过去时

A2 Czas przeszły 21 / 52

概要

波兰语只有一个过去时，它既能表达英语的“I read”，也能表达“I was reading”——是体（第 20 课），而不是另一个时态，来告诉你动作是否完成。波兰语过去时的特别之处在于：动词形式要和主语的性保持一致（男性和女性说过去时的方式不同），而且人称词尾是可移动的：那几个小小的 -m、-ś、-śmy、-ście 可以从动词上脱落，附到前面的某个词上。掌握这两点，整个时态就迎刃而解了。

规则

过去时建立在 -ł 形（有时也叫 l 形）之上，而不是现在时词干上。对大多数动词来说，取动词原形，去掉 -ć，再加上表示性的后缀：

  • 阳性单数用 -ł：czytał（他读了）
  • 阴性单数用 -ła：czytała（她读了）
  • 中性单数用 -ło：czytało（它读了）
  • 阳性人称复数（群体中只要有一个男性）用 -li：czytali
  • 非阳性人称复数（其余一切——女性、孩子、动物、物品）用 -ły：czytały

按性区分的 -ł 形

和现在时不同，波兰语的过去时会体现主语的性。所以英语一句“I read”在波兰语里有两个形式：男性说 czytałem，女性说 czytałam。同样的区分也贯穿 ty 以及复数——复数里关键的对立是阳性人称与非阳性人称（见第 30 课）：oni czytali（男性，或男女混合的群体）对比 one czytały（女性／物品）。

可移动人称词尾

-ł 形本身已经能体现性和数，但第一人称和第二人称还要另外加人称词尾：

  • 第一人称单数 -m，第二人称单数 -ś，第一人称复数 -śmy，第二人称复数 -ście。
  • 第三人称完全没有人称词尾——不加任何词尾的 -ł 形 był／była／byli 本身就表示“他／她／他们是……”。

这些词尾是附着词：它们并不是牢牢粘在动词上的。在中性语序里，它们附在动词上（czytałem），但也可以脱落并跳到分句里第一个重读的词上——疑问词、连词，或者被强调的代词：

  • Gdzie byłeś? -> Gdzieś był?（你（那时）在哪儿？）
  • Dlaczego nam nie powiedziałeś? -> Dlaczegoś nam nie powiedział?
  • Co ty robiłeś? -> Co tyś robił? / Coś robił?

这种用法可用可不用，属于文体上的选择，但在口语和书面语里都很常见，所以你至少要能认出它。有一条硬性规则：词尾要和它附着的词写成一个词（gdzieś、dlaczegoś、tyś），而且从来不会落在否定词 nie 上。

-eć 动词中的元音变化

原形以 -eć 结尾的动词，在单数和非阳性人称复数里会发生 e -> a 的变化，但在阳性人称复数里保留 e（写作 i／e）：mieć -> miałem、miał、miała、miało、miały，但 mieli。同样的规律也出现在 widzieć（widział／widzieli）和 słyszeć（słyszał／słyszeli）上。

形式与结构

过去时的人称词尾（-ł 形 + 词尾；第三人称不加任何词尾）：

人称阳性阴性中性
ja-łem-łam-
ty-łeś-łaś-
on / ona / ono-ł-ła-ło
my-liśmy-łyśmy-
wy-liście-łyście-
oni / one-li-ły-

注意阳性单数里的连接元音 -e-（czytał-e-m、czytał-e-ś）；阴性和复数形式则直接把词尾接在元音后面（czytała-m、czytały-śmy）。

完整变化表——规则动词 czytać（读，未完成体）：

人称阳性阴性中性
jaczytałemczytałam-
tyczytałeśczytałaś-
on / ona / onoczytałczytałaczytało
myczytaliśmyczytałyśmy-
wyczytaliścieczytałyście-
oni / oneczytaliczytały-

动词 być（是）——所有过去时形式的范例：

人称阳性阴性中性
jabyłembyłam-
tybyłeśbyłaś-
on / ona / onobyłbyłabyło
mybyliśmybyłyśmy-
wybyliściebyłyście-
oni / onebylibyły-

一个完成体动词——zrobić（做，一次性／已完成）： 词尾相同，体带来的意思是“做了／做完了”。

人称阳性阴性
jazrobiłemzrobiłam
tyzrobiłeśzrobiłaś
on / onazrobiłzrobiła
myzrobiliśmyzrobiłyśmy
wyzrobiliściezrobiłyście
oni / onezrobilizrobiły

要留意的辅音／元音音变（-ł 形并不总是“原形去掉 -ć”那么简单）：

动词原形on（阳性单数）ona（阴性单数）oni（阳性人称复数）说明
mieć（有）miałmiałamielie -> a，阳性人称除外
móc（能、可以）mógłmogłamoglió -> o，出现在 -gła 之前
iść（走、步行去）szedłszłaszli完全不规则的词干
wziąć（拿）wziąłwzięławzięlią -> ę，出现在 -ła 之前
nieść（携带）niósłniosłanieślio／ó -> e／o 的变化

例句

Polski中文
Wczoraj byłem w kinie.昨天我（男）在电影院。
Czytałam tę książkę w zeszłym roku.我（女）去年读了那本书。
Dzieci oglądały film.孩子们当时在看电影。
Studenci napisali egzamin.学生们（含男性）参加了考试。
Gdzieś był tak długo?你（男）去哪儿了，怎么这么久？
Dlaczegoś mi nic nie powiedziała?你（女）为什么什么都没告诉我？
Ania i Kasia kupiły nowy samochód.安尼亚和卡霞（女）买了一辆新车。
Mieliśmy dużo pracy w piątek.我们（含男性，或男女混合）星期五有很多工作。
Nie mogłam wczoraj przyjść.我（女）昨天没能来。
Oni szli do parku, kiedy zaczął padać deszcz.他们（含男性）当时正走去公园，突然下起雨来。

常见错误

  • ja byłem 由女性说出来 -> byłam——-ł 形必须和说话人自己的性一致。
  • oni czytały（群体中有男性）-> czytali——只要群体里有男性就属于阳性人称（-li）。
  • czytałm -> czytałem——阳性第一人称单数在 -m 前面需要连接元音 -e-。
  • niem widział／niem widział -> nie widziałem——词尾永远不会附着在 nie 上；要留在动词上。
  • gdzie byłeś -> 把 gdzieś był 写成两个词 gdzie ś był -> gdzieś był——附着词要和它依附的词写在一起。
  • miałem 用来表示“他们（男性）有” -> mieli——mieć 的阳性人称复数保留 -e-（mieli），而不是 -a-。
  • mogł 表示“他能／会” -> mógł——不加词尾的阳性形式保留 ó；只有后面跟了词尾之后，元音才变成 o（mogłem、mogła、mogli）。

学习提示

  • 每学一个新动词的过去时，都要记住它的三个锚点：był／była／byli。有了这三个形式，就能推出整张变化表。
  • 把 -m／-ś／-śmy／-ście 这几个词尾和你已经学过的现在时人称对应起来记：同样是“我／你／我们／你们”的标记，只不过可以移动。
  • 复数归结为一个问题：这个群体里有没有男性？ 有 -> 用 -li；没有 -> 用 -ły。
  • 当句子以疑问词（gdzie、dlaczego、co）或 że 开头时，人称词尾很可能已经跳到它上面了：gdzieś、dlaczegoś、coś、żeś。要小心：gdzieś 和 coś 平时也是“某处”“某事”的意思——要靠句子其余部分来判断到底是哪一种。
  • 只有第一、第二人称带词尾；如果看到不带词尾的 był、robiła、poszli，主语自动就是他／她／他们。