W skrócie

Zaimki określające wskazują na rzecz jako całość albo wyodrębniają ją z grupy: сам „sam(a), osobiście”, весь „cały/wszystek”, ка́ждый „każdy”, любо́й „dowolny”, вся́кий „wszelki”, друго́й „inny”. Zgadzają się w rodzaju, liczbie i przypadku jak przymiotniki. Nie myl emfatycznego сам „sam” z са́мый „najbardziej / właśnie ten” z lekcji 33.

Zasada

1. сам — „sam” (emfatyczne). Podkreśla, że właśnie ta osoba/rzecz, a nie kto inny, wykonuje czynność — albo robi to osobiście / bez pomocy. Zgadza się z rzeczownikiem i odmienia się:

• Я сам э́то сде́лал. — Zrobiłem to sam.
• Она́ сама́ реши́ла. — Zdecydowała sama.
• Дире́ктор сам пришёл. — Dyrektor przyszedł osobiście.

Nie myl go z са́мый (lekcja 33), które znaczy „najbardziej / właśnie ten” i tworzy stopień najwyższy: са́мый большо́й го́род „największe miasto”, тот са́мый челове́к „ta sama/dokładnie ta osoba”, в са́мом нача́ле „na samym początku”. Porównaj akcent i znaczenie: сам (bez pomocy) kontra са́мый (stopień).

2. весь / вся / всё / все — „cały/wszystek”. Odmienia się (z mieszanymi miękkimi końcówkami). Dwie formy są też samodzielnymi słowami:

• всё = „wszystko” (r.n.): Всё гото́во. — Wszystko jest gotowe.
• все = „wszyscy” (lm.): Все уже́ зна́ют. — Wszyscy już wiedzą.

W innych przypadkach znaczy „cały”: весь день „cały dzień”, всю ночь „całą noc”, во всём ми́ре „na całym świecie”, все лю́ди „wszyscy ludzie”.

3. ка́ждый / любо́й / вся́кий — „każdy / dowolny / wszelki”. Wszystkie trzy odmieniają się jak przymiotniki, ale różnią się znaczeniem:

• ка́ждый = każdy (każdy pojedynczy członek, brany z osobna): ка́ждый студе́нт „każdy student”, ка́ждый день „każdego dnia”.
• любо́й = dowolny (jaki chcesz) (wolny wybór): возьми́ любу́ю кни́гу „weź dowolną książkę”.
• вся́кий = wszelki / wszelkiego rodzaju: вся́кий раз „za każdym razem”, вся́кие лю́ди „wszelcy ludzie”.

4. друго́й — „inny”. Odmienia się jak przymiotnik: друго́й го́род „inne miasto”, в друго́й раз „innym razem”, на друго́й день „następnego dnia”.

Formy i schematy

сам (emfatyczne „sam”) — zwróć uwagę na akcent na końcówce w przypadkach zależnych:

весь / вся / всё / все („cały/wszystek”):

ка́ждый, любо́й, вся́кий, друго́й odmieniają się jak zwykłe przymiotniki (zob. lekcję 12): ка́ждый - ка́ждого - ка́ждому…; любо́й - любо́го - любо́му…; вся́кий - вся́кого…; друго́й - друго́го - друго́му… .

Przykłady

Typowe błędy

• Я са́мый сде́лал -> Я сам сде́лал — „sam” to сам; са́мый znaczy „najbardziej / właśnie ten”.
• Он сам молодо́й -> Он са́мый молодо́й — stopień najwyższy wymaga са́мый, nie сам.
• Я говори́л с сам дире́ктором -> с сами́м дире́ктором — сам musi się odmienić (narzędnik сами́м).
• Всё пришли́ -> Все пришли́ — „wszyscy” to все (lm.); всё to „wszystko” (r.n. lp.).
• Я хожу́ туда́ любо́й день -> ка́ждый день — zwyczajowe „każdego dnia” to ка́ждый; любо́й = „dowolny (jaki wybierzesz)”.

Wskazówki

• Skojarzenie: сам = osoba osobiście (bez pomocy); са́мый = stopień (najbardziej / właśnie ten). Inny akcent, inna rola.
• всё kończy się na -ё = „wszystko” (jedna rzecz, r.n.); все = „wszyscy” (wiele osób).
• ка́ждый wybiera członków jeden po drugim; любо́й oferuje wolny wybór; вся́кий obejmuje „wszelkiego rodzaju”. Gdy nie jesteś pewien w rutynowych zwrotach („każdego dnia, za każdym razem”), użyj ка́ждый.
• сам zachowuje akcent na końcówce, gdy rośnie o końcówki: самого́, самому́, сами́м, само́м — akcentuj końcówkę w każdej formie zależnej; tylko liczba mnoga са́ми — mianownik i kopiujący go biernik — zachowuje akcent na temacie (мы са́ми).