Με λίγα λόγια

Το μάθημα 2 σας έδωσε πρόταση χωρίς ρήμα μέσα της (البَيْتُ كَبيرٌ), και τα μαθήματα 14 και 18 σας έδωσαν ρήματα που κουβαλούν το υποκείμενό τους μέσα τους (أَذْهَبُ، ذَهَبْتُ). Αυτό το μάθημα ενώνει τα δύο μισά: ένα ρήμα με όνομα ως υποκείμενό του. Ο ουδέτερος, ασημάδευτος τρόπος των Αραβικών να το κάνουν αυτό είναι να βάζουν το ρήμα πρώτο — ذَهَبَ الطُّلّابُ, λέξη προς λέξη «πήγαν οι μαθητές». Μια πρόταση που ανοίγει με ρήμα λέγεται الجُمْلَةُ الفِعْلِيَّةُ, και το όνομα που κάνει την πράξη είναι το الفاعِل.

Η παγίδα, και όλο το νόημα αυτού του μαθήματος, είναι ότι τα Αραβικά σας δίνουν δύο σειρές και δεν συμφωνούν με τον ίδιο τρόπο. Βάλτε το ρήμα πρώτο και μένει ενικό, ταιριάζοντας μόνο το γένος του υποκειμένου: ذَهَبَ الطُّلّابُ. Βάλτε το υποκείμενο πρώτο και το ρήμα συμφωνεί μαζί του πλήρως, στο γένος και στον αριθμό: الطُّلّابُ ذَهَبوا. Ίδια σημασία, ίδιες λέξεις, δύο διαφορετικοί ρηματικοί τύποι. Βάλτε αυτή την ασυμμετρία στ’ αυτί σας από τώρα και δεν θα γράψετε ποτέ την πρόταση που οι Άραβες γραμματικοί βάφτισαν από μια επιδρομή ψύλλων.

Ο κανόνας

1. Τι είναι η ρηματική πρόταση. Μια جُمْلَة فِعْلِيَّة αρχίζει με το ρήμα. Τα δύο υποχρεωτικά μέρη της είναι:

• الفِعْل — το ρήμα: ذَهَبَ، وَصَلَ، يَجْلِسُ.
• الفاعِل — αυτός που ενεργεί, το όνομα (ή η αντωνυμία) που εκτελεί την πράξη: الطُّلّابُ، الرَّسائِلُ.

Οτιδήποτε άλλο — προθετικό σύνολο, λέξη χρόνου — τα ακολουθεί κανονικά: ذَهَبَ الطُّلّابُ إِلَى المَدْرَسَةِ. Σε αυτό το μάθημα κάθε ρήμα είναι είτε αμετάβατο είτε παίρνει το συμπλήρωμά του μέσω πρόθεσης, οπότε το الفاعِل είναι το μόνο όνομα του οποίου την κατάληξη πρέπει να σκεφτείτε.

2. Ρήμα πρώτο είναι η προεπιλογή. Στη δημοσιογραφία, στην αφήγηση και στις ουδέτερες δηλώσεις τα λογοτεχνικά αραβικά πιάνουν πρώτα το فِعْل + فاعِل: وَصَلَ الضُّيوفُ. Τα αγγλικά δεν το κάνουν καθόλου· τα ελληνικά το επιτρέπουν («Πήγαν οι μαθητές»), οπότε η σειρά ξενίζει λιγότερο και σε περίπου μία εβδομάδα παύει να μοιάζει με οτιδήποτε. Η σειρά υποκείμενο-πρώτα الطُّلّابُ ذَهَبوا είναι εξίσου σωστά Αραβικά και πολύ συχνή στη σύγχρονη πεζογραφία, αλλά δεν είναι ουδέτερη: βάζει τον προβολέα στο υποκείμενο, όπως τα αγγλικά με το «the students — they went». Ξεκινήστε μια σκέτη δήλωση με το ρήμα.

3. Ρήμα πρώτα: το ρήμα μένει ενικό και ταιριάζει μόνο το γένος. Αυτός είναι ο κανόνας που δεν έχει αγγλικό παράλληλο — ούτε τα ελληνικά ρίχνουν τον αριθμό όταν το ρήμα προηγείται. Όταν το ρήμα έρχεται πριν από το فاعِل του, είναι πάντα ενικό, όποιος κι αν είναι ο αριθμός του υποκειμένου. Το μόνο που αντιγράφει είναι το γένος — το ت του θηλυκού:

• αρσενικό υποκείμενο, οποιοσδήποτε αριθμός: ذَهَبَ الطّالِبُ / ذَهَبَ الطّالِبانِ / ذَهَبَ الطُّلّابُ
• θηλυκό υποκείμενο, οποιοσδήποτε αριθμός: ذَهَبَتِ الطّالِبَةُ / ذَهَبَتِ الطّالِبَتانِ / ذَهَبَتِ الطّالِباتُ

Διαβάστε τις δύο στήλες προς τα κάτω. Το ρήμα δεν μετακινείται ποτέ. Ο αριθμός ζει στο όνομα και πουθενά αλλού, οπότε το ذَهَبَ الطُّلّابُ δεν είναι «πήγε αυτός, οι μαθητές» — το ρήμα είναι απλώς ουδέτερο ως προς τον αριθμό εδώ, και το πληθυντικό όνομα τα λέει όλα.

Το θηλυκό ت δεν είναι προαιρετικό στη σύγχρονη χρήση. Μια ομάδα γυναικών το παίρνει ακριβώς όπως μία γυναίκα: وَصَلَتِ المُعَلِّماتُ, ποτέ *وَصَلَ المُعَلِّماتُ.

4. Υποκείμενο πρώτα: πλήρης συμφωνία. Μετακινήστε το όνομα μπροστά και το ρήμα πρέπει να συμφωνεί μαζί του πλήρως

• στο γένος και στον αριθμό, με όλο το παράδειγμα του μαθήματος 18:

• الطّالِبُ ذَهَبَ - الطّالِبَةُ ذَهَبَتْ

• الطّالِبانِ ذَهَبا - الطّالِبَتانِ ذَهَبَتا

• الطُّلّابُ ذَهَبوا - الطّالِباتُ ذَهَبْنَ

Υπάρχει ένας λόγος, και αξίζει είκοσι κανόνες απομνημόνευσης. Όταν το όνομα έρχεται πρώτο, η πρόταση είναι στην πραγματικότητα ονοματική πρόταση του είδους που χτίσατε στο μάθημα 2: το الطُّلّابُ είναι το مُبْتَدَأ, και ό,τι ακολουθεί είναι το κατηγόρημα. Το ρήμα ذَهَبوا περιέχει ήδη το δικό του υποκείμενο — το و είναι η αντωνυμία «αυτοί» — και αυτή η αντωνυμία δείχνει πίσω στο الطُّلّاب. Οπότε το ρήμα δεν συμφωνεί με ένα όνομα που ακολουθεί· κουβαλάει μια αντωνυμία, και μια αντωνυμία είναι πάντα πλήρως προσδιορισμένη. Οι προτάσεις ρήμα-πρώτα δεν έχουν τέτοια αντωνυμία, γιατί αυτός που ενεργεί στέκεται ακριβώς εκεί πίσω από το ρήμα.

5. Οι άλογοι πληθυντικοί αγνοούν το όλο θέμα. Το μάθημα 11 δίδαξε ότι πληθυντικός غَيْرِ العاقِل — πράγματα, ζώα, ιδέες — παίρνει συμφωνία θηλυκού ενικού. Αυτός ο κανόνας υπερισχύει αυτού και ισχύει και στις δύο σειρές:

• ρήμα πρώτα: وَصَلَتِ الرَّسائِلُ. / تَصِلُ الطّائِراتُ فِي الصَّباحِ.
• υποκείμενο πρώτα: الكُتُبُ وَصَلَتْ. / السَّيّاراتُ وَصَلَتْ.

Για έναν άλογο πληθυντικό, λοιπόν, οι δύο σειρές μοιάζουν ίδιες, και έχετε έναν τύπο να σας απασχολεί αντί για δύο. Ποτέ *الرَّسائِلُ وَصَلْنَ — το ـْنَ είναι για ομάδες γυναικών.

6. Το الفاعِل είναι مَرْفوع — πάντα. Το υποκείμενο μιας ρηματικής πρότασης φέρει την κατάληξη ονομαστικής, και ένας κατάλογος λέξεων ή ένα λεξικό δεν θα σας την δείξει. Το طالب στο τετράδιο λεξιλογίου σας γίνεται الطّالِبُ ή طالِبٌ τη στιγμή που μπαίνει σε πρόταση:

• ενικός και σπασμένος πληθυντικός: ντάμμα — الطّالِبُ، طالِبٌ، الطُّلّابُ، طُلّابٌ
• ομαλός θηλυκός πληθυντικός: ντάμμα — الطّالِباتُ، طالِباتٌ
• δυϊκός: η κατάληξη ـانِ — الطّالِبانِ، طالِبانِ
• ομαλός αρσενικός πληθυντικός: η κατάληξη ـونَ — المُعَلِّمونَ، مُعَلِّمونَ

Δύο από αυτά είναι οι παγίδες. Το المُعَلِّمينَ είναι πραγματική λέξη, αλλά δεν είναι فاعِل· ως υποκείμενο ρήματος πρέπει να είναι المُعَلِّمونَ. Και μια φάτχα στο υποκείμενο — *ذَهَبَ الطّالِبَ — το μετατρέπει σε αυτό στο οποίο γίνεται η πράξη, που είναι το θέμα του μαθήματος 29 και δεν είναι αυτό που εννοείτε εδώ.

7. Η κάσρα συνάντησης: ذَهَبَتِ الطّالِباتُ. Η θηλυκή παρελθοντική κατάληξη ـَتْ έχει σουκούν. Το άρθρο الـ ανοίγει με هَمْزَةُ الوَصْل, που εξαφανίζεται στη ροή του λόγου και αφήνει το λαμ του — ή, πριν από ηλιακό γράμμα, το διπλασιασμένο σύμφωνο — με δικό του σουκούν. Δύο σουκούν δεν μπορούν να συναντηθούν: αυτό είναι اِلْتِقاءُ السّاكِنَيْنِ. Τα Αραβικά σπάνε τη σύγκρουση δίνοντας στο πρώτο μια κάσρα:

• ذَهَبَتْ + الطّالِباتُ → ذَهَبَتِ الطّالِباتُ
• وَصَلَتْ + الرَّسائِلُ → وَصَلَتِ الرَّسائِلُ
• خَرَجَتْ + النِّساءُ → خَرَجَتِ النِّساءُ

Ακούγεται — το έξτρα φωνήεν ακούγεται καθαρά — αλλά είναι ορατό μόνο σε φωνηεντισμένο κείμενο, οπότε σε μια συνηθισμένη εφημερίδα η λέξη μοιάζει ακόμα ذهبت. Το σουκούν επιστρέφει αμέσως όταν η επόμενη λέξη δεν αρχίζει με هَمْزَةُ الوَصْل: ذَهَبَتْ إِلَى المَدْرَسَةِ، وَصَلَتْ أَمْسِ. Τίποτα τέτοιο δεν γίνεται με το αρσενικό ذَهَبَ, που ήδη τελειώνει σε φωνήεν.

8. Τα αντωνυμικά υποκείμενα δεν χρειάζονται καθόλου όνομα. Αν αυτός που ενεργεί είναι αντωνυμία, ο ρηματικός τύπος είναι το υποκείμενο: ذَهَبْتُ، ذَهَبْنا، ذَهَبوا. Δεν προσθέτετε ανεξάρτητη αντωνυμία για να το προμηθεύσετε — το ذَهَبَ هُمْ δεν είναι Αραβικά — και δεν χρειάζεστε μία ούτε μπροστά του. Το أَنا ذَهَبْتُ είναι δυνατό, αλλά όπως το أَنا أَكْتُبُ στο μάθημα 14 είναι έμφαση, όχι γραμματική.

9. Ο κανόνας κρατάει κάτω από όσα ξέρετε ως τώρα. Μια ερωτηματική λέξη ή ένα μόριο μπροστά δεν αλλάζει τι γίνεται ανάμεσα στο ρήμα και το υποκείμενό του:

• هَلْ وَصَلَ الضُّيوفُ؟
• مَتى رَجَعَتِ المُعَلِّماتُ؟
• جَلَسَ الرِّجالُ تَحْتَ الشَّجَرَةِ وضَحِكوا.

Εκείνο το τελευταίο δείχνει τον φυσικό ρυθμό της αραβικής πεζογραφίας: μόλις έχει ονομαστεί το υποκείμενο, τα επόμενα ρήματα στην αλυσίδα αναφέρονται πίσω σε αυτό με αντωνυμία μέσα τους, οπότε παίρνουν τον πλήρη πληθυντικό τύπο.

10. Το λάθος με όνομα. Το να πείτε *ذَهَبوا الطُّلّابُ — ένα ρήμα σε πλήρη συμφωνία που στέκεται πριν από το ονοματικό του υποκείμενο — είναι το κλασικό λάθος, και οι Άραβες γραμματικοί το βάφτισαν أَكَلوني البَراغيثُ, «με έφαγαν οι ψύλλοι», από το σχήμα της πρότασης. Μια μειοψηφία παλιών φυλετικών διαλέκτων το έκανε, και οι γραμματικοί το κατέγραψαν· τα πρότυπα γραπτά Αραβικά δεν το δέχονται. Διαλέξτε ένα: ρήμα πρώτα με ενικό ρήμα, ή υποκείμενο πρώτα με πλήρες.

11. Αφήνεται για αργότερα. Το όνομα στο οποίο γίνεται η πράξη — το المَفْعولُ بِهِ, με την κατάληξη αιτιατικής του — είναι το μάθημα 29, και οι προτάσεις εδώ το αποφεύγουν. Μια ρηματική πρόταση χωρίς καθόλου αναφερόμενο δράστη (نائِبُ الفاعِل, «γράφτηκε το γράμμα») είναι το μάθημα 52. Προτάσεις παρελθοντικού πάνω στο كانَ είναι το μάθημα 32. Το πλήρες σύστημα των πτωτικών καταλήξεων και των υποδεικτών τους είναι το μάθημα 40.

Τύποι και δομές

Ο κεντρικός πίνακας. Ένα ρήμα, έξι υποκείμενα, δύο σειρές — όλο το μάθημα είναι στη διαφορά ανάμεσα στις δύο δεξιές στήλες.

Η ίδια ασυμμετρία στον ενεστώτα — το المُضارِع συμπεριφέρεται εδώ ακριβώς όπως το الماضي:

Έλλογο απέναντι σε άλογο, πάνω στο وَصَلَ. Προσέξτε ότι οι δύο κάτω σειρές είναι πανομοιότυπες στις στήλες: ένας πληθυντικός πραγμάτων έχει μόνο ένα σχήμα.

Η κατάληξη στο فاعِل, οριστικό και αόριστο. Αυτή είναι η ονομαστική και τίποτα άλλο:

Η κάσρα συνάντησης, πριν και μετά:

Παραλείπεται εδώ: ό,τι μπορεί να κυβερνά το ρήμα μετά το υποκείμενό του — αντικείμενα, επιρρηματικά χρόνου και τόπου, και τις καταλήξεις αιτιατικής που φέρουν.

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• ذَهَبوا الطُّلّابُ إِلَى المَدْرَسَةِ. -> ذَهَبَ الطُّلّابُ إِلَى المَدْرَسَةِ. — αυτό είναι أَكَلوني البَراغيثُ. Πριν από το ονοματικό του υποκείμενο το ρήμα είναι ενικό· ο πληθυντικός τύπος ـوا περιέχει ήδη δικό του υποκείμενο.
• ذَهَبَ الطّالِباتُ. -> ذَهَبَتِ الطّالِباتُ. — το ρήμα-πρώτα ρίχνει τον αριθμό, όχι το γένος. Ένα θηλυκό υποκείμενο τραβάει ακόμα το ـَتْ πάνω στο ρήμα.
• ذَهَبَ الطّالِبَ. -> ذَهَبَ الطّالِبُ. — το الفاعِل είναι مَرْفوع. Μια φάτχα εδώ λέει ότι ο μαθητής ήταν αυτό στο οποίο «πήγαν», που δεν είναι ούτε η σημασία ούτε δυνατή ανάγνωση του ذَهَبَ.
• ذَهَبَ المُعَلِّمينَ. -> ذَهَبَ المُعَلِّمونَ. — η ονομαστική ενός ομαλού αρσενικού πληθυντικού είναι ـونَ. Το المُعَلِّمينَ είναι ο τύπος για άλλες θέσεις στην πρόταση.
• الطُّلّابُ ذَهَبَ. -> الطُّلّابُ ذَهَبوا. — η ασυμμετρία τρέχει μόνο προς μία κατεύθυνση. Μόλις το υποκείμενο είναι μπροστά, το ρήμα πρέπει να συμφωνεί μαζί του πλήρως.
• ذَهَبا الطّالِبانِ. -> ذَهَبَ الطّالِبانِ. — ο δυϊκός δεν αποτελεί εξαίρεση: ένα ρήμα που στέκεται πρώτο είναι ενικό ακόμα και όταν το υποκείμενό του είναι δύο άνθρωποι.
• الطّالِباتُ ذَهَبوا. -> الطّالِباتُ ذَهَبْنَ. — το ـوا είναι για άντρες και μεικτές ομάδες. Μια ομάδα γυναικών μπροστά από το ρήμα της παίρνει ـْنَ.
• الرَّسائِلُ وَصَلْنَ. -> الرَّسائِلُ وَصَلَتْ. — τα γράμματα είναι غَيْرُ العاقِل, οπότε το ρήμα είναι θηλυκό ενικό και στις δύο σειρές. Το ـْنَ θα έκανε τα γράμματα γυναίκες.
• ذَهَبَتْ الطّالِباتُ. (προφερόμενο με σουκούν) -> ذَهَبَتِ الطّالِباتُ. — δύο σουκούν δεν μπορούν να συναντηθούν στο άρθρο, οπότε το ت παίρνει κάσρα. Γράψτε το και πείτε το.
• ذَهَبَ هُمْ إِلَى السّوقِ. -> ذَهَبوا إِلَى السّوقِ. — ένα αντωνυμικό υποκείμενο ζει μέσα στο ρήμα, και ένα هُمْ που στέκεται μετά το ذَهَبَ δεν μπορεί να κάνει αυτή τη δουλειά γι’ αυτό.

Συμβουλές

• Απομνημονεύστε την αντίθεση ως δίγραμμη απαγγελία, όχι ως κανόνα: ذَهَبَ الطُّلّابُ / الطُّلّابُ ذَهَبوا. Πείτε το μέχρι το λάθος ζευγάρωμα να ακούγεται στραβό.
• Κάντε μία ερώτηση πριν διαλέξετε τον ρηματικό τύπο: «είναι το υποκείμενο μπροστά μου ή πίσω μου;» Πίσω → ενικό, μόνο γένος. Μπροστά → ο πλήρης τύπος από το παράδειγμα.
• Προεπιλέξτε ρήμα πρώτα όταν γράφετε. Είναι η ουδέτερη σειρά, και είναι και η ευκολότερη: χρειάζεστε πάντα μόνο δύο σχήματα του ρήματος, το σκέτο και εκείνο με το ـَتْ.
• Παρακολουθήστε την κατάληξη του υποκειμένου εξίσου στενά με το ρήμα. Οι περισσότερες προτάσεις μαθητών που «δεν κάθονται» σε έναν αναγνώστη είναι σωστές στη συμφωνία και λάθος στο ـُ / ـونَ / ـانِ πάνω στο όνομα.
• Για άλογους πληθυντικούς, σταματήστε να σκέφτεστε αυτό το μάθημα εντελώς και σκεφτείτε το μάθημα 11: ένα θηλυκό ενικό ρήμα, και οι δύο σειρές, τέλος.
• Η κάσρα του ذَهَبَتِ الطّالِباتُ αξίζει να την εξασκήσετε φωναχτά ακόμα κι αν σπάνια θα τη δείτε τυπωμένη. Είναι ένα από τα μικρά πράγματα που κάνουν τα Αραβικά της ανάγνωσης φωναχτά να ακούγονται σωστά.
• Μην προσπαθήσετε ακόμα να χρησιμοποιήσετε αυτή τη σειρά με αντικείμενο. Μείνετε σε ρήματα του πηγαίνω, φτάνω, κάθομαι, δουλεύω και παίζω, και αφήστε το μάθημα 29 να προσθέσει το δεύτερο όνομα.