W skrócie

Portugalski tworzy nowe słowa na dwa sposoby — przez derywację (doklejenie przedrostka lub przyrostka do tematu: fazer -> desfazer, informar -> informação) i przez kompozycję (zlepienie dwóch słów w jedno: guardar + chuva -> guarda-chuva). Rozpoznawanie tych wzorców otwiera dostęp do słownictwa, którego jeszcze nie znasz. Druga strona medalu jest taka, że rzeczowniki złożone i nieregularne nie tworzą liczby mnogiej jak zwykłe: guarda-chuva staje się guarda-chuvas, ale couve-flor staje się couves-flores, a cała grupa słów, jak ovo i porco, zmienia w liczbie mnogiej brzmienie samogłoski, nie zmieniając ani jednej litery. Ta lekcja podaje zasady dla wszystkich trzech zjawisk.

Zasada

Derywacja: przedrostki i przyrostki

Przedrostek stoi przed tematem i zwykle zmienia znaczenie, a nie część mowy: des- odwraca albo zaprzecza (fazer -> desfazer, gostar -> desgostar, ligar -> desligar), in-/im- znaczy „nie” (feliz -> infeliz, possível -> impossível, certo -> incerto), re- znaczy „znowu” (fazer -> refazer, ler -> reler).

Przyrostek stoi na końcu i zwykle zmienia część mowy: -ção/-são zamienia czasownik w rzeczownik (informar -> informação, decidir -> decisão), -dor tworzy nazwę wykonawcy czynności (trabalhar -> trabalhador, jogar -> jogador), -mente zamienia przymiotnik w przysłówek (rápido -> rapidamente, z lekcji 17), -eza/-ez tworzy rzeczownik oznaczający cechę abstrakcyjną (belo -> beleza, rígido -> rigidez). Zdrabniające -inho i powiększające -ão to też przyrostki, ale zajmuje się nimi osobno lekcja 41.

Kompozycja: wyrazy złożone

Wyraz złożony łączy dwa słowa w jedno pojęcie. Kilka zrasta się całkowicie (girassol, pontapé), ale większość zachowuje łącznik: guarda-chuva (parasol), guarda-roupa (szafa), segunda-feira (poniedziałek), couve-flor (kalafior), porta-voz (rzecznik), fim de semana (weekend, bez łącznika od reformy pisowni z 1990 roku). Wewnętrzna budowa ma znaczenie, bo liczba mnoga zależy od tego, czym jest każda część — czasownikiem, rzeczownikiem, przymiotnikiem czy łączącym przyimkiem.

Liczba mnoga rzeczowników złożonych

Zapytaj, czym są poszczególne części:

• Rzeczownik + rzeczownik, rzeczownik + przymiotnik albo przymiotnik + rzeczownik: liczbę mnogą przyjmują obie części. segunda-feira -> segundas-feiras, couve-flor -> couves-flores, obra-prima -> obras-primas, amor-perfeito -> amores-perfeitos.
• Czasownik + rzeczownik: czasownik jest nieodmienny, więc zmienia się tylko rzeczownik. guarda-chuva -> guarda-chuvas (guarda to tu czasownik „strzeże”), porta-voz -> porta-vozes, beija-flor -> beija-flores, guarda-roupa -> guarda-roupas.
• Części połączone przyimkiem: zmienia się tylko pierwszy rzeczownik. pé-de-meia -> pés-de-meia, fim de semana -> fins de semana, mão de obra -> mãos de obra.
• Uważaj na guarda: w guarda-chuva jest to czasownik (nieodmienny), ale o guarda w znaczeniu „strażnik” jest rzeczownikiem, więc guarda-noturno -> guardas-noturnos przyjmuje liczbę mnogą w obu częściach.

Liczba mnoga z metafonią: niewidoczna zmiana

Pewna grupa rzeczowników rodzaju męskiego ma w liczbie pojedynczej głoskę zamkniętą ô, która w liczbie mnogiej otwiera się do ó. Pisownia się nie zmienia — obie formy zapisuje się zwykłym o — więc ta liczba mnoga jest niewidoczna na piśmie, a słyszalna tylko w mowie: ovo -> ovos, porco -> porcos, osso -> ossos, fogo -> fogos, jogo -> jogos, olho -> olhos, povo -> povos, porto -> portos. Nie każdy rzeczownik na -o tak się zachowuje: bolo -> bolos i gosto -> gostos przez cały czas zachowują głoskę zamkniętą. Nie ma tu reguły do zastosowania — formy „otwierające się” trzeba nauczyć się na pamięć, tak jak od razu rozpoznaje je ucho rodzimego użytkownika języka.

Zgoda przymiotników złożonych

Gdy dwa przymiotniki tworzą złożenie, zgadza się tylko ostatni; pierwszy zastyga w rodzaju męskim liczby pojedynczej: luso-brasileiro -> relações luso-brasileiras, político-social -> questões político-sociais, técnico-científico -> áreas técnico-científicas. Dwa wyjątki do zapamiętania: surdo-mudo sprawia, że zgadzają się obie części (surdos-mudos), a złożenia oznaczające kolor są nieodmienne — calças azul-marinho, camisolas verde-garrafa i laços cor-de-rosa nigdy się nie zmieniają.

Formy i schematy

Derywacja w skrócie:

Liczba mnoga rzeczowników złożonych:

Liczba mnoga z metafonią (pisownia identyczna, samogłoska otwiera się ô -> ó):

Przykłady

Typowe błędy

• guardas-chuvas -> guarda-chuvas — pierwsza część to czasownik guardar, więc jest nieodmienna; liczbę mnogą przyjmuje tylko chuva.
• couve-flores -> couves-flores — to dwa rzeczowniki, więc liczbę mnogą przyjmują obie, nie tylko druga.
• fins de semanas -> fins de semana — gdy części łączy przyimek, zmienia się tylko pierwszy rzeczownik; semana zostaje w liczbie pojedynczej.
• relações luso-brasileiros -> luso-brasileiras — w przymiotniku złożonym zgadza się tylko ostatni człon; luso- jest zastygłe, ale -brasileiras musi zgadzać się z relações.
• calças azuis-marinhos -> azul-marinho — złożenia oznaczające kolor są nieodmienne i nie przyjmują ani rodzaju, ani liczby.
• surdos-mudo -> surdos-mudos — surdo-mudo to szczególny przypadek, w którym zgadzają się oba przymiotniki.
• guarda-noturnos -> guardas-noturnos — tutaj guarda jest rzeczownikiem „strażnik”, nie czasownikiem, więc obie części przyjmują liczbę mnogą.

Wskazówki

• Zanim utworzysz liczbę mnogą złożenia, nazwij jego części: czasownik + rzeczownik oznacza, że zmienia się tylko rzeczownik (guarda-chuvas); rzeczownik + rzeczownik oznacza, że zmieniają się obie części (couves-flores). To jedno pytanie rozstrzyga większość przypadków.
• Przyimki zamrażają wszystko, co po nich następuje: pés-de-meia, mãos de obra, fins de semana — zmienia się zawsze tylko słowo przed de.
• Przy przymiotnikach złożonych pamiętaj o zasadzie „tylko ostatni” (questões socioeconómicas zgadza się jedynie na końcówce), a kolory (azul-marinho, cor-de-rosa) traktuj jako trwale nieodmienne.
• Liczba mnoga z metafonią to umiejętność słuchania i mówienia, nie pisowni: skoro ovo i ovos wyglądają identycznie, ćwicz ucho na tej podstawowej grupie (ovo, porco, osso, fogo, jogo, olho, povo, porto), aż otwieranie samogłoski stanie się automatyczne.
• Wykorzystuj derywację, żeby zgadywać znaczenie: widząc des-, pomyśl „odwrócenie / przeciwieństwo”, widząc -dor, pomyśl „osoba lub rzecz, która to robi”, widząc -mente, pomyśl „przysłówek”. To mnoży twoje słownictwo za darmo.
• W Brazylii: zasady liczby mnogiej złożeń i metafonii są takie same; otwieranie samogłoski w liczbie mnogiej (ovos, jogos) zachodzi w obu wariantach — w portugalskim europejskim po prostu łatwiej je usłyszeć, bo otaczające go nieakcentowane samogłoski są tam redukowane znacznie mocniej.