W skrócie

Czasownik zwrotny ma doczepioną na końcu każdej formy partykułę -ся (po spółgłosce) lub -сь (po samogłosce): учу́сь, у́чишься, у́чится. Może to oznaczać, że czynność wraca na podmiot (мы́ться = myć się), że dwie osoby robią coś sobie nawzajem (встреча́ться = spotykać się), może to być strona bierna (Дом стро́ится = dom jest budowany), albo czasownik po prostu istnieje wyłącznie z -ся (смея́ться, боя́ться). Czasownik z -ся nigdy nie przyjmuje dopełnienia bliższego w bierniku.

Zasada

1. Partykuła i jej pisownia. Weź zwykły czasownik i dodaj partykułę na końcu zwykłej końcówki. Wybór -ся / -сь zależy tylko od ostatniej litery tej końcówki:

• po spółgłosce (w tym po ь i й) → -ся: у́чится, у́чимся, учи́лся;
• po samogłosce → -сь: учу́сь, у́читесь, учи́лась.

Partykuła zostaje w każdej formie — teraźniejszej, przeszłej, bezokoliczniku, trybie rozkazującym. Nigdy nie odpada.

2. Pięć znaczeń. To samo -ся może pełnić różne funkcje; o tym, którą, decyduje kontekst:

• Właściwie zwrotne — podmiot działa na samego siebie: мы́ться (myć się), одева́ться (ubierać się), умыва́ться (myć twarz). Mniej więcej odpowiada angielskiemu „-self / get-”.
• Wzajemno-zwrotne — dwie lub więcej osób działa na siebie nawzajem: встреча́ться (spotykać się), целова́ться (całować się), обнима́ться (przytulać się), знако́миться (poznawać się).
• Czasowniki istniejące wyłącznie z -ся — nie ma formy bez partykuły: смея́ться (śmiać się), наде́яться (mieć nadzieję), боя́ться (bać się), горди́ться (być dumnym), занима́ться (zajmować się / uczyć się), улыба́ться (uśmiechać się), нра́виться (podobać się).
• Strona bierna (tylko niedokonana) — podmiot doznaje czynności: Дом стро́ится (dom jest budowany), Кни́га легко́ чита́ется (książka czyta się łatwo).
• Nieprzechodni partner czasownika przechodniego — „samo z siebie”, bez wskazania sprawcy: открыва́ть (otworzyć coś) → открыва́ться (otworzyć się, samo z siebie); начина́ть (zacząć coś) → начина́ться (zacząć się, samo z siebie).

3. Brak dopełnienia w bierniku. Ponieważ czynność już wraca na podmiot, czasownik z -ся nie może przyjmować dopełnienia bliższego. Porównaj: Я мо́ю маши́ну (myję samochód — dopełnienie) i Я мо́юсь (myję się — bez dopełnienia). Niektóre czasowniki z -ся wymagają zamiast tego innego przypadka: боя́ться + dopełniacz, горди́ться / занима́ться / интересова́ться + narzędnik.

Formy i schematy

Koniugacja — учи́ться (uczyć się / studiować). Czasownik bazowy to учи́ть; wystarczy dodać partykułę:

Czas przeszły — учи́ться. Partykuła kieruje się tą samą zasadą samogłoska/spółgłoska:

Pięć znaczeń w skrócie:

Pary przechodnie i nieprzechodnie — ten sam rdzeń, forma z -ся nie ma dopełnienia:

Przykłady

Typowe błędy

• я учу́ся -> я учу́сь — po samogłosce partykuła to -сь, nie -ся.
• Я бою́сь соба́ку -> Я бою́сь соба́ки — боя́ться wymaga dopełniacza, nigdy biernika.
• Я занима́юсь спорт -> Я занима́юсь спо́ртом — занима́ться wymaga narzędnika.
• Дверь открыва́ет -> Дверь открыва́ется — „drzwi otwierają się (same z siebie)” wymaga nieprzechodniej formy -ся; bez niej czasownik wymaga dopełnienia.
• Я мо́юсь маши́ну -> Я мо́ю маши́ну (albo po prostu Я мо́юсь = myję się) — czasownik z -ся nie może przyjmować dopełnienia bliższego; usuń -ся, gdy takie występuje.

Wskazówki

• Skrót ortograficzny: -сь po samogłosce (учу́сь, у́читесь, учи́лась), -ся po spółgłosce (у́чится, учи́лся). Patrz na ostatnią literę przed partykułą — nic innego nie ma znaczenia.
• Partykuła jest przyspawana na stałe: pojawia się w każdej formie, także w bezokoliczniku i czasie przeszłym, i nigdy nie odpada.
• Wiele czasowników z -ся tłumacz sobie na angielskie „get / become” lub „each other”: одева́ться = ubierać się, начина́ться = zaczynać się, встреча́ться = spotykać się nawzajem.
• Zapamiętaj przypadek, którego wymagają niektóre czasowniki: боя́ться + dopełniacz; горди́ться, занима́ться, интересова́ться + narzędnik.
• Nie myl czasownikowej -ся z zaimkiem себя́ (lekcja 27): мо́юсь to zwykłe, habitualne myję się, podczas gdy мо́ю себя́ jest rzadkie i emfatyczne.