γι’ αυτό κινείται: اِثْنا عَشَرَ (مَرْفوع) αλλά اِثْنَيْ عَشَرَ (مَنْصوب ومَجْرور).
• Οι δεκάδες φέρουν την κατάληξη ομαλού αρσενικού πληθυντικού και κινούνται μαζί της: عِشْرونَ όταν η φράση είναι مَرْفوع, عِشْرينَ όταν είναι مَنْصوب ή مَجْرور — جاءَ عِشْرونَ طالِبًا αλλά رَأَيْتُ عِشْرينَ طالِبًا. Το ن εδώ δεν πέφτει ποτέ, γιατί ο αριθμός δεν είναι مُضاف.

9. Το 100 και το 1000 επιστρέφουν σε إِضافَة — με ενικό γενικής. Τα مِائَةٌ και أَلْفٌ είναι συνηθισμένα ουσιαστικά, οπότε παίρνουν ιντάφα όπως οποιοδήποτε άλλο ουσιαστικό, και το μετρημένο ουσιαστικό τους είναι ενικός γενικής: مِائَةُ كِتابٍ، أَلْفُ سَنَةٍ، مِائَةُ طالِبٍ. Το مِائَةٌ είναι θηλυκό, γι’ αυτό οι εκατοντάδες χτίζονται με τη γυμνή μονάδα: ثَلاثُمِائَةٍ، خَمْسُمِائَةٍ (συνήθως γράφονται ως μία λέξη). Το أَلْفٌ είναι αρσενικό και μετράει κανονικά: ثَلاثَةُ آلافٍ. Σε μακρύ σύνθετο το ταμγίζ (تَمْييز) ακολουθεί τον αριθμό που είναι πιο κοντά του: مِائَةٌ وخَمْسَةٌ وعِشْرونَ كِتابًا, αλλά مِائَةُ كِتابٍ μόνο του.

10. «Τα τρία βιβλία» — μέτρημα κάτι οριστικού. Όλα τα παραπάνω μετράνε αόριστα πράγματα. Για να μετρήσετε κάτι ήδη οριστικό, κρατήστε το ουσιαστικό με το الـ του και βάλτε τον αριθμό μετά του ως επίθετο, με δικό του الـ και την ίδια πολικότητα:

• الكُتُبُ الثَّلاثَةُ — τα τρία βιβλία
• الطّالِباتُ الخَمْسُ — οι πέντε φοιτήτριες

11. Η ερώτηση «πόσοι». Το كَمْ από το μάθημα 15 παίρνει ακριβώς το σχήμα 11–99 — ένα ενικό ουσιαστικό αιτιατικής αμέσως μετά του: كَمْ كِتابًا قَرَأْتَ؟ / كَمْ ساعَةً تَعْمَلُ؟ Απαντήστε με πλήρη φράση αριθμού, ή μόνο με τον αριθμό.

Τύποι και δομές

0–10. Οι δύο στήλες διαλέγονται από το γένος του ενικού του μετρημένου ουσιαστικού· από το 3 και πάνω το σημάδι αντιστρέφεται.

Αυτοί είναι οι αυτοτελείς τύποι, όπως θα τους λέγατε μετρώντας δυνατά. Μπροστά από ουσιαστικό το τανβίν φεύγει (ثَلاثَةُ كُتُبٍ). Το ثَمانٍ είναι η μία άβολη λέξη: πριν από ουσιαστικό εμφανίζεται ως ثَماني نِساءٍ, με ثَمانِيَ στην αιτιατική.

Το 11–19 — δύο άκλιτες λέξεις, και οι δύο σε φάτχα. Το μισό της μονάδας αντιστρέφει το γένος (πολικότητα), το μισό عَشَرَ συμφωνεί με το ουσιαστικό απευθείας.

Οι δεκάδες — μία λέξη, δύο τύποι, κανένα γένος καθόλου.

Οι εκατοντάδες και οι χιλιάδες — συνηθισμένα ουσιαστικά, άρα ιντάφα με ενικό γενικής.

Τα τέσσερα καθεστώτα σε μία σελίδα — αυτός είναι ο πίνακας να απομνημονεύσετε.

Μόνο η σειρά 11–99 είναι تَمْييز με την αυστηρή παραδοσιακή έννοια· οι άλλες δύο σειρές ιντάφα είναι συνηθισμένη إِضافَة, με το μετρημένο ουσιαστικό ως مُضافٌ إِلَيْهِ της (κανόνες 3 και 9).

Ο αριθμός 3–10 και στις τρεις πτώσεις — μόνο ο αριθμός κινείται· το مُضافٌ إِلَيْهِ είναι κλειδωμένο στη γενική, ακριβώς όπως σε οποιαδήποτε إِضافَة.

Η πολικότητα δουλεμένη πάνω σε πραγματικούς πληθυντικούς — πάντα ελέγχετε τον ενικό.

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• ثَلاثُ كُتُبٍ -> ثَلاثَةُ كُتُبٍ — ο ενικός είναι αρσενικό كِتابٌ, οπότε ο αριθμός παίρνει το ة. Μην κρίνετε το γένος από την όψη του πληθυντικού.
• ثَلاثَةُ بَناتٍ -> ثَلاثُ بَناتٍ — και το κατοπτρικό λάθος: το بِنْتٌ είναι θηλυκό, οπότε από το 3 ως το 10 ο αριθμός πηγαίνει γυμνός.
• عِشْرونَ كُتُبٍ -> عِشْرونَ كِتابًا — από το 11 ως το 99 το μετρημένο ουσιαστικό είναι ενικός και αιτιατική. Ο γενικός πληθυντικός ανήκει μόνο στο 3–10.
• خَمْسَةُ كِتابٍ -> خَمْسَةُ كُتُبٍ — και το κατοπτρικό εκείνου: το 3–10 απαιτεί πληθυντικό. Ένας ενικός εδώ είναι το σχήμα 11–99 εφαρμοσμένο στη λάθος ζώνη.
• ثَلاثَةُ كُتُبٌ -> ثَلاثَةُ كُتُبٍ — το ουσιαστικό μετά το 3–10 είναι ο δεύτερος όρος μιας إِضافَة, οπότε είναι مَجْرور: τανβίν κάσρα, ποτέ τανβίν ντάμμα.
• ثَلاثَةٌ كُتُبٍ -> ثَلاثَةُ كُتُبٍ — ο αριθμός είναι ο πρώτος όρος εκείνης της ίδιας إِضافَة, οπότε χάνει το τανβίν του και κρατάει ένα γυμνό φωνήεν.
• واحِدُ كِتابٍ -> كِتابٌ واحِدٌ — το 1 δεν είναι μετρητής. Ακολουθεί το ουσιαστικό του σαν επίθετο, και τις περισσότερες φορές απλώς το αφήνετε έξω.
• اِثْنانِ كُتُبٍ -> كِتابانِ — δύο από οτιδήποτε είναι ο δυϊκός, και ο δυϊκός λέει «δύο» από μόνος του. Προσθέστε اثْنانِ μετά του μόνο για έμφαση.
• جاءَ عِشْرينَ طالِبًا -> جاءَ عِشْرونَ طالِبًا — οι δεκάδες κλίνονται πραγματικά: ـونَ για το υποκείμενο, ـينَ μετά από αντικείμενο ρήματος ή πρόθεση.
• أَحَدَ عَشَرُ كِتابًا -> أَحَدَ عَشَرَ كِتابًا — το 11 ως το 19 είναι παγωμένο σε φάτχα και στα δύο μισά, σε κάθε θέση στην πρόταση. Μόνο το 12 αλλάζει (اِثْنا / اِثْنَيْ).
• مِائَةُ كُتُبٍ -> مِائَةُ كِتابٍ — το 100 και το 1000 παίρνουν ενικό γενικής, όχι πληθυντικό. Το σχήμα του πληθυντικού σταματάει στο 10.

Συμβουλές

• Μάθετε το 3–10 ως ζεύγη, ποτέ ως μεμονωμένες λέξεις: ثَلاثَةٌ/ثَلاثٌ، أَرْبَعَةٌ/أَرْبَعٌ، خَمْسَةٌ/خَمْسٌ. Το να αποθηκεύετε έναν τύπο και να παράγετε τον άλλο υπό πίεση δεν δουλεύει ποτέ.
• Μία πρόταση κρατάει τον πυρήνα του συστήματος: «μέχρι το δέκα το ουσιαστικό είναι πληθυντικός και γενική· από το έντεκα είναι ενικός και αιτιατική· το ένα και το δύο μπαίνουν μετά». Πείτε την μέχρι να γίνει αυτόματη.
• Για την πολικότητα, γυμνάστε το αντανακλαστικό «ποιος είναι ο ενικός, και είναι αυτός αρσενικός ή θηλυκός;». Το γένος της κατάληξης του πληθυντικού είναι άσχετο — τα سَنَواتٍ και طالِباتٍ παίρνουν γυμνό αριθμό γιατί τα سَنَةٌ και طالِبَةٌ είναι θηλυκά, όχι εξαιτίας του ـاتٌ.
• Εξασκηθείτε με δύο σταθερά στηρίγματα, ένα αρσενικό και ένα θηλυκό — كِتابٌ και طالِبَةٌ — και μετρήστε από το 1 ως το 25 με καθένα από αυτά δυνατά. Δέκα λεπτά από αυτό νικούν οποιαδήποτε ποσότητα διαβάσματος.
• Ακούστε το ـًا. Μετά το 11 είναι η μία κατάληξη που επιβιώνει σε παύση, οπότε μια πραγματική ηχογράφηση θα σας δώσει το عِشْرينَ طالِبًا με την κατάληξη άθικτη. Χρησιμοποιήστε το ως δωρεάν εξάσκηση ιράμπ (إِعْراب).
• Μην καταπίνετε το ة του ثَلاثَةُ كُتُبٍ: μέσα σε ιντάφα είναι σκληρό ت, και το να το πείτε σωστά είναι ο πιο γρήγορος τρόπος να ακουστείτε σαν να ξέρετε τον κανόνα.
• Οι αριθμοί τηλεφώνου, οι αριθμοί δωματίου και τα έτη-ως-ψηφία διαβάζονται ψηφίο προς ψηφίο ή ως σκέτοι αριθμοί χωρίς μετρημένο ουσιαστικό καθόλου, οπότε τίποτα από αυτά δεν ισχύει γι’ αυτούς. Είναι πολλοί καθημερινοί αριθμοί που μπορείτε να χρησιμοποιήσετε από σήμερα.
• Αγνοήστε προς το παρόν τις άβολες γωνίες: το ثَمانٍ, τις μακριές σύνθετες χιλιάδες, και το γεγονός ότι μερικοί πληθυντικοί παίρνουν φάτχα αντί για κάσρα στη γενική. Είναι δουλειά του μαθήματος 41.