W skrócie

Cztery czasowniki dźwigają nieproporcjonalnie dużą część codziennego portugalskiego: ser i estar, które angielski łączy w jeden czasownik „to be”, ter, czyli „mieć”, ale też czasownik od twojego wieku oraz od uczucia głodu czy zimna, i haver, którego jedna forma „há” znaczy „jest” i „są”. Rozróżnienie ser i estar to największa przeszkoda tej lekcji: ser mówi, czym coś jest w swej istocie, a estar mówi, jakie jest lub gdzie jest w danej chwili. Naucz się tych czterech czasowników, a już będziesz umieć opisać ludzi, miejsca, stany i istnienie.

Zasada

Formy czasu teraźniejszego tych nieregularnych czasowników poznałeś w kroku 7. Ta lekcja mówi o tym, kiedy używać którego.

ser: tożsamość i istota

Używaj ser dla tego, czym coś jest w sposób trwały i definiujący: tożsamość i klasyfikacja, pochodzenie i narodowość, zawód, materiał, z którego coś jest zrobione, daty i godziny oraz cechy nieodłączne.

• Tożsamość i narodowość: Eu sou o Pedro. Ela é portuguesa.
• Zawód: O meu pai é médico.
• Materiał i pochodzenie: A mesa é de madeira. O vinho é do Douro.
• Czas i daty: Hoje é segunda-feira. São três horas.
• Cecha nieodłączna: O gelo é frio. Ele é alto.

estar: stan, kondycja i bieżące położenie

Używaj estar dla stanu, w jakim coś się właśnie znajduje: uczucia i kondycja fizyczna, pogoda, wynik zmiany oraz bieżące położenie osoby lub rzeczy, które można przemieścić.

• Uczucie i kondycja: Estou cansado. A sopa está quente.
• Pogoda: Está frio hoje. Está a chover.
• Wynik zmiany: A porta está aberta. As luzes estão acesas.
• Bieżące położenie: O carro está na garagem. Nós estamos em casa.

ser czy estar z tym samym przymiotnikiem

Wiele przymiotników łączy się z obydwoma czasownikami i zmienia znaczenie. Ser daje cechę definiującą; estar daje przemijający stan lub świeże wrażenie:

• Ele é nervoso (osoba nerwowa z natury) wobec Ele está nervoso (nerwowa w tej chwili).
• A fruta é verde (owoc zielony z natury) wobec A fruta está verde (niedojrzały).
• A Ana é bonita (jest piękna) wobec A Ana está bonita hoje (dziś wygląda ślicznie).

Zadaj sobie pytanie: istota czy stan? Ta odpowiedź decyduje o czasowniku.

ter: posiadanie i stany, które angielski nazywa „byciem”

Ter to „mieć” w znaczeniu posiadania: Tenho um carro. Tens irmãos? Ale portugalski używa też ter dla wieku i dla długiej listy stanów cielesnych i psychicznych, w których angielski mówi „to be”: dosłownie „ma się” głód, pragnienie, zimno, strach i lata. To częsty błąd osób mówiących po angielsku, więc naucz się tego zestawu jako stałych zwrotów: Tenho fome, Tenho frio, Tenho vinte anos, Tens razão.

haver: „há” w znaczeniu „jest” i „są”

Codzienną funkcją haver jest bezosobowa forma há, znacząca „jest” i „są”. Nigdy nie zmienia się przez liczbę: Há um problema i Há muitos problemas obie używają há. Przeczenie to Não há: Não há pão. Pozostałe formy osobowe (hei, hás, hão) są rzadkie samodzielnie i należą do peryfrazy „haver de”, którą poznasz dużo później.

ficar: gdzie są stałe rzeczy i „stawanie się”

Ficar (regularny czasownik na -ar) wypełnia dwie luki, których dobrze nie pokrywa estar. Po pierwsze, stałe położenie miejsca lub budynku: O banco fica na esquina. Onde fica a estação? Po drugie, „stawać się” — zmianę stanu: Ela ficou contente. A água ficou fria. Znaczy też „zostać”: Hoje fico em casa.

Formy i schematy

Czas teraźniejszy ser, estar, ter i ficar (haver poniżej):

Archaiczne formy vós (sois, estais, tendes, ficais) nie są używane we współczesnym portugalskim europejskim i można je pominąć.

Czasownik haver w czasie teraźniejszym — w praktyce potrzebujesz tylko „há”:

Ser czy estar w skrócie:

Stany, które używają ter, a nie ser ani estar:

Przykłady

Typowe błędy

• Eu estou português -> Eu sou português — narodowość i tożsamość są cechami definiującymi, więc łączą się z ser, nigdy z estar.
• Eu sou cansado (w znaczeniu „jestem teraz zmęczony”) -> Eu estou cansado — przemijający stan łączy się z estar; „sou cansado” sprawiałoby, że zmęczenie stałoby się częścią tego, kim jesteś, jakbyś był zmęczony zawsze.
• Sou vinte anos, Estou vinte anos -> Tenho vinte anos — wiek wyraża się przez ter, a nie przez ser ani estar.
• Estou fome, Sou fome -> Tenho fome — głód, pragnienie, zimno, strach i posiadanie racji — wszystko to łączy się z ter (Tenho fome, Tenho frio, Tens razão).
• Tem um problema (w znaczeniu „jest problem”) -> Há um problema — istnienie w portugalskim europejskim wyraża „há”; użycie „tem” dla „jest” to brazylianizm.
• Hão muitas pessoas -> Há muitas pessoas — „há” jest nieodmienne i zostaje w liczbie pojedynczej zarówno dla „jest”, jak i dla „są”.
• A estação está no centro (jako jego stałe położenie) -> A estação fica no centro — stałe położenie budynku lub miejsca zwykle wyraża się przez ficar, a estar pasuje do tego, gdzie w danej chwili jest rzecz, którą można przemieścić.

Wskazówki

• Podziel „to be” na dwoje: ser to to, czym coś JEST (tożsamość, pochodzenie, zawód, materiał, daty, cechy nieodłączne); estar to stan, w jakim coś się w tej chwili ZNAJDUJE (uczucia, pogoda, wyniki zmiany, bieżące położenie). W razie wątpliwości zapytaj: „istota czy stan?”.
• Wiek i stany cielesne łączą się z ter, nie z „być”: Tenho vinte anos, Tenho frio, Tenho sede, Tens razão. Traktuj angielskie „I am hungry” jako fałszywego przyjaciela dla „Tenho fome”.
• Istnienie to jedno niezmienne słowo: há. Nie zgadza się co do liczby (há um carro, há muitos carros) i to właśnie europejski sposób powiedzenia „jest” i „są”.
• Sięgaj po ficar dla stałego położenia miejsc (O museu fica perto) i dla „stawania się” (ficar contente, A sopa ficou fria). Znaczy też „zostać”: Fico em casa.
• Ten sam przymiotnik może zmienić czasownik i zmienić znaczenie: é verde (rzecz zielona z natury) wobec está verde (niedojrzała); é aberto (otwarty z natury, osoba otwarta) wobec está aberto (otwarty w tej chwili).
• W Brazylii: „ter” jest powszechnie używane dla istnienia w mowie — „tem pão?” w znaczeniu „czy jest chleb?” — tam, gdzie portugalski europejski zachowuje „há pão?”. Oba są zrozumiałe, ale w portugalskim europejskim używaj „há”.