W skrócie

Gdy dopełnienie czasownika jest tą samą osobą co jego podmiot — „znam siebie”, „ona patrzy na siebie” — hebrajski nie używa ponownie zwykłego zaimka dopełnienia אותו / אותה (oto / ota) z lekcji 30. Te zawsze wskazują na kogoś innego. Zamiast tego używa dedykowanej formy zwrotnej zbudowanej z rzeczownika עצם (etzem, „jaźń, istota”) oraz sufiksów dzierżawczych, które już znasz z lekcji 41: עצמי (atzmi) „siebie”, עצמו (atzmo) „jego samego”. Własny wskaźnik czasownika stoi przed nią: את עצמי (et atzmi), על עצמו (al atzmo).

Dla „nawzajem” — dwóch lub więcej osób działających na siebie — hebrajski używa sparowanego schematu: ścisłego, literackiego זה…זה (ze…ze) lub codziennego אחד…השני (echad…ha-sheni), z przyimkiem czasownika wciśniętym pośrodku: עוזרים זה לזה (ozrim ze la-ze) „pomagać sobie nawzajem”, מדברים זה עם זה (medabrim ze im ze) „rozmawiać ze sobą nawzajem”. Zarówno forma zwrotna, jak i wzajemna po prostu niosą przyimek wymagany przez czasownik — to jedyny ruchomy element, na który trzeba uważać.

Zasada

• Forma zwrotna to עצם + sufiks dzierżawczy. Podstawa to עצמ־ (atzm-), a przyjmuje ona dokładnie tę samą rodzinę sufiksów rzeczownika w liczbie pojedynczej, którą poznałeś na ביתי / ביתו w lekcji 41: עצמי (atzmi), עצמך (atzmecha / atzmech), עצמו / עצמה (atzmo / atzma), עצמנו (atzmenu), עצמכם (atzmechem), עצמם / עצמן (atzmam / atzman). Dosłownie mówi to „moje ja / jego ja / ich ja”.

• Niesie wskaźnik czasownika, a dopełnienie zwrotne jest określone → את. Ponieważ עצמי to rzeczownik z sufiksem, jest z natury określony (lekcja 41), więc zwrotne dopełnienie bliższe przyjmuje wskaźnik את dokładnie tak, jak każde dopełnienie określone (lekcja 15): אני מכיר את עצמי (ani makir et atzmi), „znam siebie”. Jeśli natomiast czasownik rządzi przyimkiem, forma zwrotna jedzie na tym przyimku: הסתכל על עצמו (histakel al atzmo) „popatrzył na siebie”, דואג לעצמו (do’eg le-atzmo) „troszczy się o siebie”.

• את עצמו ≠ אותו — na tym polega cała rzecz. Zestaw formę zwrotną z prostym zaimkiem dopełnienia z lekcji 30. הוא רואה אותו (hu roe oto) znaczy, że widzi kogoś innego; הוא רואה את עצמו (hu roe et atzmo) znaczy, że widzi siebie samego. Sięgaj po formę אות־ dla innej osoby, a po formę עצמ־ zawsze, gdy dopełnienie wraca do podmiotu.

• בעצמי to emfatyczne „-sam / na własną rękę”. Poprzedzone przyimkiem ב־, forma ta znaczy „osobiście, samodzielnie, bez pomocy”: עשיתי את זה בעצמי (asiti et ze be-atzmi) „zrobiłem to sam”; הוא בא בעצמו (hu ba be-atzmo) „przyszedł osobiście / sam”. Ta forma wzmacnia podmiot — nie jest dopełnieniem czasownika i nie zastępuje את עצמי.

• Nie dokładaj formy zwrotnej do czasownika, który już jest zwrotny. Binyan hitpa’el (lekcja 20) sam w sobie jest zwrotny: התרחץ (hitrachetz) znaczy już „umył się”, התלבש (hitlabesh) „ubrał się”, הסתרק (histarek) „uczesał się”. Dodanie את עצמו tworzy podwójną formę zwrotną — mów הוא התרחץ, nigdy הוא התרחץ את עצמו. Używaj את עצמו tylko z czasownikami niezwrotnymi, jak ראה, מכיר, שאל, מצא.

• „Nawzajem”: sparowany schemat זה…זה / אחד…השני. Dla formy wzajemnej stawiasz dopasowaną parę wokół przyimka czasownika. Ścisła literacka wersja to זה…זה; codzienna wersja to אחד…השני, gdzie drugi człon jest określony (השני, „ten drugi”). Dla grupy męskiej lub mieszanej: זה את זה / אחד את השני. Cały schemat następuje po czasowniku.

• Forma wzajemna zgadza się w rodzaju. Grupa kobiet przechodzi na parę żeńską — זו…זו lub אחת…השנייה: הן מדברות אחת עם השנייה (hen medabrot achat im ha-shniya). Grupa męska lub mieszana pozostaje w rodzaju męskim: הם מדברים זה עם זה.

• Przyimek w środku jest własnym przyimkiem czasownika (rekcja). Cokolwiek czasownik rządzi, to stoi między dwiema połówkami: kochać (dopełnienie bliższe) → אוהבים זה את זה (ohavim ze et ze); pomagać (ל) → עוזרים זה לזה (ozrim ze la-ze); rozmawiać (עם) → מדברים זה עם זה; polegać (על) → סומכים זה על זה. Który przyimek wybiera dany czasownik, to temat lekcji 59.

• הדדי — przymiotnik „wzajemny”. Obok schematu, przymiotnik הדדי (hadadi) nazywa samą relację: כבוד הדדי (kavod hadadi) „wzajemny szacunek”, עזרה הדדית (ezra hadadit) „wzajemna pomoc” — zgadzając się w rodzaju i liczbie jak każdy przymiotnik (lekcja 7).

Formy i schematy

Paradygmat formy zwrotnej — podstawa עצמ־ (atzm-, „ja/jaźń”), z sufiksami dzierżawczymi z lekcji 41:

Forma zwrotna przyjmuje wskaźnik, jaki nadaje czasownik (dopełnienie określone → את, zgodnie z lekcją 15; w innym razie przyimek czasownika):

Sedno sprawy — zaimek dopełnienia (lekcja 30) wobec formy zwrotnej:

Schemat wzajemny — dopasowana para wokół przyimka czasownika (grupa m./mieszana wobec grupy ż.):

Przykłady

Typowe błędy

• הוא רואה אותו (w znaczeniu „jego samego”) -> הוא רואה את עצמו (hu roe et atzmo) — אותו wskazuje na kogoś innego; zwrotne „siebie samego” to את עצמו.
• התרחץ את עצמו -> התרחץ (hitrachetz) — hitpa’el התרחץ już znaczy „umył się”; dodanie את עצמו tworzy podwójną formę zwrotną.
• אני מכיר עצמי -> אני מכיר את עצמי (ani makir et atzmi) — dopełnienie zwrotne jest określone, więc w codziennym hebrajskim przyjmuje wskaźnik את, dokładnie jak każde dopełnienie określone (forma bez את należy do stylu formalnego).
• הן מדברות אחד עם השני (o kobietach) -> הן מדברות אחת עם השנייה (achat im ha-shniya) — formy wzajemne zgadzają się w rodzaju; grupa żeńska używa אחת…השנייה.
• עוזרים זה את זה (dla „pomagać sobie nawzajem”) -> עוזרים זה לזה (ozrim ze la-ze) — לעזור rządzi ל, więc schemat wzajemny zachowuje ten przyimek, nie את.
• אחד את אחד -> אחד את השני / זה את זה (echad et ha-sheni / ze et ze) — ustalony schemat łączy samo אחד z określonym השני, albo używa זה…זה.

Wskazówki

• Zbuduj formę zwrotną jak rzeczownik dzierżawczy (lekcja 41): podstawa עצמ־ + ten sam zestaw sufiksów co ביתי / ביתו. Jeśli potrafisz powiedzieć ביתו, potrafisz powiedzieć עצמו.
• Forma zwrotna niesie wskaźnik, jaki nadaje czasownik: czasownik z dopełnieniem bliższym daje את עצמי; czasownik rządzący przyimkiem zachowuje go — על עצמו, לעצמו, בעצמי. Który przyimek, to rekcja czasownika (lekcja 59).
• Uważaj na różnicę między אותו a את עצמו: אותו to ktoś inny, את עצמו to sam podmiot. To samo dotyczy אותה wobec את עצמה.
• בעצמי to emfatyczne „ja sam / na własną rękę”: עשיתי את זה בעצמי, „zrobiłem to sam”. Wzmacnia podmiot i nigdy nie jest dopełnieniem czasownika.
• Nie dubluj formy z hitpa’el: czasowniki takie jak התרחץ, התלבש, הסתרק są już zwrotne — nigdy nie dodawaj do nich את עצמו.
• Formy wzajemne muszą zgadzać się w rodzaju: grupa męska lub mieszana to זה…זה / אחד…השני; grupa żeńska to זו…זו / אחת…השנייה.
• Codzienny schemat to אחד…השני (z określonym השני / השנייה); ściślejszy literacki schemat to זה…זה. Oba obejmują własny przyimek czasownika: זה לזה, זה עם זה, זה על זה.
• עצמי żyje też w złożeniach „samo-” jako przymiotnik: ביטחון עצמי (bitachon atzmi) „pewność siebie”, שליטה עצמית (shlita atzmit) „samokontrola” — zgadzając się w rodzaju.