W skrócie

Mezokliza to jedyne miejsce w portugalskim europejskim, w którym zaimek dopełnieniowy trafia do wnętrza czasownika, a nie przed niego czy po nim. Zdarza się to dokładnie w dwóch czasach — czasie przyszłym prostym i kondicjonale (lekcja 32) — i tylko wtedy, gdy zdanie w innej sytuacji wymagałoby enklizy (lekcja 30). Zamiast przyklejać klitykę na końcu, portugalski rozcina czasownik i wsadza zaimek w szew między tematem a jego końcówką: darei + o staje się dá-lo-ei („dam to”), diria + lhe staje się dir-lhe-ia („powiedziałbym mu”). Wygląda to niepokojąco i jest zdecydowanie formalne i pisane — nikt tak nie zamawia kawy — ale musisz umieć to przeczytać, a także wyprodukować, kiedy wymaga tego rejestr (tekst prawny, formalny list, staranne przemówienie). Wszystko, czego potrzebujesz, już masz: końcówki czasu przyszłego/kondicjonału z lekcji 32 oraz formy klityk i allomorfy -lo/-la z lekcji 29-31.

Zasada

Kiedy mezokliza się włącza — wszystkie trzy warunki

Mezokliza jest wymagana tylko wtedy, gdy wszystkie poniższe warunki są spełnione:

1. czasownik stoi w futuro simples albo w condicional;
2. zdanie jest twierdzące, a przed czasownikiem nie stoi sygnał proklizy;
3. więc w innej sytuacji klityka byłaby enklityczna (przyczepiona na końcu).

W takich warunkach portugalski europejski nie pozwala na klitykę po całym słowie (darei-o jest niemożliwe). Nie pozwala też na nią przed słowem, bo nic jej tam nie przyciąga. Klityka zostaje więc umieszczona w środku.

Jeśli obecny jest jakikolwiek sygnał proklizy z lekcji 30 — przeczenie (não, nunca, nada), przysłówek stojący przed czasownikiem (já, também, só), spójnik podrzędny (que, quando, se), zaimek względny lub pytający — to klityka po prostu staje przed całym czasownikiem w czasie przyszłym/kondicjonale, i mezokliza w ogóle nie zachodzi:

• Dir-lhe-ei a verdade. -> Não lhe direi a verdade.
• Dá-lo-ei amanhã. -> Só o darei amanhã.

Proklisa zawsze wygrywa; mezokliza to tylko przypadek „domyślnej enklizy” przekształcony dla tych dwóch czasów.

Jak ją zbudować — trzy miejsca

Podziel formę syntetyczną tego czasu na temat i końcówkę osobową, i wstaw klitykę między nimi:

[ temat czasu przyszłego / kondicjonału ] — [ klityka ] — [ końcówka osobowa ]

Końcówki osobowe są dokładnie takie same jak w lekcji 32:

• czas przyszły: -ei, -ás, -á, -emos, -ão
• kondicjonał: -ia, -ias, -ia, -íamos, -iam

A więc falar + lhe w czasie przyszłym, osoba po osobie: falar-lhe-ei, falar-lhe-ás, falar-lhe-á, falar-lhe-emos, falar-lhe-ão.

Allomorf -lo / -la działa wewnątrz słowa

Kiedy klityka to o, a, os, as, wchodzi w życie ta sama zasada co w lekcji 31: końcowe -r tematu odpada, a klityka zmienia się w -lo, -la, -los, -las. Znak diakrytyczny pada wtedy na teraz akcentowaną samogłoskę tematu czasowników na -ar i -er (-á-, -ê-), natomiast czasowniki na -ir nie biorą znaku (akcentowane -i- go nie potrzebuje):

• amar + o -> amá-lo-ei („pokocham to/go”)
• vender + a -> vendê-la-ei („sprzedam to”)
• partir + os -> parti-los-ei („złamię je”)
• pôr + o -> pô-lo-ei („położę to”)

Przed klitykami zaczynającymi się na spółgłoskę (me, te, lhe, se, nos, lhes) -r zostaje: dar-te-ei, chamar-se-á.

Nieregularne tematy czasu przyszłego/kondicjonału przechodzą bez zmian

Trzy czasowniki z nieregularnym tematem syntetycznym (lekcja 32) zachowują ten temat w mezoklizie:

• fazer -> far-: fá-lo-á („on to zrobi”), far-se-ia („zrobiłoby się”)
• dizer -> dir-: dir-lhe-ei („powiem mu”), dir-se-ia („powiedziałoby się”)
• trazer -> trar-: trar-mo-ão („przyniosą mi to”)

Połączone klityki też mogą trafić do środka

Ściągnięte klityki z lekcji 50 (mo, to, lho, no-lo) siadają w szwie tak samo jak pojedynczy zaimek. Ponieważ zaczynają się od spółgłoski, -r tematu zostaje:

• dizer + lho -> dir-lho-ei („powiem mu to”)
• dar + mo -> dar-mo-á („da mi to”)

Formy i schematy

Pełny paradygmat czasu przyszłego czasownika dar z klityką o („dam to”, „dasz to”, …):

Zestaw przykładów mieszających czasowniki, klityki i oba czasy:

Przykłady

Dwa ostatnie przykłady pokazują te same czasowniki tracące mezoklizę w chwili, gdy pojawia się não albo przysłówek só: klityka przeskakuje na przód (proklisa).

Typowe błędy

• darei-te / dar-ei-te -> dar-te-ei — w czasie przyszłym i w kondicjonale klityka trafia do wnętrza czasownika, między temat a końcówkę, nigdy nie jest doklejana do całej formy.
• comprarei-o -> comprá-lo-ei — czas przyszły + o wymaga mezoklizy i allomorfu z lekcji 31: -r odpada, o zmienia się w -lo, a temat bierze znak diakrytyczny.
• Não dir-lhe-ei nada. -> Não lhe direi nada. — jakikolwiek sygnał proklizy (tutaj não) unieważnia mezoklizę i przyciąga klitykę przed czasownik.
• fazer-se-á / dizer-lhe-ei -> far-se-á / dir-lhe-ei — użyj nieregularnego tematu czasu przyszłego (far-, dir-, trar-), nie zwykłego bezokolicznika.
• da-lo-ei -> dá-lo-ei — zachowaj znak diakrytyczny na akcentowanym temacie (dá-, vê-, fá-); jego pominięcie zmienia akcent.
• Sięganie po mezoklizę w czasie teraźniejszym lub przeszłym -> ona istnieje tylko w futuro simples i w condicional; polecenie lub zdanie w czasie teraźniejszym używa zwykłej enklizy albo proklizy (lekcja 30).

Wskazówki

• Zanim to napiszesz, sprawdź trzy warunki: (1) czas przyszły czy kondicjonał? (2) zdanie twierdzące, bez sygnału przed czasownikiem? (3) czy klityka byłaby w innej sytuacji enklityczna? Mezoklizę daje tylko „tak” na wszystkie trzy.
• Buduj ją mechanicznie w trzech krokach — temat + klityka + końcówka — i pamiętaj, że końcówka to zwykła końcówka z lekcji 32 (-ei/-ás/-á/-emos/-ão, -ia/-ias/-ia/-íamos/-iam).
• Dla o/a/os/as zastosuj allomorf z lekcji 31 wewnątrz słowa: odetnij -r, napisz -lo/-la i zaakcentuj temat w czasownikach na -ar/-er (amá-lo-ei, vendê-la-ei); czasowniki na -ir nie biorą znaku (parti-lo-ei).
• W chwili, gdy pojawi się não, przysłówek przed czasownikiem albo spójnik podrzędny, zapomnij o mezoklizie i po prostu powiedz não lho direi, quando lho disser.
• Rzeczywistość rejestru: mezokliza jest formalnym, pisanym portugalskim europejskim. W mowie ludzie jej unikają: portugalski europejski sięga po bliską przyszłość (vou dar-te, lekcja 11), a portugalski brazylijski, zarówno w mowie, jak i w piśmie, stawia klitykę z przodu (te darei, vou te dar). Czytaj ją płynnie; twórz ją tylko wtedy, gdy wymaga tego ton wypowiedzi.