W skrócie

Dwa słowa wskazują z powrotem na podmiot zdania. себя́ to zaimek zwrotny „siebie” (mnie samego, ciebie samego, jego samego…); nie ma formy mianownika i ma jeden zestaw form dla każdej osoby. свой to zaimek zwrotno-dzierżawczy „swój”; odmienia się jak мой i oznacza, że dana rzecz należy do tego, kto jest podmiotem.

Zasada

1. себя́ — zaimek zwrotny. Użyj go, gdy dopełnienie czasownika (lub przyimka) to ta sama osoba co podmiot. Działa dla każdej osoby — я, ты, он, мы używają tych samych form — i nie ma żadnego mianownika (nigdy nie można nim zacząć zdania).

• Я зна́ю себя́. — Znam siebie.
• Ты ду́маешь то́лько о себе́. — Myślisz tylko o sobie.
• Он купи́л себе́ маши́ну. — Kupił sobie samochód.
• Возьми́ де́ньги с собо́й. — Weź pieniądze ze sobą.

Jeśli dopełnienie to inna osoba, użyj zwykłego zaimka osobowego:

• Он ви́дит себя́ в зе́ркале. — On widzi samego siebie. (ta sama osoba)
• Он ви́дит его́ в зе́ркале. — On widzi jego (kogoś innego).

2. свой — zaimek zwrotno-dzierżawczy. Gramatycznie jest to zaimek dzierżawczy (jak мой, твой), ale zawsze oznacza „należący do podmiotu zdania” → „swój własny”. Zgadza się z rzeczownikiem, który opisuje, w rodzaju, liczbie i przypadku.

• Я люблю́ свою́ рабо́ту. — Kocham swoją (własną) pracę.
• Она́ забы́ла свои́ ключи́. — Zapomniała swoich (własnych) kluczy.
• Мы про́дали свой дом. — Sprzedaliśmy swój (własny) dom.

3. Kluczowy kontrast: свой a его́ / её / их. W 3. osobie to rozróżnienie ma realne znaczenie, ponieważ его/её/их nie zmieniają się na „własny”:

• Он взял свою́ кни́гу. — Wziął swoją własną książkę.
• Он взял его́ кни́гу. — Wziął jego książkę (= czyjąś inną).
• Анна лю́бит свою́ сестру́. — Anna kocha swoją własną siostrę.
• Анна лю́бит её сестру́. — Anna kocha jej (= innej kobiety) siostrę.

Dla я / ты / мы / вы nie ma dwuznaczności, więc możliwe są zarówno мой, jak i свой (Я взял свою́/мою́ кни́гу). Przy он / она́ / они́ zawsze, gdy właścicielem jest podmiot, wybieraj свой.

4. Bezokolicznik ma własny podmiot. Po попроси́ть, предложи́ть, посове́товать wykonawcą czynności bezokolicznika jest zwykle osoba w bierniku lub celowniku, a себя́ / свой wskazują na tę osobę, a nie na podmiot czasownika głównego:

• Он попроси́л сестру́ рассказа́ть о себе́. — Poprosił siostrę, żeby opowiedziała o sobie (nie o nim).
• Учи́тель предложи́л ученика́м прове́рить свои́ отве́ты. — Nauczyciel zaproponował uczniom, żeby sprawdzili swoje własne odpowiedzi.

Formy i schematy

себя́ — jeden zestaw form, bez mianownika, bez liczby mnogiej:

свой — odmienia się dokładnie jak мой / твой (zgadza się z rzeczownikiem):

* biernik żywotny = forma dopełniacza (Я ви́жу своего́ бра́та; Я зна́ю свои́х друзе́й).

Przykłady

Typowe błędy

• Я ду́маю о мне -> Я ду́маю о себе́ — gdy dopełnienie to znowu podmiot, użyj себя́, nie zaimka osobowego.
• Он лю́бит его́ жену́ (znaczące jego własna) -> Он лю́бит свою́ жену́ — свой = własny; его́ oznaczałoby żonę innego mężczyzny.
• Возьми́ де́ньги с тобо́й -> Возьми́ де́ньги с собо́й — „ze sobą” to zawsze с собо́й, dla każdej osoby.
• Он купи́л себя́ маши́ну -> Он купи́л себе́ маши́ну — „dla siebie” to celownik себе́, nie biernik.
• …свой брат живёт здесь (jako podmiot) -> Его́ брат живёт здесь — свой wskazuje z powrotem na podmiot, więc samo nie może być podmiotem zdania.

Wskazówki

• себя́ nigdy nie zaczyna zdania: nie ma czegoś takiego jak «себя́ делаю» — wykonawcą jest zwykły zaimek (я, ты…), a себя́ jest dopełnieniem.
• Naucz się себе́ (cel.) i собо́й (narz.) jako utartych zwrotów: купи́ть себе́ (kupić sobie), взять с собо́й (wziąć ze sobą), дово́лен собо́й (zadowolony z siebie).
• Szybki test na свой: zapytaj „czyj? — podmiotu”. Jeśli właścicielem jest ten, kto wykonuje czynność, użyj свой; w przeciwnym razie użyj его́/её/их.
• Pułapka свой-kontra-его́ tkwi w 3. osobie. Dla я/ты/мы/вы dobre są zarówno мой, jak i свой, więc skup uwagę na он/она́/они́.