Imiesłowy przymiotnikowe (czynne i bierne)
B2 Причастия 45 / 50
W skrócie
прича́стие (imiesłów) to przymiotnik odczasownikowy: powstaje od czasownika, ale odmienia się jak przymiotnik przez rodzaj, liczbę i przypadek. Mieści całe zdanie z кото́рый w jednym słowie: студе́нт, кото́рый чита́ет → чита́ющий студе́нт. Imiesłowy czynne opisują wykonawcę (чита́ющий = ten, kto czyta); bierne opisują rzecz, na którą działanie jest skierowane (чита́емый = czytany). To głównie forma pisemna / książkowa — naucz się najpierw ją rozpoznawać.
Zasada
Dwa główne wybory: czynny czy bierny oraz teraźniejszy czy przeszły.
1. Czynny (действительные) = rzeczownik wykonuje czynność.
- Teraźniejszy (tylko od czasowników niedokonanych): temat czasu teraźniejszego + -ущ-/-ющ- (I koniugacja) albo -ащ-/-ящ- (II koniugacja) + końcówka przymiotnikowa. Od они́ чита́ют → чита́ющий (czytający); они́ говоря́т → говоря́щий (mówiący).
- Przeszły: temat czasu przeszłego + -вш- (po samogłosce) albo -ш- (po spółgłosce). чита́ть → чита́вший (który czytał), прочита́ть → прочита́вший (który przeczytał), нести́ (нёс) → нёсший (który niósł).
2. Bierny (страдательные) = czynność jest wykonywana na rzeczowniku. Tylko od czasowników przechodnich.
- Teraźniejszy (niedokonany): temat 1. osoby liczby mnogiej + -ем- (I koniugacja) albo -им- (II koniugacja). чита́ем → чита́емый (czytany), лю́бим → люби́мый (kochany/ulubiony). Dość rzadki; kilka form stało się zwykłymi przymiotnikami (люби́мый, ви́димый).
- Przeszły (zwykle dokonany): -нн- (czasowniki na -ать/-ять), -енн-/-ённ- (czasowniki na -ить + tematy spółgłoskowe), albo -т- (wiele na -нуть, -ыть, -оть, jednosylabowe). прочита́ть → прочи́танный, постро́ить → постро́енный, реши́ть → решённый, откры́ть → откры́тый, сде́лать → сде́ланный.
3. Zastępowanie zdania z кото́рый. Imiesłów może zastąpić кото́рый tylko wtedy, gdy кото́рый jest podmiotem (imiesłów czynny) lub dopełnieniem bliższym (imiesłów bierny) własnego zdania:
| zdanie z кото́рый | Fraza imiesłowowa | Typ |
|---|---|---|
| студе́нт, кото́рый написа́л эссе́ | написа́вший эссе́ студе́нт | czynny przeszły |
| тури́ст, кото́рый говори́т по-ру́сски | говоря́щий по-ру́сски тури́ст | czynny teraźniejszy |
| кни́га, кото́рую чита́ют | чита́емая кни́га | bierny teraźniejszy |
| дом, кото́рый постро́или | постро́енный дом | bierny przeszły |
4. Pisownia -нн- a -н-. Pełny (przydawkowy) imiesłów bierny czasu przeszłego ma -нн-: прочи́танная кни́га, постро́енный дом. Forma krótka — bierny orzecznik (lekcja 47) — ma pojedyncze -н-: кни́га прочи́тана, дом постро́ен.
5. Przecinki. Fraza imiesłowowa po rzeczowniku jest oddzielana przecinkami, dokładnie jak zdanie z кото́рый, które zastępuje: студе́нт, чита́ющий газе́ту, … (ta, która kończy zdanie, zachowuje tylko otwierający przecinek). Przeniesiona przed rzeczownik zwykle nie wymaga żadnego przecinka: чита́ющий газе́ту студе́нт.
Formy i schematy
Cztery typy w skrócie (od чита́ть / прочита́ть, говори́ть, постро́ить):
| Typ | Przyrostek | Przykład | Znaczenie |
|---|---|---|---|
| Czynny teraźniejszy | -ущ-/-ющ-, -ащ-/-ящ- | чита́ющий, говоря́щий | ten, kto czyta / mówi |
| Czynny przeszły | -вш-, -ш- | чита́вший, прочита́вший, нёсший | ten, kto czytał / przeczytał / niósł |
| Bierny teraźniejszy | -ем-, -им- | чита́емый, люби́мый | czytany, kochany |
| Bierny przeszły | -нн-, -енн-/-ённ-, -т- | прочи́танный, постро́енный, откры́тый | przeczytany, zbudowany, otwarty |
Czasowniki zwrotne. -ся zostaje na swoim miejscu po końcówce przymiotnikowej i nigdy nie skraca się do -сь: занима́ться → занима́ющийся, занима́вшаяся; верну́ться → верну́вшийся. Będąc nieprzechodnimi, nie mają imiesłowów biernych.
Zgodność. Imiesłów odmienia się jak zwykły przymiotnik i przyjmuje rodzaj, liczbę i przypadek swojego rzeczownika (tutaj чита́ющий z rzeczownikami rodzaju męskiego):
| Przypadek | R.m. | R.n. | R.ż. | Liczba mnoga |
|---|---|---|---|---|
| Mian. | чита́ющий | чита́ющее | чита́ющая | чита́ющие |
| Dop. | чита́ющего | чита́ющего | чита́ющей | чита́ющих |
| Cel. | чита́ющему | чита́ющему | чита́ющей | чита́ющим |
| Bier. | = M./D. | чита́ющее | чита́ющую | = M./D. |
| N. | чита́ющим | чита́ющим | чита́ющей | чита́ющими |
| Miej. | (о) чита́ющем | (о) чита́ющем | (о) чита́ющей | (о) чита́ющих |
Imiesłowy bierne czasu przeszłego na -нный/-енный odmieniają się jak przymiotniki twarde (jak но́вый): прочи́танный, прочи́танного, прочи́танному, прочи́танным, о прочи́танном.
Przykłady
| Русский | Polski |
|---|---|
| Студе́нт, чита́ющий газе́ту, - мой сосе́д. | Student czytający gazetę to mój sąsiad. |
| Учёный, написа́вший э́ту статью́, живёт в Москве́. | Uczony, który napisał ten artykuł, mieszka w Moskwie. |
| Тури́сты, говоря́щие по-ру́сски, легко́ нашли́ доро́гу. | Turyści mówiący po rosyjsku łatwo znaleźli drogę. |
| Кни́га, чита́емая все́ми студе́нтами, есть в ка́ждой библиоте́ке. | Książka czytana przez wszystkich studentów jest w każdej bibliotece. |
| Дом, постро́енный в про́шлом году́, уже́ продаётся. | Dom zbudowany w zeszłym roku jest już na sprzedaż. |
| На столе́ лежа́ло откры́тое письмо́. | Na stole leżał otwarty list. |
| Мы обсуди́ли вопро́сы, волну́ющие всех. | Omówiliśmy sprawy niepokojące wszystkich. |
| Э́то моя́ люби́мая пе́сня. | To moja ulubiona (dosł. kochana) piosenka. |
Typowe błędy
- чита́ющая студе́нт -> чита́ющий студе́нт — imiesłów musi zgadzać się w rodzaju/liczbie ze swoim rzeczownikiem (студе́нт = r.m.).
- Я ви́жу студе́нта, чита́ющий -> студе́нта, чита́ющего — przyjmuje też przypadek rzeczownika (tutaj biernik студе́нта).
- студе́нт, кото́рый написа́л -> написа́вший студе́нт, nie напи́санный — student wykonuje czynność, więc użyj imiesłowu czynnego (-вш-), nie biernego.
- кни́га, кото́рую чита́ют -> чита́емая кни́га, nie прочи́танная — „czytają teraz” to czas teraźniejszy + niedokonany, więc imiesłów bierny teraźniejszy (-ем-), nie przeszły.
- кни́га прочи́танна -> кни́га прочи́тана — forma krótka (orzecznikowa) ma pojedyncze -н-; tylko pełna forma przydawkowa zachowuje -нн- (прочи́танная кни́га).
Wskazówki
- Czytaj przyrostek. -щ- = czynny (wykonawcą jest rzeczownik); -м- / -нн- / -енн- / -т- = bierny (rzeczownik jest odbiorcą czynności). Ta jedna litera mówi, kto co robi.
- Odkoduj z powrotem do czasownika: odetnij przyrostek i końcówkę. чита́-ющ-ий → чита́ть (teraźniejszy, czynny); про-чи́-та-нн-ый → прочита́ть (przeszły, bierny). Rozpoznawanie to główny cel na poziomie B2.
- Który кото́рый? Jeśli кото́рый jest podmiotem swojego zdania → imiesłów czynny; jeśli jest dopełnieniem bliższym → imiesłów bierny. W przeciwnym razie zostaw zdanie z кото́рый.
- Brak rzeczownika? Imiesłów może stać samodzielnie i pełnić funkcję rzeczownika, wciąż odmieniając się jak przymiotnik: жела́ющие записа́ться („chętni, żeby się zapisać”), среди́ приглашённых, всё ска́занное.