Με λίγα λόγια

Κάθε γλώσσα χρειάζεται έναν τρόπο να πει «και», «ή» και «αλλά». Τα Αραβικά κρατούν έναν σύντομο κατάλογο μορίων σύνδεσης — οι παραδοσιακοί κατάλογοι μετράνε εννέα ή δέκα — και έξι από αυτά κάνουν σχεδόν όλη την καθημερινή δουλειά: وَ، فَـ، ثُمَّ، أَوْ، لٰكِنْ، بَلْ. Καθένα συνδέει δύο λέξεις (τσάι και καφέ) ή δύο ολόκληρες προτάσεις (μπήκα μέσα και κάθισα) χωρίς να αλλάζει μορφή. Τρία από τα έξι έχουν μήκος δύο γραμμάτων, και δύο από αυτά είναι τόσο συχνά ώστε ο αραβικός πεζός λόγος στηρίζεται πάνω τους όπως τα αγγλικά στις τελείες.

Ένα κομμάτι γραμματικής έρχεται μαζί, και γι’ αυτό το μάθημα περίμενε μέχρι να έχετε τις πτώσεις: το δεύτερο μέλος αντιγράφει την πτώση του πρώτου. Το جاءَ عَلِيٌّ وَخالِدٌ έχει δύο ـٌ, το رَأَيْتُ عَلِيًّا وَخالِدًا έχει δύο ـً, και το να το κάνετε λάθος είναι το πιο ακουστό ολίσθημα σε αυτό το πεδίο. Υπάρχει επίσης ένας ορθογραφικός κανόνας που δεν κοστίζει τίποτα να τον τηρήσετε και φαίνεται λάθος τη στιγμή που τον σπάτε: τα وَ και فَـ γράφονται κολλημένα στην επόμενη λέξη, ποτέ με κενό.

Ο κανόνας

1. Τρία ονόματα για τα μέρη. Το μόριο σύνδεσης είναι ένα حَرْفُ عَطْفٍ. Το μέλος μπροστά του — αυτό που είναι ήδη στην πρόταση — είναι το المَعْطوفُ عَلَيْهِ. Το μέλος μετά από αυτό, αυτό που προστίθεται, είναι το المَعْطوف:

جاءَ عَلِيٌّ وَخالِدٌ. - المَعْطوفُ عَلَيْهِ = عَلِيٌّ، حَرْفُ العَطْف = وَ، المَعْطوف = خالِدٌ.

Χρειάζεστε τα ονόματα γιατί κάνουν τον επόμενο κανόνα να λέγεται σε μία γραμμή, και γιατί η αραβική γραμματική κατατάσσει αυτή τη δομή μαζί με το επίθετο του μαθήματος 8 στα التَّوابِع, «τα ακόλουθα» — λέξεις των οποίων η κατάληξη αποφασίζεται από άλλη λέξη και όχι από τη δική τους δουλειά.

2. Ο κυβερνών κανόνας: το المَعْطوف αντιγράφει την πτώση. Αυτό λέγεται تَبَعِيَّة. Όποια κατάληξη φέρει το πρώτο μέλος, την ίδια φέρει και το δεύτερο — γιατί τα δύο μοιράζονται μία δουλειά στην πρόταση. Ένα ζεύγος ονομάτων, τρεις προτάσεις:

• Ονομαστική (مَرْفوع): جاءَ عَلِيٌّ وَخالِدٌ. — και τα δύο είναι υποκείμενο, οπότε και τα δύο παίρνουν ـٌ.
• Αιτιατική (مَنْصوب): رَأَيْتُ عَلِيًّا وَخالِدًا. — και τα δύο είναι αντικείμενο, οπότε και τα δύο παίρνουν ـً.
• Γενική (مَجْرور): سَأَلْتُ عَنْ عَلِيٍّ وَخالِدٍ. — μία πρόθεση καλύπτει και τα δύο, οπότε και τα δύο παίρνουν ـٍ.

Το ίδιο με το άρθρο αντί για τανβίν: في البَيْتِ وَالمَدْرَسَةِ — η πρόθεση في βάζει το البَيْتِ σε γενική, και το المَدْرَسَةِ το ακολουθεί εκεί. Προσέξτε τι δεν αντιγράφεται: ταξιδεύει μόνο η πτώση. Κάθε ουσιαστικό κρατάει τη δική του οριστικότητα, το δικό του γένος και τον δικό του αριθμό — جاءَ الأَبُ وَأَوْلادُهُ، اِشْتَرَيْتُ الكِتابَ وَقَلَمًا. Συγκρίνετε το επίθετο του μαθήματος 8, που πρέπει να συμφωνεί με το ουσιαστικό του και στα τέσσερα: πτώση, οριστικότητα, γένος και αριθμός. Το المَعْطوف συμφωνεί σε ένα.

3. Τα وَ και فَـ γράφονται ενωμένα — πάντα. Αυτά τα δύο είναι μονά γράμματα, και τα Αραβικά δεν αφήνουν ποτέ μια μονογράμματη λέξη να στέκεται μόνη, ακριβώς όπως με τα بِـ، لِـ، كَـ και το سَـ του μαθήματος 24. Γράφετε وَالبِنْتُ، وَخالِدٌ، فَجَلَسَ، فَنامَ — ποτέ *وَ البِنْتُ، ποτέ *فَ جَلَسَ. Ένα κενό εκεί είναι εξίσου λάθος με το να γράψετε *ال بَيْت.

Τα άλλα τέσσερα — ثُمَّ، أَوْ، لٰكِنْ، بَلْ — είναι συνηθισμένες χωριστές λέξεις με κενό και από τις δύο πλευρές. Δύο μικρές φωνητικές σημειώσεις που προκύπτουν από τη γραφή: μπροστά από το الـ, το άλιφ είναι συνδετική χάμζα (هَمْزَةُ الوَصْل) και δεν προφέρεται, οπότε το وَالمَدْرَسَةِ ακούγεται ως μία ροή ήχου· και τα لٰكِنْ και بَلْ τελειώνουν σε σουκούν, οπότε όταν ακολουθεί الـ παίρνουν βοηθητική κάσρα — لٰكِنِ الحَديقَةُ واسِعَةٌ، بَلِ الكِتابُ الآخَرُ. Αυτό είναι το ίδιο βοηθητικό φωνήεν που συναντήσατε στο هَلِ στο μάθημα 15.

4. Το وَ — απλή σύνδεση, χωρίς υπονοούμενη σειρά. Το وَ είναι το καθημερινό εργαλείο. Προσθέτει το ένα πράγμα στο άλλο και δεν λέει τίποτα για το ποιο ήρθε πρώτο ούτε γιατί:

• Δύο ουσιαστικά: القَهْوَةُ وَالشّايُ.
• Δύο προτάσεις: أَنا في المَكْتَبِ وَأَخي في البَيْتِ.
• Δύο ρήματα με το ίδιο υποκείμενο: يَقْرَأُ وَيَكْتُبُ.

Δύο συνήθειες των Αραβικών να αντιγράψετε εδώ. Πρώτον, σε έναν κατάλογο τα Αραβικά κανονικά δίνουν σε κάθε στοιχείο το δικό του وَ, εκεί που τα αγγλικά χρησιμοποιούν κόμματα και ένα τελικό «and»: اِشْتَرَيْتُ خُبْزًا وَجُبْنًا وَزَيْتونًا. Δεύτερον, τα Αραβικά αρχίζουν προτάσεις και παραγράφους με وَ πολύ πιο ελεύθερα απ’ ό,τι τα αγγλικά· ο σχολικός κανόνας «ποτέ μην αρχίζετε πρόταση με and» δεν έχει αραβικό αντίστοιχο. Επειδή το وَ δεν κουβαλάει καμία αίσθηση ακολουθίας, το «and then» χρειάζεται ένα από τα δύο επόμενα μόρια.

5. Το فَـ — αμέσως μετά, ή επομένως. Το فَـ προσθέτει ένα δεύτερο γεγονός που ακολουθεί το πρώτο χωρίς κενό, και συχνά εξαιτίας του. Τα αγγλικά χρειάζονται πολλές λέξεις γι’ αυτό και τα Αραβικά ένα γράμμα:

• دَخَلَ فَجَلَسَ. — Μπήκε μέσα και (αμέσως) κάθισε.
• شَرِبَ الدَّواءَ فَنامَ. — Ήπιε το φάρμακο και (έτσι) αποκοιμήθηκε.
• سَقَطَ الكوبُ فَانْكَسَرَ. — Το φλιτζάνι έπεσε και (γι’ αυτό) έσπασε.

Οι δύο αναγνώσεις — «και αμέσως» και «και έτσι» — δεν είναι δύο διαφορετικά μόρια· το συγκείμενο διαλέγει μία, και συχνά ισχύουν και οι δύο μαζί. Το فَـ συνδέει ρήματα και προτάσεις· η σύνδεση δύο ουσιαστικών με فَـ είναι σπάνια και σημαίνει αυστηρή σειρά, οπότε σε αυτό το επίπεδο χρησιμοποιήστε το ανάμεσα σε ρήματα.

6. Το ثُمَّ — έπειτα, μετά από κενό. Το ثُمَّ είναι κι αυτό «έπειτα», αλλά με χρόνο ανάμεσα, και χωρίς να υπαινίσσεται ότι το πρώτο γεγονός προκάλεσε το δεύτερο:

• شَرِبْتُ القَهْوَةَ ثُمَّ خَرَجْتُ. — Ήπια τον καφέ, έπειτα (αργότερα) βγήκα.
• دَرَسْتُ العَرَبِيَّةَ في القاهِرَةِ ثُمَّ عُدْتُ إِلى بَلَدي.

Άρα το دَخَلَ فَجَلَسَ είναι μία κίνηση, το دَخَلَ ثُمَّ جَلَسَ είναι ένας άνθρωπος που μπήκε, έκανε κάτι και κάθισε αργότερα. Το να διαλέξετε ثُمَّ εκεί που ανήκει το فَـ δεν είναι γραμματικό λάθος — είναι λάθος σημασίας, και είναι αυτό που προσέχουν οι φυσικοί αναγνώστες.

7. Το أَوْ — ή, και η παγίδα της ερώτησης. Το أَوْ προσφέρει εναλλακτική, σε δηλώσεις, σε προστακτικές και σε συνηθισμένες ερωτήσεις ναι-ή-όχι:

• سَأَذْهَبُ إِلى المَكْتَبَةِ أَوْ إِلى السّوقِ.
• خُذْ هٰذا أَوْ ذٰلِكَ.

Αλλά όταν η ερώτηση είναι η επιλογή — όταν βάζετε σε κάποιον δύο ενδεχόμενα και ρωτάτε ποιο — τα Αραβικά περνούν στο أَمْ, όπως είδατε στο μάθημα 15: أَتَشْرَبُ قَهْوَةً أَمْ شايًا؟، هَلْ تُريدُ الشّايَ أَمِ القَهْوَةَ؟ Ο έλεγχος είναι απλός: αν η απάντηση είναι «ναι» ή «όχι», η λέξη είναι أَوْ· αν η απάντηση πρέπει να είναι ένα από τα δύο κατονομασμένα πράγματα, η λέξη είναι أَمْ. Και τα δύο υπακούουν στο تَبَعِيَّة ακριβώς όπως το وَ — το قَهْوَةً أَمْ شايًا έχει δύο ـً.

8. Το لٰكِنْ — αλλά. Το لٰكِنْ αντιπαραθέτει, και σε αυτό το επίπεδο είναι ο ασφαλής, γενικής χρήσης τρόπος να πείτε «αλλά». Κάθεται ανάμεσα σε δύο προτάσεις και δεν κυβερνάει τίποτα — οι λέξεις μετά από αυτό κρατούν όποια πτώση τους δίνει η δική τους πρόταση:

• أُحِبُّ الشّايَ لٰكِنْ لا أَشْرَبُ القَهْوَةَ.
• البَيْتُ صَغيرٌ لٰكِنِ الحَديقَةُ واسِعَةٌ.

Δύο σημειώσεις. Η ορθογραφία είναι لٰكِنْ, με το μικρό στιλέτο άλιφ πάνω στο ك στη θέση ενός μακρού φωνήεντος που δεν γράφεται ως γράμμα — το στιλέτο άλιφ· το *لاكن με πλήρες άλιφ είναι λάθος. Και το وَلٰكِنْ, με το وَ κολλημένο μπροστά, είναι τουλάχιστον εξίσου συχνό όσο το لٰكِنْ μόνο του και σημαίνει ακριβώς το ίδιο — αντιμετωπίστε τα δύο ως ένα στοιχείο. Υπάρχει ένα βαρύτερο συγγενικό, το لٰكِنَّ με σάντα, που υποχρεώνει αιτιατική στο ουσιαστικό μετά από αυτό· εκείνο ανήκει στις αδελφές του إِنَّ στο μάθημα 44, και δεν το χρειάζεστε ακόμα.

9. Το بَلْ — όχι, μάλλον. Το بَلْ ακυρώνει αυτό που μόλις ειπώθηκε και το αντικαθιστά. Ο φυσικός του τόπος είναι αμέσως μετά από άρνηση, εκεί που τα αγγλικά χρειάζονται «but rather» ή «but instead»:

• ما جاءَ عَلِيٌّ بَلْ خالِدٌ. — Ο Αλί δεν ήρθε· ήρθε ο Χάλιντ. (Το ما που αρνείται παρελθοντικό ρήμα είναι το μάθημα 37 — εδώ είναι μόνο το πλαίσιο.)
• لَسْتُ طالِبًا بَلْ مُدَرِّسًا. — Δεν είμαι φοιτητής, αλλά δάσκαλος.
• لَيْسَ الدَّرْسُ صَعْبًا بَلْ سَهْلًا.

Κοιτάξτε τι κάνει το تَبَعِيَّة στα δύο τελευταία: το لَيْسَ βάζει το κατηγόρημά του σε αιτιατική (μάθημα 23), οπότε το طالِبًا είναι مَنْصوب — και το مُدَرِّسًا πρέπει να είναι مَنْصوب κι αυτό. Το بَلْ μετά από καταφατική πρόταση αναβαθμίζει αντί να διορθώνει (اِنْتَظَرْتُ ساعَةً بَلْ ساعَتَيْنِ «Περίμενα μία ώρα — όχι, δύο»), και στον σύγχρονο πεζό λόγο ένα بَلْ στην αρχή πρότασης σημαίνει «στην πραγματικότητα». Κρατήστε τις δύο σημασίες χωριστά: το لٰكِنْ αντιπαραθέτει δύο πράγματα που είναι και τα δύο αληθινά, το بَلْ πετάει το πρώτο. Μετά από άρνηση και τα δύο μόρια είναι γραμματικά — το ما جاءَ عَلِيٌّ لٰكِنْ خالِدٌ είναι σωστά αραβικά — αλλά το بَلْ είναι η συνηθισμένη σύγχρονη επιλογή εκεί, οπότε χρησιμοποιήστε αυτό.

10. Η συνδεδεμένη αντωνυμία κρατάει την πρόθεσή της. Αυτό δεν έχει αγγλικό παράλληλο και αξίζει να το απομνημονεύσετε ως σχήμα. Μια προσφυόμενη αντωνυμία είναι συγκολλημένη στη λέξη μπροστά της, οπότε δεν μπορείτε να κρεμάσετε μία από ένα μόριο. Επαναλάβετε την πρόθεση αντί γι’ αυτό:

• مَعي وَمَعَكَ — μαζί μου και μαζί σου. Ποτέ *مَعي وَكَ.
• بِهِ وَبِها — με αυτόν και με αυτήν. Ποτέ *بِهِ وَها.
• الرِّسالَةُ مِنّي وَإِلَيْكَ.

Μια σχετική συνήθεια: όταν προσθέτετε ένα ουσιαστικό σε υποκείμενο που είναι ήδη μέσα στο ρήμα, τα λογοτεχνικά αραβικά γλιστρούν πρώτα την ελεύθερη αντωνυμία ως ενδιάμεσο — ذَهَبْتُ أَنا وَأَخي إِلى المَطارِ, όχι ذَهَبْتُ وَأَخي. Το ـتُ του ρήματος είναι πολύ σφιχτά δεμένο για να συνδεθεί απευθείας, και το أَنا δίνει στο وَ κάτι δίπλα στο οποίο να σταθεί.

11. Τι αφήνει αυτό το μάθημα στην άκρη. Το لٰكِنَّ με την αιτιατική του είναι το μάθημα 44. Οι μεγαλύτεροι σύνδεσμοι που κρατούν μια παράγραφο ενωμένη — وَلِذٰلِكَ، بِالإِضافَةِ إِلى، مِنْ ناحِيَةٍ أُخْرى — είναι το μάθημα 66. Και υπάρχει ένα وَ που δεν συνδέει καθόλου αλλά σημαίνει «ενώ», ανοίγοντας πρόταση φόντου· αυτό είναι το χαλ (الحال), μάθημα 55.

Τύποι και δομές

Τα έξι μόρια. Μόνο τα δύο πρώτα γράφονται ενωμένα:

Το تَبَعِيَّة — ένα ζεύγος ονομάτων, και οι τρεις πτώσεις:

Το ίδιο με το άρθρο, όπου η κατάληξη είναι ένα απλό φωνήεν αντί για τανβίν:

Ένα ζεύγος γεγονότων, τρία μόρια, τρεις διαφορετικές σημασίες:

Το «ή» σε δήλωση απέναντι στο «ή» σε ερώτηση επιλογής:

Μια αντωνυμία δεν μπορεί να συνδεθεί γυμνή — η πρόθεση ξανάρχεται:

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• رَأَيْتُ عَلِيًّا وخالِدٌ -> رَأَيْتُ عَلِيًّا وَخالِدًا — το δεύτερο όνομα μοιράζεται τη δουλειά του πρώτου, οπότε μοιράζεται και την κατάληξή του. Αυτός είναι ο κανόνας του μαθήματος· όλα τα άλλα είναι λεπτομέρεια.
• جاءَ عَلِيٌّ وَ خالِدٌ -> جاءَ عَلِيٌّ وَخالِدٌ — το وَ δεν γράφεται ποτέ με κενό μετά από αυτό. Κολλάει στην επόμενη λέξη όπως το بِـ ή το الـ.
• دَخَلَ فَ جَلَسَ -> دَخَلَ فَجَلَسَ — το ίδιο για το فَـ. Μια μονογράμματη λέξη δεν στέκεται μόνη στη γραφή των Αραβικών.
• وَقَعَ الوَلَدُ ثُمَّ صَرَخَ -> وَقَعَ الوَلَدُ فَصَرَخَ — το κλάμα ακολουθεί την πτώση ακαριαία και εξαιτίας της, οπότε το μόριο είναι فَـ. Το ثُمَّ θα έβαζε παύση ανάμεσα.
• مَعي وَكَ -> مَعي وَمَعَكَ — μια προσφυόμενη αντωνυμία δεν μπορεί να κρεμαστεί από μόριο. Επαναλάβετε την πρόθεση: بِهِ وَبِها، لَهُ وَلَها، مِنْهُ وَمِنْها.
• ذَهَبْتُ وَأَخي -> ذَهَبْتُ أَنا وَأَخي — το υποκείμενο μέσα στο ذَهَبْتُ είναι δεμένη κατάληξη· βάλτε πρώτα την ελεύθερη αντωνυμία أَنا και συνδέστε πάνω σε αυτήν.
• هَلْ تُريدُ الشّايَ أَوِ القَهْوَةَ؟ (όταν προσφέρει επιλογή) -> هَلْ تُريدُ الشّايَ أَمِ القَهْوَةَ؟ — όταν η απάντηση πρέπει να είναι ένα από τα δύο, το «ή» είναι أَمْ, όχι أَوْ.
• اِنْتَظَرْتُ ساعَةً لٰكِنْ ساعَتَيْنِ -> اِنْتَظَرْتُ ساعَةً بَلْ ساعَتَيْنِ — το لٰكِنْ συνδέει δύο μεμονωμένες λέξεις μόνο μετά από άρνηση ή απαγόρευση. Για να διορθώσετε ή να ανεβάσετε μια καταφατική δήλωση το μόριο είναι بَلْ.
• لَسْتُ طالِبًا بَلْ مُدَرِّسٌ -> لَسْتُ طالِبًا بَلْ مُدَرِّسًا — το بَلْ υπακούει στο تَبَعِيَّة όπως κάθε άλλο μόριο σύνδεσης. Το لَيْسَ έκανε το طالِبًا αιτιατική, οπότε το مُدَرِّسًا είναι αιτιατική.
• البَيْتُ صَغيرٌ لاكِنْ جَميلٌ -> البَيْتُ صَغيرٌ لٰكِنْ جَميلٌ — το μακρό φωνήεν στο لٰكِنْ γράφεται με το στιλέτο άλιφ πάνω στο ك, ποτέ με πλήρες γράμμα άλιφ.

Συμβουλές

• Βάλτε τα وَ και فَـ μαζί με τα بِـ، لِـ، كَـ και سَـ, όχι με τα ثُمَّ και لٰكِنْ. Είναι προθήματα, και μόλις τα σκεφτείτε έτσι το λάθος του κενού σταματάει να συμβαίνει.
• Χρησιμοποιήστε τον έλεγχο της ομοιοκαταληξίας. Δύο συνδεδεμένα ουσιαστικά του ίδιου είδους κανονικά ομοιοκαταληκτούν: عَلِيٌّ وَخالِدٌ، عَلِيًّا وَخالِدًا، عَلِيٍّ وَخالِدٍ. Αν το ζεύγος σας δεν ομοιοκαταληκτεί, ελέγξτε τη δεύτερη κατάληξη.
• Κόλπο απομνημόνευσης για τα τρία «και»: το وَ είναι κατάλογος χωρίς ρολόι, το فَـ είναι το επόμενο καρέ της ταινίας, το ثُمَّ είναι «αργότερα εκείνη την ημέρα».
• Το αγγλικό «and then» είναι συνήθως فَـ, όχι ثُمَّ. Απλώστε το χέρι στο ثُمَّ μόνο όταν θα μπορούσατε να προσθέσετε «after a while» στα αγγλικά χωρίς να αλλάξει η σημασία.
• Μην διστάζετε να επαναλαμβάνετε το وَ σε καταλόγους. Το خُبْزًا وَجُبْنًا وَزَيْتونًا είναι κανονικά αραβικά· η σύγχρονη εκτύπωση χρησιμοποιεί επίσης ένα σκέτο «،» ανάμεσα στα στοιχεία, αλλά η επανάληψη του وَ δεν είναι ποτέ λάθος.
• Αφήστε το لٰكِنَّ ήσυχο μέχρι το μάθημα 44. Το لٰكِنْ, και ο δίδυμός του وَلٰكِنْ, θα σηκώσουν κάθε «αλλά» που χρειάζεστε στο A1 και το A2 — και κανένα από τα δύο δεν αλλάζει καταλήξεις.
• Όταν διαβάζετε κείμενο χωρίς φωνηεντικά σημάδια, θυμηθείτε ότι το و είναι και λέξη και γράμμα. Στα وَلَد، وَقَفَ، وَصَلَ είναι μέρος της ρίζας. Ο έλεγχος: βγάλτε το και δείτε αν αυτό που μένει είναι λέξη.
• Το να αρχίζετε πρόταση με وَ είναι καλά αραβικά, όχι ατημέλητα αραβικά. Διαβάστε μερικές παραγράφους ενός ειδησεογραφικού ιστότοπου και μετρήστε πόσες προτάσεις ανοίγουν μ’ αυτό — ο αγγλικός κανόνας απλώς δεν ισχύει.