Czasowniki i zaimki zwrotne (+ elkaar)
A2 Wederkerend voornaamwoord & werkwoord 29 / 48
W skrócie
Czasownik zwrotny zwraca czynność ku podmiotowi („myję się”). Potrzebuje zaimka zwrotnego: me, je, zich, ons, je, zich. Wiele niderlandzkich czasowników jest zwrotnych, nawet gdy ich polski odpowiednik nie jest (zich voelen, zich vergissen, zich herinneren). Nie myl zaimka zwrotnego zich („się”, „siebie”) z zaimkiem wzajemnym elkaar („się nawzajem”).
Zasada
Czasownik zwrotny (wederkerend werkwoord) używany jest z zaimkiem zwrotnym, który odnosi się z powrotem do podmiotu. Zaimek zmienia się w zależności od osoby, ale zich to specjalna forma używana dla 3. osoby (liczby pojedynczej i mnogiej) oraz dla grzecznościowego u.
| Podmiot | Zaimek zwrotny | Przykład |
|---|---|---|
| ik | me (mij) | ik was me |
| jij / je | je | jij wast je |
| u | zich (lub u) | u wast zich |
| hij / zij / het | zich | hij wast zich |
| wij / we | ons | we wassen ons |
| jullie | je | jullie wassen je |
| zij (l. mnoga) | zich | zij wassen zich |
Uwaga: me to forma zwykła (nieakcentowana); mij służy tylko do podkreślenia. Dla wszystkich osób oprócz 3. osoby i u zaimek zwrotny jest identyczny z zaimkiem w roli dopełnienia (me, je, ons). Tylko 3. osoba i u mają wyjątkowe słowo zich.
Formy i schematy
Odmiana zich wassen (myć się):
| Czas teraźniejszy | Tłumaczenie | |
|---|---|---|
| ik | was me | myję się |
| jij | wast je | myjesz się |
| u | wast zich / u | myjesz się |
| hij/zij/het | wast zich | on/ona/ono myje się |
| wij | wassen ons | myjemy się |
| jullie | wassen je | myjesz się |
| zij | wassen zich | myją się |
Szyk wyrazów — miejsce zaimka. Zaimek zwrotny zachowuje się jak zaimek w roli dopełnienia i pojawia się wcześnie, zaraz po czasowniku odmienionym (albo po podmiocie, gdy podmiot następuje po czasowniku):
| Schemat | Przykład | Tłumaczenie |
|---|---|---|
| Zdanie oznajmujące | Ik herinner me dat niet. | Nie pamiętam tego. |
| Inwersja | Gisteren heb ik me vergist. | Wczoraj popełniłem błąd. |
| Pytanie ogólne („tak/nie”) | Voel je je wel goed? | Czujesz się dobrze? |
| Zdanie podrzędne | …, omdat hij zich haast. | …, bo on się spieszy. |
Czas przeszły złożony (perfectum). Czasowniki zwrotne zawsze łączą się z hebben, a zaimek zostaje przed imiesłowem przeszłym: Ik heb me gewassen. / Hij heeft zich vergist.
zich a elkaar. Zich = podmioty działają na samych siebie; elkaar („się nawzajem”) = działają jeden na drugiego. Porównaj: Ze wassen zich (każdy myje sam siebie) i Ze wassen elkaar (myją jeden drugiego). Zwróć uwagę na terminologię: wederkerend = zwrotny (zich), wederkerig = wzajemny (elkaar). Elkaar ma też formę dzierżawczą elkaars (każdego z nich): Ze lazen elkaars brieven.
Przykłady
| Nederlands | Polski |
|---|---|
| Ik was me elke ochtend. | Myję się co rano. |
| Voel je je wel goed vandaag? | Czujesz się dziś dobrze? |
| Hij heeft zich vergist in de datum. | Pomylił się co do daty. |
| Herinner je je mijn naam nog? | Pamiętasz jeszcze moje imię? |
| We moeten ons haasten, de trein vertrekt zo. | Musimy się pospieszyć, pociąg zaraz odjeżdża. |
| De kinderen vervelen zich als het regent. | Dzieci się nudzą, gdy pada deszcz. |
| Hij wast zich, niet de auto. | On myje siebie, nie samochód. |
| Mijn ouders kennen elkaar al dertig jaar. | Moi rodzice znają się od trzydziestu lat. |
Typowe błędy
- Ik voel goed. -> Ik voel me goed. — zich voelen jest w niderlandzkim zwrotne; zaimek jest obowiązkowy.
- Ik herinner dat niet. -> Ik herinner me dat niet. — zich herinneren zawsze wymaga zaimka zwrotnego.
- Hij wast hem. -> Hij wast zich. — „hem” oznacza kogoś innego; do „samego siebie” użyj zich.
- Ze ontmoeten zich. -> Ze ontmoeten elkaar. — spotkanie jest wzajemne, więc użyj zaimka wzajemnego elkaar.
- Ik was mij elke dag. -> Ik was me elke dag. — użyj nieakcentowanego me; mij zostaw tylko do podkreślenia/kontrastu.
Wskazówki
- Zapamiętaj tylko jedno nowe słowo: zich. Obejmuje 3. osobę (l. poj. i mn.) oraz u. Każdy inny zaimek zwrotny (me, je, ons, je) jest identyczny ze zwykłym zaimkiem w roli dopełnienia.
- Wiele czasowników dotyczących uczuć, stanów psychicznych i działań na sobie jest w niderlandzkim zwrotnych, choć w polskim niekoniecznie: zich voelen, zich vervelen (nudzić się), zich schamen (wstydzić się), zich vergissen (mylić się), zich herinneren, zich haasten, zich gedragen (zachowywać się), zich realiseren.
- Szybki test dla zich czy elkaar: jeśli można dodać „się” (siebie samego) -> zich; jeśli można dodać „się nawzajem” -> elkaar.
- Wszystkie czasowniki zwrotne łączą się z hebben w czasie przeszłym złożonym (perfectum), a zaimek zostaje zaraz po czasowniku odmienionym: Ik heb me gehaast.