Με λίγα λόγια

Τα Αγγλικά αρνούνται σχεδόν τα πάντα με μία λέξη, το «not», στηριγμένο σε «do», «does» ή «am». Τα Αραβικά δεν έχουν καθολικό «όχι». Διαλέγουν εργαλείο ανάλογα με το τι αρνείστε: ρήμα ενεστώτα, πρόταση χωρίς ρήμα, ή μία λέξη. Αυτό το μάθημα σας δίνει τα τρία εργαλεία που καλύπτουν τον συνηθισμένο λόγο επιπέδου A1 — لا, لَيْسَ και غَيْر — και σε αυτό το επίπεδο το καθένα έχει μία δουλειά.

Τα δύο είναι εύκολα. Το لا κάθεται μπροστά από ρήμα المُضارِع και δεν αλλάζει τίποτα άλλο: لا أَعْرِفُ. Το غَيْر κάθεται μπροστά από μία λέξη, συνήθως επίθετο, και την τραβάει στη γενική: غَيْرُ مُمْكِنٍ. Το τρίτο, το لَيْسَ, είναι το ενδιαφέρον. Είναι η άρνηση της πρότασης χωρίς ρήμα του μαθήματος 2, πρέπει να συζευχθεί για το υποκείμενό του, και βάζει ακουστό τανβίν φάτχα στο κατηγόρημα: لَسْتُ مُدَرِّسًا. Εκείνο το ـًا είναι η πρώτη πτωτική κατάληξη σε αυτή τη σειρά που μπορείτε πραγματικά να ακούσετε, οπότε αξίζει περισσότερη προσοχή απ’ όσο υποδηλώνει το μέγεθός της.

Ο κανόνας

1. Το لا μπροστά από ρήμα ενεστώτα. Βάλτε το لا αμέσως πριν από το ρήμα. Τίποτα άλλο στην πρόταση δεν μετακινείται, τίποτα δεν αλλάζει κατάληξη, και δεν υπάρχει αραβικό αντίστοιχο του αγγλικού βοηθητικού «do» — ούτε τα ελληνικά έχουν τέτοιο βοηθητικό:

لا أَعْرِفُ. / لا يَشْرَبُ القَهْوَةَ. / لا نَسْكُنُ هُنا.

Το ρήμα κρατάει την ίδια κατάληξη مَرْفوع που είχε στο μάθημα 14 — τη ντάμμα στο أَعْرِفُ, το ن στα يَعْمَلونَ, تَعْمَلينَ, تَعْمَلانِ. Το لا είναι μόριο (حَرْف) και τα μόρια δεν έχουν δικές τους καταλήξεις, οπότε δεν υπάρχει τίποτα να κλίνετε και τίποτα να συμφωνεί. Μία λέξη, μία θέση, χωρίς παρενέργειες.

Κουβαλάει επίσης και τις δύο αγγλικές αναγνώσεις μαζί. Το لا يَعْمَلُ اليَوْمَ είναι εξίσου «δεν δουλεύει σήμερα» και «δεν είναι στη δουλειά σήμερα»· τα Αραβικά δεν χωρίζουν τα δύο. Τα Ελληνικά κάνουν το ίδιο με ένα «δεν».

2. Το لا αρνείται μόνο τον ενεστώτα. Το لا + المُضارِع είναι εργαλείο ενεστώτα και τίποτα άλλο. Το *لا كَتَبْتُ δεν είναι αραβικά για «δεν έγραψα» — ο παρελθοντικός έχει τον δικό του αρνητή (ما), και ο μέλλοντας άλλον (لَنْ). Και τα δύο περιμένουν στο μάθημα 37. Μέχρι τότε, αν το ρήμα δεν είναι مُضارِع, μην πιάνετε το لا.

Υπάρχει και δεύτερο لا που στέκεται κι αυτό μπροστά από ρήμα مُضارِع: το لا της απαγόρευσης, لا تَشْرَبْ «μην πίνεις». Τα ξεχωρίζετε από την κατάληξη — το απαγορευτικό βγάζει την τελική ντάμμα — και ανήκει στο μάθημα 36. Όλα σε αυτή τη σελίδα κρατούν τη ντάμμα.

Και το لا είναι βέβαια και η σκέτη λέξη «όχι»: لا، شُكْرًا. Εκείνη η χρήση δεν χρειάζεται γραμματική.

3. Το لَيْسَ αρνείται πρόταση χωρίς ρήμα. Μια جُمْلَة اسْمِيَّة (μάθημα 2) δεν έχει τίποτα στο οποίο να κολλήσει το لا, οπότε τα Αραβικά προμηθεύουν μια ειδική λέξη που συμπεριφέρεται σαν ρήμα: لَيْسَ, «δεν είναι». Πηγαίνει στην αρχή της πρότασης:

البَيْتُ كَبيرٌ. -> لَيْسَ البَيْتُ كَبيرًا.

Το لَيْسَ είναι μία από τις أَخَوات كانَ, «τις αδελφές του كانَ» (μάθημα 43), και όπως το كانَ παίρνει το παλιό مُبْتَدَأ ως اسْم του και το παλιό خَبَر ως خَبَر του. Η ονοματοδοσία μετράει γιατί οι δύο θέσεις συμπεριφέρονται τώρα διαφορετικά.

4. Το لَيْسَ πρέπει να συζευχθεί. Αυτή είναι η μεγαλύτερη μοναδική πηγή λαθών των μαθητών. Το لَيْسَ έχει σχήμα παρελθοντικού ρήματος και παίρνει τις καταλήξεις προσώπου του παρελθοντικού του μαθήματος 18: لَسْتُ، لَسْتَ، لَسْتِ، لَيْسَ، لَيْسَتْ، لَسْنا… Ένα ασύζευκτο لَيْسَ με υποκείμενο πρώτου προσώπου ή θηλυκό είναι απλώς λάθος:

لَسْتُ مُدَرِّسًا. / لَسْتِ وَحْدَكِ. / لَيْسَتْ جاهِزَةً. / لَسْنا مُتَأَخِّرينَ.

Όταν το υποκείμενο είναι πλήρες ουσιαστικό που έρχεται μετά το لَيْسَ, η λέξη μένει ενικός και συμφωνεί μόνο στο γένος — ο κανόνας για οποιοδήποτε ρήμα που στέκεται πριν από το υποκείμενό του (μάθημα 19): لَيْسَ الطُّلّابُ جاهِزينَ، لَيْسَتِ الطّالِباتُ حاضِراتٍ. Οι πληθυντικοί τύποι لَيْسوا και لَسْنَ εμφανίζονται όταν δεν ακολουθεί ουσιαστικό, γιατί τότε το υποκείμενο είναι μέσα στην ίδια τη λέξη: لَيْسوا جاهِزينَ.

5. Το اسْم μένει مَرْفوع· το خَبَر γίνεται مَنْصوب. Αυτό είναι όλο το γραμματικό περιεχόμενο του لَيْسَ. Το υποκείμενο κρατάει τη ντάμμα που είχε πάντα· το κατηγόρημα ανταλλάσσει τη ντάμμα του με φάτχα:

لَيْسَ البَيْتُ (ـُ) كَبيرًا (ـًا). / لَيْسَتِ الغُرْفَةُ نَظيفَةً.

Προσέξτε την ορθογραφία εκείνης της κατάληξης. Το αόριστο τανβίν φάτχα γράφεται πάνω σε υποστηρικτικό άλιφ — كَبيرًا، مُدَرِّسًا، سَهْلًا، هادِئًا — αλλά μετά από τελικό ة δεν προστίθεται άλιφ και οι δύο φάτχες κάθονται απλώς στο ίδιο το ة: نَظيفَةً، جَديدَةً، مَشْغولَةً. (Λέξεις που τελειώνουν σε ـاء, όπως τα ماءً، سَماءً, κάνουν κι αυτές χωρίς το έξτρα άλιφ.) Οι ομαλοί πληθυντικοί δεν χρησιμοποιούν καθόλου φάτχα: ο ομαλός αρσενικός πληθυντικός δείχνει ـينَ (جاهِزونَ -> جاهِزينَ) και ο ομαλός θηλυκός πληθυντικός δείχνει κάσρα (حاضِراتٌ -> حاضِراتٍ). Ένας σπασμένος πληθυντικός, από την άλλη, συμπεριφέρεται σαν ενικός και παίρνει τη συνηθισμένη φάτχα: لَيْسوا طُلّابًا.

6. Αυτή είναι η πρώτη κατάληξη που μπορείτε να ακούσετε. Οι πτωτικές καταλήξεις είναι αόρατες στη συνηθισμένη γραφή και άηχες σε παύση, γι’ αυτό μοιάζουν αφηρημένες. Το لَيْسَ είναι η εξαίρεση που συναντά ο μαθητής πιο νωρίς: αυτή η κατάληξη επιζεί της παύσης, γιατί το άλιφ την κρατάει όρθια. Πείτε لَسْتُ مُدَرِّسًا δυνατά και πράγματι τελειώνετε σε μακρό ā — αυτός είναι ο κανόνας παύσης ότι το τανβίν φάτχα διαβάζεται ως ā σε στάση, ποτέ ως -n. Πείτε لَسْتُ مُدَرِّسٌ, που σταματά σε σκέτο مُدَرِّسْ, και οποιοσδήποτε ομιλητής των Αραβικών ακούει το λάθος αμέσως — δεν είναι λεπτομέρεια κρυμμένη στα φωνηεντικά σημάδια.

7. Μπορεί να προστεθεί ένα بِـ στο خَبَر. Μια συχνή παραλλαγή στον επίσημο γραπτό λόγο βάζει ένα περιττό بِـ μπροστά από το κατηγόρημα. Τότε το بِـ το διέπει, οπότε η λέξη εμφανίζεται στη γενική αντί στην αιτιατική, και η σημασία μένει ίδια: لَيْسَ البَيْتُ بِكَبيرٍ = لَيْسَ البَيْتُ كَبيرًا. Αναγνωρίζετε, μην παράγετε μόνοι σας.

8. Ένα κατηγόρημα شِبْه جُمْلَة μένει ανέπαφο. Αν το κατηγόρημα είναι πρόθεση με το όνομά της ή λέξη όπως το عِنْدَ (μάθημα 17), δεν υπάρχει μία λέξη να μπει σε αιτιατική και δεν αλλάζει τίποτα. Το لَيْسَ απλώς μπαίνει μπροστά, και το καθυστερημένο υποκείμενο κρατάει τη ντάμμα του:

عِنْدي وَقْتٌ. -> لَيْسَ عِنْدي وَقْتٌ. في الغُرْفَةِ طالِبٌ. -> لَيْسَ في الغُرْفَةِ طالِبٌ.

Έτσι το لَيْسَ عِنْدي وَقْتًا είναι λάθος, και συχνό: οι μαθητές ακούν «το لَيْسَ σημαίνει αιτιατική» και το εφαρμόζουν στη λάθος λέξη. Το وَقْتٌ εδώ είναι το υποκείμενο, όχι το κατηγόρημα.

9. Το غَيْر αρνείται μία λέξη, όχι πρόταση. Το غَيْر σημαίνει «άλλο από», και είναι ουσιαστικό, όχι μόριο. Σχηματίζει ιντάφα (إِضافَة) (μάθημα 20) με ό,τι ακολουθεί, οπότε η επόμενη λέξη είναι مَجْرور:

غَيْرُ مُمْكِنٍ «όχι δυνατό» / نَصٌّ غَيْرُ مُشَكَّلٍ «κείμενο χωρίς φωνηεντικά σημάδια» / جَوابٌ غَيْرُ صَحيحٍ «λάθος απάντηση».

Διαβάστε το κυριολεκτικά — «άλλο-από-δυνατό», «κείμενο άλλο-από-φωνηεντισμένο» — και η γενική σταματά να μοιάζει αυθαίρετη. Όπου τα Αγγλικά κολλάνε «un-», «in-» ή «non-» πάνω σε λέξη, τα Αραβικά συνήθως λένε غَيْر.

10. Το غَيْر παίρνει την πτώση της δικής του θέσης. Επειδή είναι ουσιαστικό, το غَيْر κλίνεται κανονικά ενώ η λέξη μετά από αυτό μένει παγιωμένη στη γενική:

• θέση υποκειμένου / κατηγορήματος (مَرْفوع): هٰذا غَيْرُ مُمْكِنٍ.
• μετά από πρόθεση (مَجْرور): جِئْتَ في وَقْتٍ غَيْرِ مُناسِبٍ.
• θέση αντικειμένου (مَنْصوب): قَرَأْتُ كِتابًا غَيْرَ مُفيدٍ.

Δύο καταλήξεις κάθονται δίπλα δίπλα και δεν είναι ίδιες: غَيْرِ مُناسِبٍ, غَيْرَ مُفيدٍ. Μόνο η δεύτερη λέξη είναι παγωμένη.

Ακόμη ένα κομμάτι: το غَيْر είναι αόριστο στη μορφή, αλλά προσαρτημένο σε οριστικό ουσιαστικό μπορεί ακόμα να περιγράφει οριστικό, και η φράση ως σύνολο διαβάζεται τότε ως οριστική — النَّصُّ غَيْرُ المُشَكَّلِ «το κείμενο χωρίς φωνηεντικά σημάδια», الدُّوَلُ غَيْرُ العَرَبِيَّةِ «τα μη αραβικά κράτη».

11. Αυτό δεν είναι θέμα αυτού του μαθήματος. Τα ما، لَمْ και لَنْ — ο παρελθοντικός και ο μέλλοντας — είναι το μάθημα 37. Το لا النّافِيَةُ لِلْجِنْس, το لا των لا مانِعَ και لا شَكَّ, είναι το μάθημα 63, μαζί με όλο το σύστημα ιδωμένο από πάνω. Και το لَيْسَ είναι جامِد, «άκλιτο»: αυτοί οι παρελθοντικού σχήματος τύποι με σημασία ενεστώτα είναι ό,τι έχει — κανένα مُضارِع, καμία προστακτική, και κανένας δικός του παρελθοντικός τύπος, οπότε το «δεν ήταν δάσκαλος» είναι ما كانَ مُدَرِّسًا (μαθήματα 32 και 37).

Τύποι και δομές

Το لَيْسَ συζευγμένο — μάθετε αυτόν τον πίνακα

Οι τρεις δυϊκοί τύποι έμειναν έξω από τον πίνακα μόνο για ευαναγνωσία και χτίζονται με τον ίδιο τρόπο: أَنْتُما لَسْتُما، هُما لَيْسا (αρσ.), هُما لَيْسَتا (θηλ.). Προσέξτε το σχίσιμο στη μέση του υποδείγματος: οι τύποι των οποίων η κατάληξη είναι αντωνυμία υποκειμένου που αρχίζει από σύμφωνο — ـتُ، ـتَ، ـتِ، ـتُما، ـتُمْ، ـتُنَّ، ـنا، ـنَ — χάνουν το ـيْ (لَسْتُ، لَسْنا، لَسْنَ), και όλοι οι άλλοι το κρατούν (لَيْسَ، لَيْسَتْ، لَيْسوا). Το ـتْ του لَيْسَتْ είναι ο θηλυκός δείκτης, όχι κατάληξη υποκειμένου, γι’ αυτό εκείνος ο τύπος κρατάει το ـيْ. Αυτή είναι ακριβώς η συμπεριφορά ενός κοίλου ρήματος, που το συναντάτε σωστά στο μάθημα 50.

Το لا + ο ενεστώτας

Τι κάνει το لَيْسَ στο κατηγόρημα

Τα τρία εργαλεία με μια ματιά

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• لا أَنا مُدَرِّسٌ. -> لَسْتُ مُدَرِّسًا. — το لا αρνείται μόνο ρήμα. Πρόταση χωρίς ρήμα χρειάζεται لَيْسَ, και το لَيْسَ κουβαλάει το ίδιο το πρόσωπο, οπότε ούτε το أَنا χρειάζεται.
• لَيْسَ البَيْتُ كَبيرٌ. -> لَيْسَ البَيْتُ كَبيرًا. — το اسْم κρατάει τη ντάμμα του, το خَبَر παίρνει φάτχα. Το να αφήνετε το κατηγόρημα مَرْفوع είναι το πιο συχνό λάθος لَيْسَ απ’ όλα.
• لا كَتَبْتُ الرِّسالَةَ. -> ما كَتَبْتُ الرِّسالَةَ. — το لا δεν μπορεί να αρνηθεί τον παρελθοντικό. Το ما μπορεί, και το μάθημα 37 σας το δίνει μαζί με τα لَمْ και لَنْ.
• لَيْسَ الغُرْفَةُ نَظيفَةً. -> لَيْسَتِ الغُرْفَةُ نَظيفَةً. — το لَيْسَ συζεύγεται σαν παρελθοντικό ρήμα, οπότε θηλυκό υποκείμενο χρειάζεται لَيْسَتْ (με κάσρα στο ت πριν από το الـ, για να σπάσουν τα δύο άφωνα γράμματα).
• أَنا لَيْسَ طالِبًا. -> لَسْتُ طالِبًا. — Ταιριάξτε τον τύπο με το πρόσωπο: لَسْتُ για «εγώ», لَسْتَ / لَسْتِ για «εσύ». Το لَيْسَ είναι μόνο ο τύπος του «αυτός».
• لَيْسَ عِنْدي وَقْتًا. -> لَيْسَ عِنْدي وَقْتٌ. — Το κατηγόρημα εδώ είναι το عِنْدي, ένα شِبْه جُمْلَة, και δεν μπορεί να πάρει κατάληξη. Το وَقْتٌ είναι το καθυστερημένο υποκείμενο και μένει مَرْفوع (μάθημα 17).
• هٰذا لا مُمْكِنٌ. -> هٰذا غَيْرُ مُمْكِنٍ. — το لا δεν κολλάει σε επίθετο για να φτιάξει αντίθετο. Η άρνηση σε επίπεδο λέξης είναι το غَيْر.
• نَصٌّ غَيْرُ مُشَكَّلٌ. -> نَصٌّ غَيْرُ مُشَكَّلٍ. — το غَيْر είναι το πρώτο μισό μιας إِضافَة, οπότε ό,τι ακολουθεί είναι πάντα مَجْرور — εδώ κάσρα, ποτέ ντάμμα.
• لا يَشْرَبَ القَهْوَةَ. -> لا يَشْرَبُ القَهْوَةَ. — Η άρνηση με لا αφήνει την έγκλιση ήσυχη. Το ρήμα κρατάει τη ντάμμα που είχε στην καταφατική πρόταση.
• لَيْسَ الطُّلّابُ جاهِزونَ. -> لَيْسَ الطُّلّابُ جاهِزينَ. — Ο ομαλός αρσενικός πληθυντικός δείχνει την αιτιατική ως ـينَ. Δεν υπάρχει φάτχα να γράψετε, αλλά η αλλαγή πτώσης είναι ακόμα εκεί.

Συμβουλές

• Κάντε μία ερώτηση πριν αρνηθείτε: υπάρχει ρήμα; Ρήμα مُضارِع παίρνει لا· κανένα ρήμα καθόλου παίρνει لَيْسَ· μία λέξη μέσα σε μεγαλύτερη πρόταση παίρνει غَيْر.
• Μάθετε το لَيْسَ ως άσμα με το κατηγόρημά του κολλημένο — لَسْتُ مُتْعَبًا، لَسْتَ مُتْعَبًا، لَسْتِ مُتْعَبَةً، لَيْسَ مُتْعَبًا… — ώστε το ـًا να είναι κολλημένο στον τύπο από την αρχή και να μην ξεχνιέται ποτέ.
• Οι καταλήξεις του لَيْسَ είναι οι καταλήξεις του παρελθοντικού που έχετε ήδη εξασκήσει στο μάθημα 18 (كَتَبْتُ، كَتَبْتَ، كَتَبْنا). Δεν μαθαίνετε νέο σύνολο, μόνο νέο θέμα.
• Διαβάστε το غَيْر ως «άλλο από» μάλλον παρά ως «όχι», και η κάσρα πίσω του γίνεται αυτόματη: το «άλλο από δυνατό» είναι φράση τύπου κτήσης, και αυτές τελειώνουν σε κάσρα.
• Αυτό είναι από τα πρώτα σημεία όπου μια πτωτική κατάληξη ακούγεται. Εξασκηθείτε το δυνατά — η διαφορά ανάμεσα στο لَسْتُ مُدَرِّسًا και το لَسْتُ مُدَرِّسٌ ακούγεται, δεν είναι μόνο γραπτή.
• Μην ψάχνετε مُضارِع, προστακτική ή παρελθοντικό του لَيْسَ. Σε αυτό το επίπεδο η λέξη καλύπτει την ονοματική πρόταση του ενεστώτα και τίποτα άλλο.
• Αγνοήστε προς το παρόν τα ما، لَمْ، لَنْ, ακόμη κι αν τα συναντήσετε σε κείμενο. Το να προσπαθείτε να ταξινομήσετε τέσσερις αρνητές μαζί είναι αυτό που κάνει την αραβική άρνηση να μοιάζει δυσκολότερη απ’ όσο είναι.
• Αν αυτό που αρνείστε είναι ρήμα مُضارِع, το εργαλείο είναι το لا — ακόμη και όταν η υπόλοιπη πρόταση είναι γεμάτη ουσιαστικά και επίθετα: لا يَسْكُنُ في بَيْتٍ كَبيرٍ. Μην ρίχνετε ένα لَيْسَ στη μέση ρηματικής πρότασης.