Με λίγα λόγια

Το προηγούμενο μάθημα σας έδωσε πληθυντικούς που φτιάχνετε προσθέτοντας κάτι στο τέλος της λέξης: ـونَ / ـينَ για άντρες, ـاتٌ για γυναίκες και για πολλά θηλυκά πράγματα. Αυτοί είναι οι τακτοποιημένοι, και είναι η μειονότητα. Τα περισσότερα αραβικά ονόματα σχηματίζουν τον πληθυντικό τους με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο: κρατούν τα σύμφωνα τους και ξαναχτίζουν όλα τα άλλα. Το كِتابٌ γίνεται كُتُبٌ. Το بَيْتٌ γίνεται بُيوتٌ. Το مَدْرَسَةٌ γίνεται مَدارِسُ. Τίποτα δεν προστέθηκε στο τέλος — η λέξη χύθηκε σε καινούργιο καλούπι. Η αραβική γραμματική το ονομάζει جَمْعُ التَّكْسير, «πληθυντικό του σπασίματος», γιατί ο ενικός σπάει και ξανασυναρμολογείται. Τα αγγλικά κρατούν τρία ή τέσσερα απολιθώματα της ίδιας ιδέας («foot»/«feet», «mouse»/«mice»)· στα Αραβικά αυτός είναι ο κανονικός τρόπος να φτιάξεις πληθυντικό.

Υπάρχει ένα άσχημο νέο και ένα καλό. Το άσχημο: δεν μπορείτε να βγάλετε ποιο καλούπι χρησιμοποιεί ένα όνομα. Το قَلْبٌ και το كَلْبٌ έχουν ακριβώς το ίδιο σχήμα, και οι πληθυντικοί τους είναι قُلوبٌ και كِلابٌ. Το καλούπι ανήκει στη λέξη, όπως το γένος, και πρέπει να μαθευτεί μαζί της. Το καλό: ένας μικρός αριθμός καλουπιών καλύπτει το μεγαλύτερο μέρος όσων θα διαβάσετε. Εννέα από αυτά δίνονται στον πίνακα παρακάτω, και μετά από λίγες εβδομάδες θα αναγνωρίζετε έναν σπασμένο πληθυντικό με την πρώτη ματιά ακόμη και σε λέξη που δεν έχετε συναντήσει ποτέ. Το μάθημα κλείνει με ένα συγγενικό κόλπο — συλλογικά ονόματα όπως το شَجَرٌ και το سَمَكٌ, όπου η σκέτη λέξη είναι η μάζα και η κατάληξη ة κόβει μία μονάδα από αυτήν.

Ο κανόνας

1. Δύο συστήματα πληθυντικού· το σπασμένο είναι το μεγαλύτερο. Ένας ομαλός πληθυντικός (μάθημα 9) αφήνει τον ενικό άθικτο και προσθέτει κατάληξη: مُهَنْدِسٌ ← مُهَنْدِسونَ، مُعَلِّمَةٌ ← مُعَلِّماتٌ. Ένας σπασμένος πληθυντικός αλλάζει τα φωνήεντα μέσα στη λέξη, και συχνά προσθέτει σύμφωνο μπροστά (أ ή م) ή μακρό φωνήεν στη μέση. Συγκρίνετε:

• ομαλός: طَبيبَةٌ ← طَبيباتٌ (τίποτα μέσα στη λέξη δεν μετακινήθηκε)
• σπασμένος: طَبيبٌ ← أَطِبّاءُ (κάθε φωνήεν είναι διαφορετικό, και εμφανίστηκε ένα καινούργιο أ)

Ποιο σύστημα χρησιμοποιεί ένα όνομα είναι γεγονός γι’ αυτό το όνομα. Οι ομαλοί αρσενικοί πληθυντικοί περιορίζονται κυρίως σε άντρες ανθρώπους και μετοχές· το ـاتٌ είναι συχνό αλλά κάθε άλλο παρά αυτόματο. Όλα τα άλλα — μαζί και η μεγάλη πλειονότητα των καθημερινών συγκεκριμένων ονομάτων — σπάνε.

2. Το καλούπι ανήκει στη λέξη, όχι σε κανόνα. Αυτό είναι το σημείο που πρέπει να δεχτείτε νωρίς, γιατί το να το πολεμάτε σπαταλά μήνες. Δύο ονόματα πανομοιότυπου σχήματος παίρνουν συνήθως διαφορετικά καλούπια:

• قَلْبٌ ← قُلوبٌ αλλά كَلْبٌ ← كِلابٌ
• بَيْتٌ ← بُيوتٌ αλλά شَيْخٌ ← شُيوخٌ και عَيْنٌ ← عُيونٌ (εδώ τυχαίνει να συμφωνούν)
• وَلَدٌ ← أَوْلادٌ αλλά جَبَلٌ ← جِبالٌ

Οπότε μεταχειριστείτε τον πληθυντικό ως δεύτερο μισό του λήμματος. Όταν γράφετε ένα καινούργιο όνομα στο τετράδιό σας, γράψτε δύο λέξεις: قَلَمٌ - أَقْلامٌ. Ποτέ μία.

3. Τα εννέα καλούπια που αξίζει να ξέρετε πρώτα. Δίνονται πλήρη στο επόμενο τμήμα. Σε πεζό λόγο, σε τι χρησιμεύει συνήθως το καθένα:

• أَفْعال — το βασικό καλούπι για κοντά ονόματα τριών συμφώνων: قَلَمٌ ← أَقْلامٌ، وَلَدٌ ← أَوْلادٌ، بابٌ ← أَبْوابٌ، يَوْمٌ ← أَيّامٌ.
• فُعول — εξίσου συχνό, ιδίως από ονόματα με σχήμα فَعْل ή فِعْل: بَيْتٌ ← بُيوتٌ، قَلْبٌ ← قُلوبٌ، دَرْسٌ ← دُروسٌ، عِلْمٌ ← عُلومٌ.
• فِعال — άνθρωποι και πράγματα το ίδιο: رَجُلٌ ← رِجالٌ، جَبَلٌ ← جِبالٌ، بَحْرٌ ← بِحارٌ. Χρησιμεύει και ως πληθυντικός του επιθέτου فَعيل: كَبيرٌ ← كِبارٌ، صَغيرٌ ← صِغارٌ.
• فُعُل — συνήθως από ενικούς με μακρό φωνήεν: كِتابٌ ← كُتُبٌ، مَدينَةٌ ← مُدُنٌ، سَبيلٌ ← سُبُلٌ.
• فُعَل — ο πληθυντικός του σχήματος فُعْلَة, και εδώ μπορείτε πραγματικά να προβλέψετε: غُرْفَةٌ ← غُرَفٌ، صورَةٌ ← صُوَرٌ. Μια χούφτα ονόματα فَعْلَة προστίθενται: دَوْلَةٌ ← دُوَلٌ.
• فُعّال — ο πληθυντικός του ανθρώπινου ονόματος δράστη فاعِل: طالِبٌ ← طُلّابٌ، عامِلٌ ← عُمّالٌ، كاتِبٌ ← كُتّابٌ، ساكِنٌ ← سُكّانٌ.
• مَفاعِل — από τετράγραμμα ενικά που αρχίζουν με م: مَكْتَبٌ ← مَكاتِبُ، مَدْرَسَةٌ ← مَدارِسُ، مَسْجِدٌ ← مَساجِدُ.
• مَفاعيل — το ίδιο, όταν ο ενικός έχει μακρό φωνήεν πριν από το τελευταίο του σύμφωνο: مِفْتاحٌ ← مَفاتيحُ، مَوْضوعٌ ← مَواضيعُ، مَشْروعٌ ← مَشاريعُ.
• أَفْعِلاء — ανθρώπινα ονόματα και ιδιότητες με σχήμα فَعيل: صَديقٌ ← أَصْدِقاءُ، طَبيبٌ ← أَطِبّاءُ، غَنِيٌّ ← أَغْنِياءُ.

4. Όπου η πρόβλεψη δουλεύει. Τα καλούπια είναι απρόβλεπτα για κοντά, βασικά ονόματα. Είναι πολύ πιο ομαλά για μακρύτερα, παράγωγα, και αυτό αξίζει να το εκμεταλλευτείτε:

• Ένα όνομα τεσσάρων συμφώνων ή περισσότερων πάει σχεδόν πάντα στο مَفاعِل ή στο مَفاعيل (ή στα δίδυμά τους فَعالِل / فَعاليل όταν το πρώτο γράμμα δεν είναι م): صُنْدوقٌ ← صَناديقُ، مَلْعَبٌ ← مَلاعِبُ. Η πάγια εξαίρεση είναι οι μετοχές του μαθήματος 9 — مُهَنْدِسٌ ← مُهَنْدِسونَ، مُعَلِّمَةٌ ← مُعَلِّماتٌ — που είναι μακριές αλλά παίρνουν ομαλό πληθυντικό. Ο εμπειρικός κανόνας: μακρύς ενικός, μακρύς πληθυντικός, με ـا μετά το δεύτερο γράμμα.
• فاعِل που ονομάζει πρόσωπο πάει συνήθως σε فُعّال ή فَعَلَة: عامِلٌ ← عُمّالٌ، طالِبٌ ← طَلَبَةٌ. Ο ομαλός πληθυντικός μένει διαθέσιμος δίπλα του (طالِبونَ، عامِلونَ).
• فَعيل που ονομάζει πρόσωπο ή ανθρώπινη ιδιότητα πάει σε أَفْعِلاء ή فُعَلاء: كَريمٌ ← كُرَماءُ.
• فُعْلَة πάει σε فُعَل: نُقْطَةٌ ← نُقَطٌ.

Το μάθημα 22 θα σας δείξει τον μηχανισμό πίσω από όλα αυτά — την τρισύμφωνη ρίζα και τα σχήματα που χύνονται πάνω της. Προς το παρόν χρησιμοποιήστε αυτές τις τέσσερις τάσεις ως μαντεψιές, και ελέγξτε τις.

5. Ένας σπασμένος πληθυντικός είναι γραμματικά ένα συνηθισμένο όνομα. Αυτό είναι το μέρος που οι αρχάριοι κάνουν λάθος αφού μάθουν το ـونَ. Ένας σπασμένος πληθυντικός παίρνει τις συνηθισμένες καταλήξεις ενικού τύπου ـٌ ـَ ـِ (με τανβίν όταν είναι αόριστος), παίρνει الـ όταν είναι οριστικός, και δεν παίρνει ποτέ από πάνω ـونَ ή ـينَ:

• كُتُبٌ - كُتُبًا - كُتُبٍ, ακριβώς όπως بَيْتٌ - بَيْتًا - بَيْتٍ

Για τη συμφωνία, ένας σπασμένος πληθυντικός αντρών ανθρώπων συμπεριφέρεται σαν πληθυντικός: الطُّلّابُ مُجْتَهِدونَ، الرِّجالُ كِرامٌ. Ένας σπασμένος πληθυντικός πραγμάτων κάνει κάτι απρόσμενο, και το μάθημα 11 είναι εξ ολοκλήρου γι’ αυτό — μην ανησυχείτε όταν δείτε επίθετο θηλυκού ενικού μετά από πληθυντικό όνομα στα παραδείγματα παρακάτω.

6. Τρία από τα εννέα δεν παίρνουν τανβίν: η σημαία του δίπτωτου. Τα مَفاعِل، مَفاعيل και أَفْعِلاء ανήκουν σε μια τάξη που λέγεται المَمْنوع مِنَ الصَّرْف — «απαγορευμένα από την πλήρη κλίση». Δύο πράγματα αλλάζουν:

• δεν φέρουν ποτέ τανβίν: مَدارِسُ, όχι *مَدارِسٌ· مَفاتيحُ, όχι *مَفاتيحٌ
• στη γενική παίρνουν φάτχα, όχι κάσρα: دَرَسْتُ فِي مَدارِسَ كَثيرَةٍ

Η δεύτερη απόκλιση σβήνει τη στιγμή που η λέξη γίνεται οριστική με الـ ή στέκεται πρώτος όρος μιας ιντάφα (إِضافَة) (μάθημα 20): فِي المَدارِسِ، فِي مَدارِسِ المَدينَةِ — η συνηθισμένη κάσρα επιστρέφει. Η πρώτη δεν προκύπτει εκεί, αφού ένα οριστικό όνομα δεν φέρει τανβίν σε καμία πτώση. Αυτό είναι όλο που χρειάζεστε στο A1· το μάθημα 41 δίνει όλη την τάξη και τα υπόλοιπα μέλη της.

7. Τα συλλογικά ονόματα δουλεύουν αντίστροφα. Μια μικρή αλλά πολύ συχνή ομάδα ονομάτων — φυτά, φρούτα, ζώα, μικρά μετρήσιμα πράγματα — έχει τον σκέτο τύπο να στέκεται για το είδος ή τη μάζα, και προσθέτει ة για να ξεχωρίσει ένα από αυτά. Ο σκέτος τύπος ονομάζεται اسْمُ الجِنْسِ الجَمْعِيّ, ο τύπος με ة اسْمُ الوَحْدَة:

• شَجَرٌ «δέντρα, υλικό δέντρου» — شَجَرَةٌ «ένα δέντρο»
• تُفّاحٌ «μήλα» — تُفّاحَةٌ «ένα μήλο»
• سَمَكٌ «ψάρι (ως είδος ή πιάτο)» — سَمَكَةٌ «ένα ψάρι»
• بَقَرٌ «βοοειδή» — بَقَرَةٌ «μια αγελάδα»

Προσέξτε την κατεύθυνση: το ة δεν το κάνει θηλυκό-και-πληθυντικό, αφαιρεί μια μονάδα από μια μάζα. Αυτό είναι το αντίθετο απ’ ό,τι κάνει συνήθως το ة, γι’ αυτό σκοντάφτουν οι άνθρωποι.

8. Το σκέτο συλλογικό παίρνει ενική συμφωνία. Γραμματικά το شَجَرٌ είναι ενικό όνομα, όσο πληθυντικό κι αν ακούγεται στα αγγλικά ή στα ελληνικά, και το αρσενικό είναι η προεπιλογή: الشَّجَرُ جَميلٌ، السَّمَكُ لَذيذٌ، البَقَرُ كَبيرٌ. Ποτέ *الشَّجَرُ جَميلونَ. (Τα Αραβικά επιτρέπουν επίσης κάποια συλλογικά να αντιμετωπίζονται ως θηλυκά — το هٰذا نَخْلٌ και το هٰذِهِ نَخْلٌ μαρτυρούνται και τα δύο — αλλά μείνετε στο αρσενικό στο A1.)

9. Και το όνομα μονάδας έχει τον δικό του πληθυντικό. Μόλις ξεχωρίσετε μία μονάδα, μπορείτε να μετρήσετε αρκετές από αυτές, και τότε εμφανίζεται πραγματικός πληθυντικός — σπασμένος για μερικές λέξεις, ομαλός ـاتٌ για άλλες: شَجَرَةٌ ← أَشْجارٌ، سَمَكَةٌ ← أَسْماكٌ، تُفّاحَةٌ ← تُفّاحاتٌ. Έτσι καθεμιά από αυτές τις λέξεις έχει τρεις τύπους, και καθένας κάνει διαφορετική δουλειά: η μάζα, ένα κομμάτι, αρκετά κομμάτια.

Τύποι και δομές

Τα εννέα καλούπια υψηλής απόδοσης. Κάθε πληθυντικός εδώ δίνεται με την πλήρη κατάληξή του, ώστε να βλέπετε με μια ματιά ποιοι αρνούνται το τανβίν:

Οι τρεις καταλήξεις, δίπλα δίπλα, για έναν συνηθισμένο πληθυντικό και έναν δίπτωτο. Διαβάστε πρώτα την τρίτη σειρά — είναι το μόνο σημείο όπου τα δύο συστήματα χωρίζουν πραγματικά:

Συλλογικά στους τρεις τύπους τους:

Αφέθηκαν έξω επίτηδες: τα καλούπια فَواعِل، فُعَلاء، فَعالِلَة και μια ντουζίνα σπανιότερα, και η διάκριση που κάνουν τα Αραβικά ανάμεσα σε «πληθυντικό των ολίγων» και «πληθυντικό των πολλών». Θα τα συναντήσετε φυσικά, λέξη προς λέξη.

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• كِتابونَ -> كُتُبٌ — η κατάληξη ـونَ ανήκει σε άντρες ανθρώπους, οπότε ένα όνομα πράγματος δεν την παίρνει ποτέ, όποιος κι αν είναι ο πληθυντικός του.
• الطُّلّابونَ -> الطُّلّابُ — και σίγουρα δεν μπορείτε να χρησιμοποιήσετε και τα δύο συστήματα μαζί. Το طُلّابٌ είναι ήδη ο πληθυντικός· προσθέτοντας ـونَ τον κάνετε πληθυντικό δύο φορές.
• بَيْتاتٌ -> بُيوتٌ — το ـاتٌ δεν είναι κατάληξη πληθυντικού γενικής χρήσης. Χρησιμοποιήστε τον σπασμένο πληθυντικό που έχει πραγματικά η λέξη· το بَيْتٌ έχει بُيوتٌ και τίποτα άλλο.
• مَدْرَساتٌ -> مَدارِسُ — η κατάληξη ة δεν εγγυάται πληθυντικό ـاتٌ. (Η λέξη مُدَرِّساتٌ που μπορεί να έχετε συναντήσει είναι ο πληθυντικός του مُدَرِّسَةٌ «δασκάλα» — διαφορετική λέξη.)
• أَقْلابٌ -> قُلوبٌ — δεν μπορείτε να αντιγράψετε καλούπι από λέξη που μοιάζει. Το قَلَمٌ παίρνει أَفْعال και το قَلْبٌ παίρνει فُعول, και μόνο το λεξικό το ξέρει.
• مَدارِسٌ / مَفاتيحٌ -> مَدارِسُ / مَفاتيحُ — αυτά τα καλούπια είναι مَمْنوعٌ مِنَ الصَّرْف και δεν παίρνουν ποτέ τανβίν, σε καμία πτώση.
• فِي مَدارِسِ كَثيرَةٍ -> فِي مَدارِسَ كَثيرَةٍ — ένα αόριστο δίπτωτο παίρνει φάτχα μετά από πρόθεση. Προσέξτε ότι το επίθετο είναι κανονική λέξη και κρατά την κάσρα του.
• فِي مَدارِسَ المَدينَةِ -> فِي مَدارِسِ المَدينَةِ — αλλά μόλις η λέξη είναι οριστική ή στέκεται πρώτος όρος μιας إِضافَة, η κάσρα επιστρέφει. Ο κανόνας της φάτχα είναι μόνο για τον σκέτο αόριστο τύπο.
• أَكَلْتُ تُفّاحٌ كَبيرَةٌ. -> أَكَلْتُ تُفّاحَةً كَبيرَةً. — αν εννοείτε ένα μήλο χρειάζεστε το ة· το σκέτο συλλογικό σημαίνει μήλα γενικά.
• الشَّجَرُ جَميلونَ. -> الشَّجَرُ جَميلٌ. — ένα σκέτο συλλογικό μετράει ως ενικός, όχι πληθυντικός, ό,τι κι αν σημαίνει.

Συμβουλές

• Μάθετε κάθε όνομα ως ζευγάρι, δυνατά, από την πρώτη μέρα: قَلَمٌ - أَقْلامٌ، بَيْتٌ - بُيوتٌ، مَدْرَسَةٌ - مَدارِسُ. Το να κολλάτε πληθυντικούς εκ των υστέρων σε εκατό ονόματα που μάθατε σκέτα είναι μαρτύριο.
• Αναγνωρίζετε, μην παράγετε από κανόνα. Στο A1 η δουλειά σας με τους σπασμένους πληθυντικούς είναι να ακούτε το مَفاتيحُ και να σκέφτεστε «πληθυντικός κάποιου πράγματος», όχι να τον παράγετε από το مِفْتاحٌ με κανόνα.
• Χρησιμοποιήστε το σχήμα ως πρώτη μαντεψιά: ένα أ μπροστά συν ένα μακρό ـا σημαίνει συνήθως πληθυντικό· ένα ـا μετά το δεύτερο σύμφωνο σε μακριά λέξη σχεδόν πάντα το ίδιο· ένα διπλασιασμένο μεσαίο σύμφωνο με ـُ μπροστά (طُلّاب، عُمّال) είναι συνήθως πληθυντικός ανθρώπων — αν και όχι πάντα, όπως δείχνει το تُفّاح.
• Το μήκος είναι φίλος σας. Οι κοντές λέξεις είναι άγριες· οι μακριές είναι ήμερες. Αν ο ενικός έχει τέσσερα σύμφωνα, μαντέψτε مَفاعِل / مَفاعيل και συνήθως θα έχετε δίκιο.
• Δέστε τη σημαία του δίπτωτου στο σχήμα, όχι σε κατάλογο: مَدارِسُ، مَفاتيحُ، أَصْدِقاءُ. Αν ένας πληθυντικός μοιάζει με ένα από αυτά τα τρία καλούπια, περιμένετε χωρίς τανβίν και φάτχα στη γενική.
• Με τα συλλογικά, ρωτήστε τον εαυτό σας «ολόκληρο το είδος, ή ένα από αυτά;» πριν γράψετε. Αυτή η μία ερώτηση αποφασίζει ανάμεσα στο سَمَكٌ και το سَمَكَةٌ — και είναι η ίδια ερώτηση στο تُفّاح، بَقَر، بَيْض، وَرَق.
• Αγνοήστε προς το παρόν πώς συμφωνεί το επίθετο με πληθυντικό πραγμάτων. Είναι πραγματικά περίεργο, και το αμέσως επόμενο μάθημα δεν μιλάει για τίποτα άλλο.
• Το μέτρημα αυτών των πληθυντικών (τρία βιβλία, δέκα σχολεία) έχει τους δικούς του κανόνες και το δικό του μάθημα — το 26. Μέχρι τότε, χρησιμοποιήστε τους χωρίς αριθμό μπροστά.