Deklinacja rzeczowników (trzy wzory)
A2 Склонение существительных 29 / 50
W skrócie
Każdy rosyjski rzeczownik należy do jednego z trzech wzorów deklinacyjnych, wybieranego na podstawie końcówki mianownika. Pierwsza: rzeczowniki żeńskie i kilka męskich na -а/-я (кни́га, неде́ля, па́па). Druga: męskie zakończone na spółgłoskę lub -й oraz nijakie na -о/-е (стол, музе́й, окно́). Trzecia: żeńskie na -ь (ночь, дверь, мать). W obrębie każdego wzoru temat twardy lub miękki po prostu zamienia samogłoskę końcówki (-ом/-ем, -ы/-и, …).
Zasada
Krok 1 — ustal deklinację na podstawie mianownika. Zbiera to razem końcówki z lekcji 8–11 (mianownik, miejscownik, biernik, dopełniacz) i 22–23 (celownik, narzędnik) w trzech przejrzystych tabelach.
| Dekl. | Co tu wchodzi | Przykłady |
|---|---|---|
| Pierwsza | r.ż. -а/-я; naturalnie męskie -а/-я (odmieniają się tak samo, zgadzają jak męskie) | кни́га, неде́ля, па́па, мужчи́на |
| Druga | r.m. na spółgłoskę lub -й/-ь; nijakie -о/-е | стол, музе́й, слова́рь, окно́, мо́ре |
| Trzecia | żeńskie na -ь | ночь, дверь, мать, дочь |
Krok 2 — temat twardy czy miękki. Oba tematy biorą ten sam zestaw końcówek — zmienia się tylko samogłoska: twardy wybiera о / ы / у / ой, miękki wybiera е / и / ю / ей:
-ом / -ем (narz.) · -ой / -ей (narz. r.ż.) · -ы / -и (dop. r.ż.) · -у / -ю (bier./cel.)
Krok 3 — zastosuj dwie reguły ortograficzne, które nadpisują wybór „twardy”:
- Po к г х ж ч ш щ pisz -и, nigdy -ы: кни́га → кни́ги (nie кни́гы).
- Po spółgłoskach szumiących ж ч ш щ ц końcówka nieakcentowana przybiera е, nie о: с му́жем, с ме́сяцем — ale akcentowana zostaje о: отцо́м, ножо́м.
Krok 4 — uważaj na samogłoski ruchome. Końcowe -е-/-о- w niektórych tematach znika, gdy tylko dodasz końcówkę: оте́ц → отца́, день → дня, у́гол → угла́. (Odwrotnie — w dopełniaczu liczby mnogiej z zerową końcówką samogłoska się pojawia: де́вушка → де́вушек.)
Formy i schematy
Pierwsza deklinacja — liczba pojedyncza (twardy кни́га / miękki неде́ля; па́па odmienia się jak кни́га):
| Przypadek | twardy: кни́га | miękki: неде́ля |
|---|---|---|
| Mian. | кни́га | неде́ля |
| Dop. | кни́ги * | неде́ли |
| Cel. | кни́ге | неде́ле |
| Bier. | кни́гу | неде́лю |
| N. | кни́гой | неде́лей |
| Miej. | о кни́ге | о неде́ле |
* Zwykła twarda końcówka dopełniacza to -ы (рабо́та → рабо́ты); кни́ги ma -и tylko przez regułę ortograficzną к/г/х.
Druga deklinacja — liczba pojedyncza (r.m. стол / музе́й, r.n. окно́ / мо́ре):
| Przypadek | стол (r.m., twardy) | музе́й (r.m., miękki) | окно́ (r.n., twardy) | мо́ре (r.n., miękki) |
|---|---|---|---|---|
| Mian. | стол | музе́й | окно́ | мо́ре |
| Dop. | стола́ | музе́я | окна́ | мо́ря |
| Cel. | столу́ | музе́ю | окну́ | мо́рю |
| Bier. | стол | музе́й | окно́ | мо́ре |
| N. | столо́м | музе́ем | окно́м | мо́рем |
| Miej. | о столе́ | о музе́е | об окне́ | о мо́ре |
Biernik nijaki zawsze równa się mianownikowi. Dla żywotnych rzeczowników męskich biernik równa się dopełniaczowi: студе́нт → ви́жу студе́нта (lekcja 11).
Trzecia deklinacja — liczba pojedyncza (wszystkie żeńskie na -ь):
| Przypadek | ночь | дверь | мать (-ер-) |
|---|---|---|---|
| Mian. | ночь | дверь | мать |
| Dop. | но́чи | две́ри | ма́тери |
| Cel. | но́чи | две́ри | ма́тери |
| Bier. | ночь | дверь | мать |
| N. | но́чью | две́рью | ма́терью |
| Miej. | о но́чи | о две́ри | о ма́тери |
W trzeciej deklinacji dopełniacz = celownik = miejscownik (wszystkie -и), a narzędnik to -ью. Мать i дочь wstawiają -ер- we wszystkich przypadkach oprócz mianownika/biernika (мать → ма́тери, дочь → до́чери).
Końcówki liczby mnogiej — przegląd. Celownik, narzędnik i miejscownik liczby mnogiej są takie same dla każdego rzeczownika; tylko mianownik i dopełniacz liczby mnogiej różnią się typem (dopełniacz liczby mnogiej ma osobną lekcję 30).
| Przypadek | 1. dekl.: кни́ги | 2. r.m.: столы́ | 2. r.n.: о́кна | 3. dekl.: но́чи |
|---|---|---|---|---|
| Mian. | кни́ги | столы́ | о́кна | но́чи |
| Dop. | книг (∅) | столо́в | о́кон (∅) | ноче́й |
| Cel. | кни́гам | стола́м | о́кнам | ноча́м |
| N. | кни́гами | стола́ми | о́кнами | ноча́ми |
| Miej. | о кни́гах | о стола́х | об о́кнах | о ноча́х |
Kotwica pamięciowa: -ам / -ами / -ах (miękkie -ям / -ями / -ях) kończą celownik/narzędnik/miejscownik liczby mnogiej absolutnie wszystkiego.
Przykłady
| Русский | Polski |
|---|---|
| На столе́ лежи́т кни́га. | Na stole leży książka. |
| У меня́ нет словаря́. | Nie mam słownika. |
| Он купи́л биле́т в музе́й. | Kupił bilet do muzeum. |
| Мы живём недалеко́ от мо́ря. | Mieszkamy niedaleko morza. |
| Ве́чером я чита́ю до́чери ска́зку. | Wieczorem czytam córce bajkę. |
| Я горжу́сь свое́й ма́терью. | Jestem dumny z matki. |
| Я написа́л письмо́ отцу́. | Napisałem list do ojca. |
| Весь день мы говори́ли о рабо́те. | Rozmawialiśmy o pracy cały dzień. |
Typowe błędy
- кни́гы -> кни́ги — po к/г/х/ж/ч/ш/щ trzeba pisać -и, nigdy -ы (reguła ortograficzna).
- с му́жом -> с му́жем — po spółgłosce szumiącej nieakcentowana końcówka narzędnika to -ем, nie -ом.
- оте́ца -> отца́ — оте́ц ma samogłoskę ruchomą -е-, która znika we wszystkich przypadkach zależnych (a końcówka jest akcentowana: -а́).
- о две́рью -> о две́ри — w trzeciej deklinacji miejscownik to -и; forma -ью to narzędnik.
- мно́го де́вушков -> мно́го де́вушек — rzeczowniki żeńskie na -а mają zerową końcówkę dopełniacza liczby mnogiej (z wstawioną samogłoską), nie -ов.
Wskazówki
- Odczytaj końcówkę mianownika i typ jest ustalony: -а/-я → 1., spółgłoska/-й/-о/-е → 2., r.ż. -ь → 3. Wszystko inne wynika z tabeli.
- Dla twardego czy miękkiego po prostu wybierz pasującą samogłoskę z każdej pary: twardy о/ы/у/ой, miękki е/и/ю/ей — to samo miejsce, inna samogłoska.
- Jedna darmowa korzyść: celownik/narzędnik/miejscownik liczby mnogiej są identyczne dla całego języka — naucz się -ам, -ами, -ах raz i masz 3 formy dla każdego rzeczownika.
- Podejrzewaj samogłoskę ruchomą zawsze, gdy rzeczownik kończy się na -ец, -ок, -ень: ostatnia samogłoska zwykle znika w przypadkach zależnych (оте́ц→отца́, плато́к→платка́, день→дня).