Με λίγα λόγια

Τα Αραβικά έχουν δύο χρόνους, και τον έναν τον ξέρετε ήδη. Το μάθημα 14 σας έδωσε το المُضارِع, τον ενεστώτα, που σημειώνει το πρόσωπο με πρόθημα — أَكْتُبُ، تَكْتُبُ، يَكْتُبُ. Ο παρελθοντικός, το الماضي, κάνει το αντίθετο: το θέμα μένει στη θέση του και το πρόσωπο βιδώνεται στο τέλος — كَتَبْتُ، كَتَبْتَ، كَتَبَ. Δέκα καταλήξεις για τον ενικό και τον πληθυντικό, άλλες τρεις για τον δυϊκό, και αυτός είναι όλος ο χρόνος. Δεν υπάρχει βοηθητικό ρήμα, καμία αντιστοιχία με το αγγλικό «did», και κανένας κατάλογος ανώμαλων για απομνημόνευση.

Δύο πράγματα κάνουν αυτό το μάθημα άξιο να το πάρετε αργά. Πρώτον, ο σκέτος τύπος كَتَبَ δεν είναι απλώς «έγραψε» — είναι το σχήμα που κάθε λεξικό χρησιμοποιεί ως λημματική μορφή, οπότε το να μάθετε τον παρελθοντικό είναι το να μάθετε πώς να ψάχνετε ρήματα γενικά. Δεύτερον, εδώ τα φωνηεντικά σημάδια παύουν να είναι στολίδι. Γραμμένο χωρίς αυτά, το كتبت είναι τέσσερις διαφορετικές λέξεις: «έγραψα», «έγραψες» (σε άντρα), «έγραψες» (σε γυναίκα) και «έγραψε» (θηλ.). Μόνο το تَشْكيل — ή η γύρω πρόταση — τα ξεχωρίζει. Ό,τι έχει πει η σειρά για τον φωνηεντισμό εισπράττει εδώ την πρώτη πραγματική πληρωμή.

Ο κανόνας

1. Η λημματική μορφή είναι τελειωμένη πρόταση. Τα Αραβικά, όπως και τα ελληνικά, δεν έχουν απαρέμφατο. Όπου ένα αγγλικό λεξικό τυπώνει «to write», ένα αραβικό τυπώνει كَتَبَ, που κυριολεκτικά σημαίνει «έγραψε». Αυτός ο τύπος είναι το ωμό θέμα χωρίς τίποτα προσθεμένο, και είναι η βάση από την οποία χτίζετε και τα δέκα πρόσωπα. Τρία γράμματα, τρία φωνήεντα: كَتَبَ. Όταν αυτή η σειρά ή οποιοδήποτε λεξικό ονομάζει ένα ρήμα, το ονομάζει σε αυτό το σχήμα.

2. Το الماضي είναι مَبْنِيٌّ — η κατάληξή του δεν αλλάζει ποτέ με τη σύνταξη. Τα ονόματα αλλάζουν το τελικό τους φωνήεν ανάλογα με τη δουλειά τους στην πρόταση (مَرْفوع، مَنْصوب، مَجْرور), και ο ενεστώτας του μαθήματος 14 θα αλλάξει αργότερα την κατάληξή του για την έγκλιση. Το الماضي δεν κάνει ούτε το ένα ούτε το άλλο. Είναι مَبْنِيٌّ, «χτισμένο» — σταθερό. Το كَتَبَ τελειώνει σε φάτχα ως υποκείμενο-ρήμα, μετά από ερωτηματική λέξη, στην αρχή πρότασης, στη μέση της, παντού. Αυτή η φάτχα είναι μέρος της λέξης, όχι πτωτική κατάληξη που μπορείτε να αφήσετε όταν μιλάτε προσεκτικά:

• كَتَبَ الدَّرْسَ. — έγραψε το μάθημα
• مَتى كَتَبَ الدَّرْسَ؟ — πότε έγραψε το μάθημα;

3. Τα σύμφωνα επιθήματα επιβάλλουν سُكون στο τελευταίο ριζικό σύμφωνο. Έξι από τις καταλήξεις αρχίζουν με σύμφωνο — ـتُ، ـتَ، ـتِ، ـتُمْ، ـتُنَّ، ـنا — συν το ـنَ για το هُنَّ και το ـتُما για τον δυϊκό. Τα Αραβικά δεν ανέχονται τη φάτχα του كَتَبَ να κάθεται μπροστά τους, οπότε το τρίτο ριζικό σύμφωνο σωπαίνει:

كَتَبَ + تُ -> كَتَبْتُ ، كَتَبَ + نا -> كَتَبْنا ، كَتَبَ + نَ -> كَتَبْنَ

Πείτε το ως ρυθμό: το θέμα κλείνει σε μία κλειστή συλλαβή, كَتَبْ, και η κατάληξη κάθεται από πάνω — كَتَبْتُ، كَتَبْنا، كَتَبْتُمْ. Αυτός ο μοναδικός κανόνας σουκούν παράγει επτά από τους δέκα τύπους, και τον δυϊκό كَتَبْتُما μαζί τους.

4. Τα επιθήματα που αρχίζουν από φωνήεν αφήνουν τη φάτχα ήσυχη. Οι άλλες καταλήξεις αρχίζουν με φωνήεν, και εκεί το τελευταίο ριζικό σύμφωνο κρατάει τη φάτχα του: هِيَ كَتَبَتْ، هُما كَتَبا، هُما كَتَبَتا. Αυτό που πρέπει να κοιτάξετε δύο φορές είναι το هُمْ: το τελευταίο ριζικό σύμφωνο στρογγυλεύει σε ντάμμα και το و τη φέρει ως μακρό φωνήεν — كَتَبوا. Το ت του كَتَبَتْ είναι تاءُ التَّأْنيثِ السّاكِنَةُ, το θηλυκό ت, και δεν φέρει δικό του φωνήεν. (Αν η επόμενη λέξη αρχίζει με الـ, αυτό το σουκούν παίρνει βοηθητική κάσρα ώστε οι δύο λέξεις να συνδεθούν: ذَهَبَتِ الطّالِبَةُ إِلَى المَدْرَسَةِ. Θα το ακούτε συνεχώς· δεν αλλάζει τίποτα στον ίδιο τον τύπο.)

5. Το σιωπηλό άλιφ στο كَتَبوا. Το ا στο τέλος του كَتَبوا δεν προφέρεται και δεν είναι φωνήεν. Είναι καθαρά ορθογραφικό εργαλείο με όνομα — الأَلِفُ الفارِقَةُ, «το διαχωριστικό άλιφ» — του οποίου η μόνη δουλειά είναι να σημειώνει το و ως واوُ الجَماعَةِ, το ουάου του πληθυντικού, και όχι ως ριζικό γράμμα ή ως τη λέξη وَ («και»). Όποτε ένα ρήμα τελειώνει στο ουάου του πληθυντικού, αυτό το άλιφ ακολουθεί αυτόματα: كَتَبوا، دَرَسوا، ذَهَبوا، جَلَسوا، فَهِموا. Ποτέ *كَتَبو. Αντιμετωπίστε το وا ως μία αδιαίρετη δίγραμμη κατάληξη και δεν θα το αφήσετε ποτέ. (Εξαφανίζεται μόλις κολληθεί αντωνυμία αντικειμένου στο ρήμα — كَتَبوهُ — αλλά οι αντωνυμίες αντικειμένου είναι το μάθημα 29· μέχρι τότε, γράφετε πάντα το άλιφ.)

6. Η κατάληξη ήδη λέει ποιος, οπότε η αντωνυμία είναι προαιρετική. Το كَتَبْتُ μπορεί να σημαίνει μόνο «έγραψα»· κανένα άλλο πρόσωπο του ρήματος δεν τελειώνει σε ـْتُ. Το να προσθέσετε أَنا επομένως δεν απαιτείται, και το να το σκορπίζετε σε κάθε πρόταση είναι ένα από τα πιο ηχηρά σημάδια αρχαρίου:

• ذَهَبْتُ إِلَى السّوقِ. — πήγα στην αγορά (κανονικό)
• أَنا ذَهَبْتُ إِلَى السّوقِ. — εγώ πήγα στην αγορά (αντίθεση: εγώ, όχι εσύ)

Η ανεξάρτητη αντωνυμία του μαθήματος 6 μπαίνει μόνο όταν θέλετε αυτή την έμφαση, ή όταν η πρόταση βάζει ένα πρόσωπο απέναντι σε άλλο: أَنا دَرَسْتُ وهُوَ لَعِبَ. Σε σκέτη αφήγηση, αφήστε την έξω.

7. Το μεσαίο φωνήεν είναι ιδιοκτησία του ρήματος — μόνο το λεξικό το ξέρει. Στη λημματική μορφή ενός ενεργητικού ρήματος της I μορφής το πρώτο ριζικό σύμφωνο παίρνει φάτχα και το τελευταίο εκείνη τη σταθερή φάτχα. Το μεσαίο ριζικό σύμφωνο είναι εκεί που διαφέρουν τα ρήματα, και δίνει τρία σχήματα:

Λίγα στη σημασία προβλέπουν ποιο θα πάρετε — τα دَرَسَ και شَرِبَ είναι συνηθισμένα μεταβατικά ρήματα με διαφορετικά φωνήεντα. Δεν μπορείτε να το παράγετε, οπότε το κοιτάτε στο λεξικό και το αποθηκεύετε με τη λέξη. Τα καλά νέα είναι ότι είναι σταθερό: όποιο φωνήεν έχει το μεσαίο ριζικό σύμφωνο στο كَتَبَ, το κρατάει και στους δεκατρείς τύπους. Το شَرِبَ δίνει شَرِبْتُ، شَرِبَتْ، شَرِبْنا، شَرِبوا — η κάσρα δεν γίνεται ποτέ φάτχα. Το فَعُلَ είναι το σπάνιο, και είναι κυρίως ιδιότητες παρά πράξεις («μεγάλωσε», «έγινε καλός»).

8. Μάθετε το παρελθοντικό και το ενεστωτικό θέμα ως ένα στοιχείο. Το μεσαίο φωνήεν του παρελθοντικού δεν προβλέπει ούτε το ενεστωτικό: το كَتَبَ δίνει يَكْتُبُ με ντάμμα, αλλά το جَلَسَ δίνει يَجْلِسُ με κάσρα και το ذَهَبَ δίνει يَذْهَبُ με φάτχα. Τα λεξικά τυπώνουν και τα δύο ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο. Από εδώ και πέρα, όταν συναντάτε καινούργιο ρήμα, γράφετε το ζεύγος — كَتَبَ / يَكْتُبُ — ποτέ μόνο το ένα. Δύο τάσεις βοηθούν λίγο: τα ρήματα فَعِلَ παίρνουν ως επί το πλείστον φάτχα στον ενεστώτα — τα شَرِبَ، سَمِعَ، فَهِمَ، لَعِبَ δίνουν يَشْرَبُ، يَسْمَعُ، يَفْهَمُ، يَلْعَبُ — και τα σπάνια ρήματα فَعُلَ παίρνουν πάντα ντάμμα (كَبُرَ / يَكْبُرُ).

9. Το كتبت: ένας σκελετός, τέσσερις λέξεις. Βγάλτε τα φωνηεντικά σημάδια και τα كَتَبْتُ (εγώ), كَتَبْتَ (εσύ αρσ.), كَتَبْتِ (εσύ θηλ.) και كَتَبَتْ (αυτή) γράφονται όλα كتبت. Τα πραγματικά Αραβικά τα τυπώνουν έτσι. Δύο από αυτά είναι ιδιαίτερα ύπουλα γιατί διαφέρουν μόνο στο πού κάθεται το σουκούν:

• كَتَبْتَ — εσύ έγραψες (σε άντρα): σουκούν στο ب, φάτχα στο ت
• كَتَبَتْ — αυτή έγραψε: φάτχα στο ب, σουκούν στο ت

Τα ίδια δύο γράμματα, τα ίδια δύο σημάδια, αντεστραμμένα. Σε πραγματικό κείμενο οι γύρω λέξεις το λύνουν: ένα ονοματικό υποκείμενο που στέκεται μετά το ρήμα μπορεί να είναι μόνο τρίτο πρόσωπο — το كتبت الطالبة رسالة είναι «η μαθήτρια έγραψε ένα γράμμα» — και αλλού αποφασίζει σε ποιον μιλάει η παράγραφος, ή για ποιον μιλάει. Αυτή η δεξιότητα είναι δουλειά του οδηγού προφοράς. Εδώ κάντε το αντίθετο: φωνηεντίζετε ό,τι γράφετε, φωναχτά και στο χαρτί, μέχρι οι δύο ρυθμοί — το كَتَبْتَ με την κλειστή μεσαία συλλαβή του απέναντι στο كَتَبَتْ με την ανοιχτή του — να είναι δύο διαφορετικοί ήχοι στο κεφάλι σας και όχι μία αμφίσημη ορθογραφία.

10. Τι σημαίνει πραγματικά ο χρόνος. Το الماضي αναφέρει ένα γεγονός ως τελειωμένο. Καλύπτει τον αγγλικό simple past («σπούδασα χθες»), και πολύ συχνά και τον present perfect («έχω ήδη σπουδάσει»), γιατί τα Αραβικά δεν τα χωρίζουν. Αυτό που δεν κάνει ποτέ είναι να περιγράφει πράξη σε εξέλιξη — το «έγραφα» δεν είναι το الماضي μόνο του. Αλυσιδώστε παρελθοντικά ρήματα και έχετε αφήγηση, που είναι ο σκοπός αυτού του χρόνου:

دَخَلْتُ الغُرْفَةَ وجَلَسْتُ وفَتَحْتُ الكِتابَ. — Μπήκα στο δωμάτιο, κάθισα και άνοιξα το βιβλίο.

Όλα τα άλλα για τον παρελθοντικό έρχονται αργότερα: η άρνησή του με ما ή لَمْ είναι το μάθημα 37, το «ήταν» με το كانَ είναι το μάθημα 32, το κοφτό «μόλις έχει κάνει» με το قَدْ είναι το μάθημα 45, και το παθητικό كُتِبَ είναι το μάθημα 52.

11. Ομαλά ρήματα εδώ, δύσκολες ρίζες αργότερα. Κάθε ρήμα σε αυτό το μάθημα είναι الفِعْلُ الصَّحيحُ السّالِمُ — τρία στερεά σύμφωνα που δεν μεταλλάσσονται ποτέ. Τα ρήματα των οποίων το μεσαίο ή το τελευταίο ριζικό σύμφωνο είναι و ή ي ανασχηματίζουν το θέμα τους στον παρελθοντικό (قالَ، باعَ، مَشى) και είναι τα μαθήματα 50 και 51· οι ρίζες με χάμζα και οι διπλασιασμένες είναι το μάθημα 49· τα παράγωγα σχήματα όπως τα دَرَّسَ και اِسْتَقْبَلَ είναι τα μαθήματα 46-48. Τίποτα από αυτά δεν αγγίζει αυτό που μαθαίνετε τώρα, γιατί οι δεκατρείς καταλήξεις στον πίνακα παρακάτω είναι οι ίδιες για κάθε ρήμα της γλώσσας. Μόνο το θέμα μπροστά τους αλλάζει — και με αδύναμη ρίζα το θέμα και η κατάληξη μπορούν να συγχωνευτούν (μαθήματα 49-51).

Τύποι και δομές

Ομαλό ρήμα της I μορφής كَتَبَ (ك-ت-ب, «γράφω») — τα δέκα πρόσωπα ενικού και πληθυντικού:

Ο δυϊκός (μάθημα 12), τρία κελιά — δεν υπάρχει δυϊκός πρώτου προσώπου:

Οι τρεις τάξεις μεσαίου φωνήεντος, δίπλα δίπλα στα κελιά που δείχνουν καλύτερα το φωνήεν:

Τι να γράφετε στο τετράδιο λεξιλογίου — και τα δύο θέματα, πάντα:

Ένας αφωνηέντιστος σκελετός, τέσσερις αναγνώσεις — ο λόγος που αυτή η σειρά τυπώνει τα φωνήεντα:

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• كَتَبو -> كَتَبوا — το ουάου του πληθυντικού σέρνει πάντα πίσω του το الأَلِفُ الفارِقَةُ. Γράψτε το وا ως μία δίγραμμη κατάληξη και το λάθος δεν μπορεί να γίνει.
• كَتَبَتُ -> كَتَبْتُ — μια σύμφωνη κατάληξη επιβάλλει σουκούν στο τελευταίο ριζικό σύμφωνο. Δεν υπάρχει φωνήεν ανάμεσα στο ب και το ت.
• كَتَبَتْ رِسالَةً με τη σημασία «έγραψες ένα γράμμα» -> كَتَبْتَ رِسالَةً — το كَتَبَتْ είναι «έγραψε» (θηλ.). Τα δύο σημάδια είναι απλώς αντεστραμμένα: σουκούν στο ب για το «εσύ (αρσ.)», σουκούν στο ت για το «αυτή».
• كَتَبْ -> كَتَبَ — η τελική φάτχα είναι ο ίδιος ο τύπος, όχι πτωτική κατάληξη που πέφτει. (Η άφωνη κατάληξη που μπορεί να έχετε ακούσει είναι συνήθεια της προφορικής διαλέκτου, όχι الفُصْحى.)
• شَرَبْتُ -> شَرِبْتُ — το μεσαίο φωνήεν ανήκει στο ρήμα, όχι στο πρόσωπο. Το شَرِبَ είναι ρήμα فَعِلَ σε κάθε κελί.
• كَتَبْتُنَ -> كَتَبْتُنَّ — το ن των أَنْتُنَّ και هُنَّ είναι διπλασιασμένο· χωρίς τη σάντα η λέξη δεν υπάρχει.
• كَتَبْنا με τη σημασία «έγραψαν (θηλ.)» -> كَتَبْنَ — το ـْنا είναι نَحْنُ, «εμείς». Το هُنَّ παίρνει το σκέτο ـْنَ χωρίς άλιφ.
• البَناتُ دَرَسوا -> البَناتُ دَرَسْنَ — ένας ανθρώπινος θηλυκός πληθυντικός παίρνει τη θηλυκή πληθυντική κατάληξη. Ο κανόνας του μαθήματος 11 που σας επιτρέπει να χρησιμοποιείτε θηλυκό ενικό ισχύει για άλογους πληθυντικούς, όχι για κορίτσια.
• البِنْتانِ كَتَبا -> البِنْتانِ كَتَبَتا — ο δυϊκός κρατάει το γένος του στο ρήμα, ακόμα κι αν η αντωνυμία هُما δεν το κρατάει.
• أَنا ذَهَبْتُ إِلَى السّوقِ وأَنا رَجَعْتُ بَعْدَ ساعَةٍ. -> ذَهَبْتُ إِلَى السّوقِ ورَجَعْتُ بَعْدَ ساعَةٍ. — η κατάληξη ήδη κουβαλάει το «εγώ». Η επανάληψη του أَنا μετατρέπει τη σκέτη αφήγηση σε επίμονη αντίθεση.

Συμβουλές

• Απομνημονεύστε τις καταλήξεις, όχι το ρήμα. Απαγγείλτε το ـْتُ، ـْتَ، ـْتِ، ـَ، ـَتْ، ـْنا، ـْتُمْ، ـْتُنَّ، ـوا، ـْنَ μία φορά και μπορείτε να συζεύξετε οποιοδήποτε ρήμα στα Αραβικά: οι παράγωγες μορφές παίρνουν ακριβώς το ίδιο σύνολο, και οι αδύναμες ρίζες το παίρνουν πάνω σε ανασχηματισμένο θέμα (μαθήματα 49-51).
• Ομαδοποιήστε τα δέκα κατά σχήμα: έξι αρχίζουν με ت — τα πέντε πρόσωπα «εγώ / εσύ» συν το ـَتْ της هِيَ — δύο αρχίζουν με ن (το ـْنا της نَحْنُ και το ـْنَ της هُنَّ), και τα δύο αρσενικά κελιά τρίτου προσώπου, كَتَبَ και كَتَبوا, δεν κουβαλούν κανένα. Τρεις μικρές οικογένειες νικούν έναν επίπεδο κατάλογο.
• Φωνηεντίζετε το كتبت με το χέρι κάθε φορά που το γράφετε, τουλάχιστον για μία εβδομάδα. Αυτό είναι το πρώτο σημείο στη σειρά όπου το تَشْكيل αξίζει τον κόπο του, και αυτή η συνήθεια είναι που κάνει αργότερα δυνατή την ανάγνωση πραγματικών, αφωνηέντιστων Αραβικών.
• Κάθε καινούργιο ρήμα μπαίνει στο τετράδιό σας ως ζεύγος, كَتَبَ / يَكْتُبُ. Αν καταγράψετε μόνο τον παρελθοντικό μένετε ανίκανοι να πείτε τον ενεστώτα, και το φωνήεν είναι πραγματικά αστόχαστο.
• Αφηγηθείτε φωναχτά το χθες στο πρώτο πρόσωπο: ذَهَبْتُ، دَرَسْتُ، شَرِبْتُ، عَمِلْتُ، رَجَعْتُ. Πέντε ρήματα και μερικές λέξεις χρόνου ήδη κάνουν μια παράγραφο.
• Αγνοήστε προς το παρόν: πώς να αρνηθείτε ένα παρελθοντικό ρήμα (μάθημα 37), πώς να πείτε «ήταν» (μάθημα 32), και οτιδήποτε με و ή ي μέσα στη ρίζα (μαθήματα 50-51). Πρώτα τα ομαλά ρήματα.
• Μην ψάχνετε εξακολουθητικό παρελθόν. Το «έγραφα» χρειάζεται κατασκευή που τα Αραβικά χτίζουν διαφορετικά· το الماضي μόνο του αναφέρει πάντα ένα ολοκληρωμένο γεγονός.