W skrócie

Umiesz już odmieniać przez czasy pięć z siedmiu binyanów. Ta lekcja nie dodaje żadnych nowych końcówek — zamiast tego przygląda się binyanom pod kątem tego, co znaczą. Binyan to nie tylko schemat głoskowy; niesie ze sobą stronę (kto wykonuje czynność, a kto jej doznaje) i wartościowość (ilu uczestników potrzebuje czasownik). Wstaw te same trzy spółgłoski w różne binyany, a otrzymasz małą rodzinę form dzielących jedną ideę: czasownik czynny, jego stronę bierną, formę sprawczą, formę zwrotną.

Trzy z siedmiu binyanów tworzą wyraźne pary strona czynna↔strona bierna: פעל↔נפעל (pa’al↔nif’al), פיעל↔פועל (pi’el↔pu’al), הפעיל↔הופעל (hif’il↔huf’al). Wokół nich הפעיל (hif’il) skłania się ku znaczeniu sprawczemu, התפעל (hitpa’el) ku znaczeniu zwrotnemu/wzajemnemu, a נפעל (nif’al) plasuje się między prawdziwą stroną bierną a zwykłym „środkiem”. To są tendencje, nie równania — większość rdzeni wypełnia tylko kilka z siedmiu miejsc, więc czytaj tę siatkę, by rozpoznawać czasowniki, nigdy by je wytwarzać.

Zasada

• Binyan koduje stronę i wartościowość, nie tylko wzorzec samogłoskowy. פעל (pa’al) to zwykła forma czynna, baza; pozostałych sześć przekształca ten sam rdzeń w stronę bierną, formę sprawczą lub zwrotną/wzajemną. Poznanie tendencji każdego binyanu pozwala odgadnąć rolę nowego czasownika — a potem potwierdzasz to w słowniku, nigdy nie wyliczasz tego samodzielnie.

• Trzy binyany tworzą pary bliźniacze strona czynna↔strona bierna. Dla każdego z tych czynnych binyanów istnieje odpowiadający mu bierny, zbudowany na tym samym rdzeniu: שבר (shavar, „złamał”) ↔ נשבר (nishbar, „został złamany”); בישל (bishel, „ugotował”) ↔ בושל (bushal, „został ugotowany”); הזמין (hizmin, „zaprosił / zamówił”) ↔ הוזמן (huzman, „został zaproszony / zamówiony”). Te same spółgłoski rdzenia, przeciwna strona.

• פועל (pu’al) i הופעל (huf’al) są wyłącznie bierne. W przeciwieństwie do נפעל, te dwa binyany nie mają własnego znaczenia czynnego — בושל (bushal) istnieje tylko jako „został ugotowany”, strona bierna od בישל, a הוזמן (huzman) tylko jako „został zaproszony/zamówiony”. Poznajesz tu ich formy ze względu na znaczenie; pełna odmiana czeka w lekcji 61.

• Jeden rdzeń rozgałęzia się w binyanach na czasowniki pokrewne, lecz odrębne. Od כ־ת־ב (k-t-v, „pisać”): כתב (katav, „napisał”), נכתב (nichtav, „został napisany”), הכתיב (hichtiv, „podyktował”), התכתב (hitkatev, „korespondował”). Każdy z nich to osobny czasownik z własnym znaczeniem słownikowym — nie czas ani „tryb” pozostałych.

• הפעיל (hif’il) skłania się ku znaczeniu sprawczemu — dodaje sprawcę. Zmienia „X się dzieje” w „ktoś sprawia, że X się dzieje”: נכנס (nichnas, „wszedł”) → הכניס (hichnis, „wprowadził / wniósł”). (נכנס to sam w sobie nif’al pełniący funkcję zwykłego „wejść”.) Podmiot formy hif’il powoduje wydarzenie bazowe, zwiększając wartościowość czasownika o jednego uczestnika.

• התפעל (hitpa’el) skłania się ku znaczeniu zwrotnemu lub wzajemnemu — czynność zwraca się ku podmiotowi. Zestaw sprawcze הלביש (hilbish, „ubrał kogoś innego”) ze zwrotnym התלבש (hitlabesh, „ubrał się”). Znaczenie wzajemne to odczytanie typu „nawzajem”: התכתב (hitkatev, „korespondował [ze sobą nawzajem]”).

• נפעל (nif’al) jest bierny ALBO środkowy/inchoatywny — trzymaj te dwa odczytania osobno. Jako strona bierna jest odpowiednikiem pa’al i może wskazywać sprawcę: המכתב נכתב (ha-michtav nichtav, „list został napisany”). Jako forma środkowa / inchoatywna opisuje coś, co dzieje się samo, bez żadnego sprawcy: הדלת נפתחה (ha-delet niftecha, „drzwi się otworzyły”). Ta sama forma, dwie funkcje — o tym, którą wybrać, decyduje to, czy sprawca jest sugerowany.

• Sprawca strony biernej pojawia się we frazie z על ידי (al yedei, „przez”). Dla polskiego „przez”: הספר נכתב על ידי סופר מפורסם (ha-sefer nichtav al yedei sofer mefursam, „książka została napisana przez znanego autora”). To standardowy sposób wskazywania sprawcy strony biernej — nie przyimek „od” מ־.

• Tendencje to nie reguły — nie wymyślaj form. Większość rdzeni zajmuje tylko kilka z siedmiu binyanów; siatka służy do rozpoznawania, nigdy nie jest zbiorem pustych miejsc do wypełnienia. כ־ת־ב po prostu nie ma codziennego pi’el ani pu’al i nie wolno ukuwać takiej formy, by uzupełnić wiersz. I uważaj na jeden stary mit: פיעל nie jest „binyanem intensywnym” — to uproszczenie z gramatyki biblijnej, którego tutaj nie stosujemy. We współczesnym hebrajskim pi’el to po prostu czynny binyan, którego znaczenia uczysz się czasownik po czasowniku (לימד znaczy „nauczył”, a nie „uczył się z wysiłkiem”).

• Potoczny współczesny hebrajski często omija prawdziwą stronę bierną. Zamiast nif’al/pu’al/huf’al codzienna mowa sięga po bezosobową formę czynną w 3. osobie liczby mnogiej — אמרו לי (amru li, „powiedzieli mi / powiedziano mi”), בנו את הבית (banu et ha-bayit, „dom zbudowano”) — pozostawiając sprawcę nienazwanym. Literacka strona bierna pozostaje częsta w piśmie. Ta „uogólniająca liczba mnoga” to osobny temat (lekcja 39); niniejsza lekcja nazywa prawdziwe strony bierne.

Formy i schematy

Siedem binyanów jako siatka strony i wartościowości (model פ־ע־ל nazywa każdy wzorzec; rzeczywiste formy pochodzą z lekcji 19–49):

Trzy pary strona czynna↔strona bierna (ten sam rdzeń, przeciwna strona):

Jeden rdzeń rozgałęziony — כ־ת־ב (k-t-v, „pisać”) — zwróć uwagę, że większość miejsc zostaje pustych:

Cztery wypełnione miejsca, trzy puste — to normalny stan rzeczy. Nie „uzupełniaj” kolumny.

Odczytywanie tendencji (z zastrzeżeniami):

Przykłady

Typowe błędy

• המכתב כותב על ידי המזכירה -> המכתב נכתב על ידי המזכירה (ha-michtav nichtav al yedei ha-mazkira) — כותב to forma czynna „pisze”; strona bierna wymaga formy nif’al נכתב.
• הספר נכתב מסופר מפורסם -> הספר נכתב על ידי סופר מפורסם (ha-sefer nichtav al yedei sofer mefursam) — znacznik sprawcy strony biernej to על ידי („przez”), nigdy przyimek „od” מ־.
• לימד פירושו ללמוד חזק -> לימד פירושו ללמד מישהו (limed = uczyć kogoś) — pi’el niesie własne znaczenie czasownika; „pi’el = intensywny” to reguła biblijna, nie współczesnego hebrajskiego, więc nie chodzi o „uczenie się intensywnie”.
• נכנס פירושו “הוכנס” -> נכנס = להיכנס בעצמך (nichnas = wejść samemu) — wiele czasowników nif’al ma znaczenie środkowe/zwykłe, a nie bierne; „został wprowadzony” to forma huf’al הוכנס (huchnas), inny czasownik.
• לכל שורש יש את כל שבעת הבניינים -> רוב השורשים ממלאים רק חלק מהבניינים (rov ha-shorashim memal’im rak chelek me-ha-binyanim) — nie ukuwaj pi’el ani pu’al dla כ־ת־ב tylko po to, by wypełnić siatkę; puste miejsca zostaw puste.
• בושל זה בדיוק כמו בישל -> בושל = סביל, בישל = פעיל (bushal to bierne „został ugotowany”; bishel to czynne „ugotował”) — pu’al nie ma własnego znaczenia czynnego; jest tylko biernym bliźniakiem pi’el.
• הכנסתי לחדר בשקט (znaczy „wszedłem”) -> נכנסתי לחדר בשקט (nichnasti la-cheder be-sheket) — נכנס = „wejść” (samemu); הכניס = „wprowadzić / wnieść” (sprawić, że coś innego wejdzie) — inna wartościowość.

Wskazówki

• Czytaj każdy nowy czasownik jako parę rdzeń + binyan i zwracaj uwagę na jego stronę: czy podmiot jest sprawcą (czynny), doznającym (bierny), przyczyną (sprawczy), czy działa na samym sobie (zwrotny)?
• Zapamiętaj te trzy pary jako gotowe przełączniki: pa’al→nif’al, pi’el→pu’al, hif’il→huf’al. Aby utworzyć stronę bierną, zachowaj rdzeń i przejdź o jeden krok w parze.
• פועל i הופעל nigdy nie znaczą niczego czynnego — jeśli spotkasz בושל lub הוזמן, masz przed sobą stronę bierną, koniec kropka. Ćwiczenia z ich odmiany czekają w lekcji 61.
• Traktuj hif’il jako swój przycisk „sprawić, że…” (נכנס→הכניס, נדלק→הדליק), a hitpa’el jako przycisk „…sobie / sobie nawzajem” (הלביש→התלבש) — a potem sprawdź rzeczywiste znaczenie; przycisk tylko wskazuje właściwy kierunek.
• Dla נפעל zapytaj „czy jest ukryty sprawca?”. Jeśli tak → strona bierna (nazwij go za pomocą על ידי). Jeśli coś stało się samo → forma środkowa/inchoatywna (הדלת נפתחה, „drzwi się otworzyły”).
• Siatka to narzędzie do rozpoznawania, nie generator. Większość rdzeni zostawia puste miejsca; nigdy nie wymyślaj formy, by uzupełnić wiersz — o tym, których binyanów rdzeń faktycznie używa, decyduje słownik.
• Zapomnij o „pi’el = intensywny”. We współczesnym hebrajskim pi’el to zwykły binyan czynny; ucz się znaczenia każdego czasownika osobno.
• W mowie często usłyszysz bezosobową 3. osobę liczby mnogiej (אמרו, בנו, גנבו) tam, gdzie pismo użyłoby strony biernej — naturalny, codzienny unik, omówiony w lekcji 39.