Mowa niezależna i zależna
B1 Прямая и косвенная речь 44 / 50
W skrócie
Mowa niezależna (пряма́я речь) cytuje dokładne słowa wewnątrz «ёлочки», oddzielone dwukropkiem lub myślnikiem. Mowa zależna (ко́свенная речь) przekazuje je w zdaniu podrzędnym — i, w odróżnieniu od angielskiego, rosyjski NIE przesuwa czasu: zachowaj oryginalny czas mówiącego. Zdania oznajmujące łączą się przez что, pytania rozstrzygające przez ли, pytania szczegółowe zachowują słowo pytające (przy spokojnym szyku zdania oznajmującego), a polecenia/prośby przyjmują что́бы + czas przeszły lub bezokolicznik.
Zasada
1. Mowa niezależna (пряма́я речь). Dokładne słowa znajdują się w «ёлочки». Słowa autora mogą stać przed (dwukropek) lub po (przecinek/«?»/«!» + myślnik):
- Najpierw autor: Он сказа́л: «Я за́нят». Gdy zdanie ciągnie się dalej za cytatem, po zamykającym » stawiamy , — (po ? lub ! sam myślnik), a dalszy ciąg zaczyna się małą literą: Он сказа́л: «Я за́нят», — и вы́шел. Он спроси́л: «Кто там?» — и откры́л дверь.
- Najpierw cytat: «Я за́нят», — сказа́л он.
- Pytanie lub wykrzyknienie zachowuje własny znak: «Ты гото́в?» — спроси́л он.
2. Mowa zależna (ко́свенная речь) — wielka różnica względem angielskiego: BRAK przesunięcia czasu. Angielski przesuwa is → was, will → would. Rosyjski tego nie robi: przenosisz oryginalny czas mówiącego wprost do zdania z что.
| Mowa niezależna (jego słowa) | Mowa zależna (rosyjski) | Tłumaczenie |
|---|---|---|
| «Я за́нят» (teraźniejszy) | Он сказа́л, что он за́нят. | Powiedział, że jest zajęty (dosł. jest). |
| «Я приду́» (przyszły) | Она́ сказа́ла, что придёт. | Powiedziała, że przyjdzie (dosł. przyjdzie). |
| «Я всё по́нял» (przeszły) | Он сказа́л, что всё по́нял. | Powiedział, że zrozumiał wszystko. |
Przecinek zawsze stoi przed что / ли / что́бы / где / кто …
3. Zdania oznajmujące w mowie zależnej → что. Я ду́маю, что он прав. Она́ написа́ла, что ско́ро прие́дет. (что znaczy tu w przybliżeniu „że”; nigdy nie można go pominąć, tak jak angielskiego „that”.)
4. Pytania rozstrzygające w mowie zależnej → ли („czy”). Przenieś akcentowane/wyróżnione słowo na początek, a zaraz po nim postaw ли. Nie używaj tu е́сли:
- «Ты зна́ешь а́дрес?» → Он спроси́л, зна́ю ли я а́дрес.
- «Она́ до́ма?» → Я не зна́ю, до́ма ли она́.
5. Pytania szczegółowe w mowie zależnej → zachowaj słowo pytające, użyj szyku zdania oznajmującego. Słowo pytające (где, когда́, почему́, как, кто, что́…) zostaje, zdanie przyjmuje spokojny szyk zdania oznajmującego (podmiot przed orzeczeniem), a zaimki się zmieniają:
- «Где ты живёшь?» → Он спроси́л, где я живу́. (zaimek się zmienia: ты → я)
6. Polecenia / prośby w mowie zależnej → что́бы + czas przeszły, albo bezokolicznik.
- Gdy podmiot jest inny: что́бы + czas przeszły — Он сказа́л, что́бы я подожда́л.
- Z czasownikami typu проси́ть, веле́ть, сове́товать, предложи́ть: dopełnienie + bezokolicznik — проси́ть łączy się z biernikiem (Он попроси́л меня́ подожда́ть), pozostałe trzy z celownikiem (Он веле́л мне подожда́ть).
7. Zaimki zmieniają się według sensu, dokładnie jak po polsku: «Я тебе́ помогу́» → Он сказа́л, что он мне помо́жет.
Formy i schematy
Który łącznik?
| Typ wypowiedzi | Łącznik | Forma czasownika w zdaniu podrzędnym | Пример / Przykład |
|---|---|---|---|
| Zdanie oznajmujące | что | zachowany oryginalny czas | Он сказа́л, что он за́нят. |
| Pytanie rozstrzygające | ли | zachowany oryginalny czas | Он спроси́л, зна́ю ли я. |
| Pytanie szczegółowe | słowo pytające | oryginalny czas, szyk zdania oznajmującego | Он спроси́л, где я живу́. |
| Polecenie / prośba | что́бы + czas przeszły / bezokolicznik | czas przeszły lub bezokolicznik | Он сказа́л, что́бы я ушёл. |
Interpunkcja mowy niezależnej (П = cytat, А = autor):
| Wzór | Пример / Przykład |
|---|---|
| А: «П». | Он сказа́л: «Я за́нят». |
| «П», — а. | «Я за́нят», — сказа́л он. |
| «П?» — а. | «Кто там?» — спроси́л он. |
| «П!» — а. | «Стой!» — кри́кнул он. |
Przykłady
| Русский | Polski |
|---|---|
| Он сказа́л, что он за́нят. | Powiedział, że jest zajęty (dosł. jest zajęty). |
| Она́ сказа́ла, что придёт в семь. | Powiedziała, że przyjdzie o siódmej. |
| Я ду́маю, что ты прав. | Myślę, że masz rację. |
| Он спроси́л, зна́ю ли я её а́дрес. | Zapytał, czy znam jej adres. |
| Я не зна́ю, до́ма ли она́. | Nie wiem, czy ona jest w domu. |
| Он спроси́л, где я живу́. | Zapytał, gdzie mieszkam. |
| Учи́тель сказа́л, что́бы мы закры́ли кни́ги. | Nauczyciel kazał nam zamknąć książki. |
| Она́ попроси́ла меня́ подожда́ть мину́ту. | Poprosiła mnie, żebym poczekał chwilę. |
Typowe błędy
- Он сказа́л, что он
был за́нят→ за́нят — brak przesunięcia czasu; zachowaj teraźniejszość mówiącego (был użyj tylko wtedy, gdy naprawdę był zajęty wcześniej). - Она́ сказа́ла, что
пришла́ бы→ придёт — „przyjdzie” relacjonuje przyszłość; przepisz jego czas przyszły (придёт), nie tryb przypuszczający ani przeszły. - Я не зна́ю,
е́слиона́ до́ма → до́ма ли она́ — „czy” w pytaniu zależnym to ли, nigdy е́сли (е́сли = warunkowe „jeśli”). - Он спроси́л, где
живёшь ты→ где я живу́ — zmień zaimek na punkt widzenia relacjonującego (ты → я) i zachowaj spokojny szyk zdania oznajmującego. - Он сказа́л,
чтоя подожда́л → Он сказа́л, что́бы я подожда́л / Он попроси́л меня́ подожда́ть — polecenie w mowie zależnej wymaga что́бы + czasu przeszłego albo проси́ть/веле́ть + bezokolicznika. - Я ду́маю что… → Я ду́маю, что… — przecinek zawsze przed что / ли / что́бы / где.
Wskazówki
- Mantra: bez przesunięcia czasu. Jakiegokolwiek czasu użył mówiący, przepisz go dosłownie do zdania z что. jest → за́нят, przyjdzie → придёт, nigdy nie „cofaj o jeden krok”, jak w angielskim.
- ли = „pytanie typu czy”. Zbuduj je w dwóch krokach: ① przenieś wyróżnione słowo na początek, ② postaw zaraz po nim ли — до́ма ли она́, зна́ю ли я.
- Pytania szczegółowe w mowie zależnej są spokojne: zachowaj słowo pytające, ale przejdź na spokojny szyk zdania oznajmującego (podmiot przed orzeczeniem) i dostosuj zaimki — где я живу́, nie где живёшь ты.
- Polecenia: zadaj pytanie „ten sam podmiot?”. Inny podmiot → что́бы + czas przeszły (что́бы ты пришёл); po проси́ть/веле́ть → bezokolicznik (попроси́л подожда́ть).