W skrócie

Zdanie warunkowe łączy zdanie z „jeśli” (warunek) ze zdaniem głównym (wynik), a portugalski dzieli je na trzy typy, w zależności od tego, jak realny jest warunek: realny (całkiem możliwy do spełnienia), nierealny w teraźniejszości (sprzeczny z faktami teraz, albo odległa przyszłość) i nierealny w przeszłości (nie wydarzył się). Każdy typ wiąże oba zdania w stały zestaw czasów — a największym zaskoczeniem dla osób mówiących po angielsku jest to, że realny warunek dotyczący przyszłości bierze czas przyszły trybu łączącego po se (lekcja 36), podczas gdy angielski po prostu używa czasu teraźniejszego: Se tiveres tempo („jeśli masz czas”). Kiedy te zestawienia staną się automatyczne, będziesz mógł z pewnością wysuwać przypuszczenia, obiecywać, żałować i spekulować. Ta lekcja łączy narzędzia, które już masz: czas przyszły trybu łączącego (lekcja 36), imperfekt trybu łączącego (lekcja 46), kondicjonał (lekcja 32) oraz parę czasów wyrażających przeszłość nierealną (lekcja 48).

Zasada

Typ 1 — warunki realne (otwarte lub prawdopodobne)

Użyj go, gdy warunek jest prawdziwą możliwością — ogólną prawdą albo realną przyszłością.

• Ogólna prawda / przyzwyczajenie: se + czas teraźniejszy trybu oznajmującego, zdanie główne też w czasie teraźniejszym. Se aqueces gelo, derrete. (jeśli ogrzejesz lód, topnieje.)
• Realna przyszłość: se + futuro do conjuntivo, zdanie główne w czasie teraźniejszym, przyszłym albo w trybie rozkazującym. Se chover amanhã, ficamos em casa. (jeśli jutro będzie padać, zostaniemy w domu.) Se puderes, telefona-me. (jeśli możesz, zadzwoń do mnie.)

To jest kluczowy punkt portugalskiego europejskiego. Angielski zachowuje czas teraźniejszy po „if” nawet dla przyszłości („if you have time”, „if it rains”); portugalski przechodzi na czas przyszły trybu łączącego: tiveres, chover, puderes, fizeres. Nigdy czas przyszły trybu oznajmującego i nigdy czas teraźniejszy trybu łączącego po se.

Typ 2 — nierealny w teraźniejszości (hipotetyczny)

Użyj go dla sytuacji sprzecznej z faktami teraz, albo odległej/wyobrażonej przyszłości: se + pretérito imperfeito do conjuntivo, wynik w condicional.

• Se tivesse dinheiro, compraria um carro. (gdybym miał pieniądze, kupiłbym samochód — ale nie mam.)
• Se fosses mais cedo, apanhavas o comboio. (gdybyś wyszedł wcześniej, złapałbyś pociąg.)

W codziennym portugalskim europejskim imperfeito do indicativo bardzo często zastępuje kondicjonał w zdaniu wyrażającym wynik: comprava zamiast compraria, apanhavas zamiast apanharias. Obie formy są poprawne; kondicjonał to wybór bardziej formalny lub pisany, a imperfeito — bardziej mówiony.

Typ 3 — nierealny w przeszłości (nie wydarzył się)

Użyj go, żeby mówić o przeszłości, która potoczyła się inaczej — o żalu, wyrzucie, przypuszczeniu: se + pretérito mais-que-perfeito composto do conjuntivo (tivesse + imiesłów), wynik w condicional composto (teria + imiesłów).

• Se tivesses estudado, terias passado no exame. (gdybyś się uczył, zdałbyś egzamin.)
• Se não tivesse chovido, tínhamos ido à praia. (gdyby nie padało, poszlibyśmy na plażę.)

Tutaj też złożony czas zaprzeszły trybu oznajmującego (tinha + imiesłów) w mowie często zastępuje formę teria: tínhamos ido obok teríamos ido.

Mieszanie ram czasowych

Warunek i wynik nie muszą mieć tego samego czasu. Bardzo naturalny wzorzec to warunek w przeszłości z wynikiem w teraźniejszości — se + MQP do conjuntivo -> condicional simples:

• Se tivesse estudado medicina, agora seria médico. (gdybym studiował medycynę, byłbym teraz lekarzem.)

Poza se: inne spójniki warunkowe

Se to podstawowa, najczęściej używana forma, ale warunek wprowadzają też caso, desde que (pod warunkiem że), a não ser que / a menos que (chyba że) — i, w odróżnieniu od se, biorą czas teraźniejszy trybu łączącego, nie czas przyszły trybu łączącego:

• Caso precises de ajuda, diz. (gdybyś potrzebował pomocy, powiedz.) — Caso precises, nigdy Caso precisares.
• Levo o carro, a não ser que prefiras andar a pé. (wezmę samochód, chyba że wolisz iść pieszo.)

Formy i schematy

Trzy typy w skrócie:

Dwa czasy zdania z se dla czterech kluczowych czasowników nieregularnych (to formy, na których naprawdę budujesz zdania warunkowe):

Dla typu 3 weź powyższy ter imperfeito do conjuntivo i dodaj imiesłów: tivesse feito, tivesses estudado, tivéssemos ido.

Przykłady

Typowe błędy

• Czas teraźniejszy trybu oznajmującego po se dla przyszłości: Se tens tempo amanhã -> Se tiveres tempo amanhã — realny warunek dotyczący przyszłości bierze futuro do conjuntivo, nie czas teraźniejszy.
• Czas przyszły trybu oznajmującego po se: Se terei tempo -> Se tiver tempo — se nigdy nie wymaga czasu przyszłego trybu oznajmującego; użyj czasu przyszłego trybu łączącego.
• Kondicjonał wewnątrz zdania z se: Se compraria uma casa, se tivesse dinheiro -> Se tivesse dinheiro, compraria uma casa — kondicjonał należy do zdania wyrażającego wynik; zdanie z se bierze imperfeito do conjuntivo.
• Imperfeito do indicativo w warunku typu 2: Se tinha dinheiro, comprava (jako przypuszczenie) -> Se tivesse dinheiro, comprava — warunek potrzebuje imperfeito do conjuntivo (tivesse), nie trybu oznajmującego (tinha).
• Czas teraźniejszy trybu łączącego po se: Se tenha tempo -> Se tiver (przyszłość) albo Se tenho (ogólna prawda) — czas teraźniejszy trybu łączącego nigdy nie następuje po se.
• Proste czasy przeszłe dla warunku nierealnego w przeszłości: Se estudavas, passavas (jako żal z powodu czegoś, co się nie wydarzyło) -> Se tivesses estudado, terias passado — warunek nierealny w przeszłości potrzebuje form złożonych.

Wskazówki

• Naucz się każdego typu jako zamkniętej pary: realna przyszłość = se + futuro do conjuntivo -> teraźniejszość/tryb rozkazujący; nierealny w teraźniejszości = se + imperfeito do conjuntivo -> condicional; nierealny w przeszłości = se + MQP do conjuntivo -> condicional composto.
• Wyćwicz jeden nawyk, do którego angielski cię nie przygotowuje: po se mówiącym o przyszłości używaj tiver, fores, puder, fizer, chover — czasu przyszłego trybu łączącego — tam, gdzie angielski używa zwykłego czasu teraźniejszego.
• W prawdziwej mowie portugalskiego europejskiego imperfeito do indicativo swobodnie zastępuje kondicjonał w wyniku typu 2: Se pudesse, ia brzmi tak samo naturalnie jak Se pudesse, iria; to samo dotyczy tinha ido wobec teria ido w typie 3.
• Mieszaj swobodnie, gdy wymaga tego logika: warunek w przeszłości może nieść wynik w teraźniejszości — Se tivesse aceitado o emprego, agora estaria em Berlim.
• Nie myl spójników: se bierze czas przyszły trybu łączącego, ale caso, desde que, a não ser que biorą czas teraźniejszy trybu łączącego — Caso chova, nigdy Caso chover.
• W Brazylii te trzy konstrukcje są identyczne; słyszalna różnica dotyczy znowu zdania wyrażającego wynik, gdzie imperfeito do indicativo (Se pudesse, ia) dominuje w mowie jeszcze bardziej niż w Portugalii (lekcja 10).