W skrócie

Czas przyszły pa’al (lekcja 37) budujesz już jako przedrostek + temat (+ mała końcówka): osobę niesie א / ת / י / נ (a/t/y/n) z przodu, a tylko 2. os. lp. r.ż. ־י (-i) i liczba mnoga ־ו (-u) dodają coś z tyłu. Trzy binyany pochodne — pi’el, hif’il i hitpa’el — używają dokładnie tego samego zestawu przedrostków i tych samych końcówek. Nic nowego do nauczenia się w tym miejscu.

Z binyanu na binyan zmienia się tylko jedno: samogłoska w przedrostku i kształt tematu za nią. Pi’el daje ידבר (yedaber, „powie/będzie mówił”), hif’il daje יזמין (yazmin, „zamówi/zaprosi”), hitpa’el daje יתלבש (yitlabesh, „ubierze się”). Naucz się formy 3. os. lp. r.m. dla każdego binyanu, zmieniaj przedrostek dla reszty i uważaj zwłaszcza na dwie pułapki — ה hif’il, które znika, oraz przedrostek i z pa’al, którego nie wolno przenosić do pi’el. Tylko rdzenie mocne (שלמים, shlemim).

Zasada

• Przedrostki i końcówki to ten sam zestaw co w czasie przyszłym pa’al — użyty bez zmian. Każdy binyan oznacza osobę tymi samymi czterema literami przedrostka — א (1. os. lp.), ת (2. osoba + 3. os. lp. r.ż.), י (3. os. lp. r.m. + 3. osoba lm.), נ (1. os. lm.) — oraz tymi samymi dwiema końcówkami, ־י (2. os. lp. r.ż.) i ־ו (liczba mnoga). To, co zmienia się z binyanu na binyan, to samogłoska przedrostka i temat pomiędzy nimi.

• Pi’el: przedrostek z e, nie z i jak w pa’al. Temat to ־דבר־ (-daber), a przedrostki ת / י / נ mają samogłoskę e: תדבר (tedaber), ידבר (yedaber), נדבר (nedaber). To jest istota rzeczy — nie przenoś i z pa’al (yidber jest błędne; poprawnie jest yedaber). Przedrostek 1. os. lp. otwiera się do a: אדבר (adaber). Przed końcówką zaczynającą się od samogłoski temat e wypada: תדבר → תדברי (tedaber → tedabri), ידבר → ידברו (yedaber → yedabru).

• Hif’il: przedrostek z a, temat z i i jego jodem — a ה ZNIKA. W czasie teraźniejszym mówisz już מזמין (mazmin, nie mahzmin), a czas przyszły robi to samo: przedrostek po prostu zastępuje ה. Więc teraźniejszy מזמין / przeszły הזמין / przyszły יזמין (yazmin) — nigdy יהזמין (yehazmin). Samogłoska przedrostka to wszędzie a: אזמין (azmin), תזמין (tazmin), יזמין (yazmin), נזמין (nazmin). I w przeciwieństwie do czasu przeszłego (gdzie 1. i 2. osoba traciły i wraz z jodem — הזמנתי, hizmanti), czas przyszły zachowuje jod tematu wszędzie: azmin, tazmini, yazminu — zawsze zapisywane z י. Pisz יזמין, nie יזמן (yazmen).

• Hitpa’el: przedrostek z i, który zachowuje ת. Przedrostek to litera osoby zrośnięta z ת: יתלבש (yi-t-labesh), תתלבש (ti-t-labesh, z dwoma tavami), נתלבש (nitlabesh). Samogłoska to i na ת / י / נ i e w 1. os. lp.: אתלבש (etlabesh). Podobnie jak w pi’el, temat e wypada przed końcówką samogłoskową: תתלבשי (titlabshi), יתלבשו (yitlabshu). Nie dopuść, by ת wypadło (yilabesh jest błędne; poprawnie jest yitlabesh).

• Metateza sybilantów przechodzi do czasu przyszłego. Gdy pierwsza litera rdzenia jest sybilantem (ש / ס / צ / ז), ת przedrostka hitpa’el zamienia się z nią miejscami — dokładnie jak w czasie teraźniejszym i przeszłym — a zamiana zostaje też w czasie przyszłym. Po צ i ז ת też zmienia się w trakcie przesunięcia: staje się ט po צ (יצטרך, yitztarech, „będzie musiał”) i ד po ז (יזדמן, yizdamen, „nadarzy się”) — nigdy *יצתרך, nigdy *יזתמן. Przy ש i ס ת pozostaje bez zmian: ש־מ־ש → להשתמש → ישתמש (yishtamesh, „użyje”); ס־ד־ר → להסתדר → יסתדר (yistader, „poradzi sobie”). Pisz kolejność po zamianie, nigdy יתשמש.

• תדבר / תזמין / תתלבש to zawsze dwie osoby naraz. Bez niqqud forma z przedrostkiem ת to zarazem 2. os. lp. r.m. „ty (mężczyzna) będziesz…” i 3. os. lp. r.ż. „ona będzie…” — תדבר to tedaber dla obu. Rozstrzyga zaimek (אתה תדבר wobec היא תדבר), dokładnie jak w czasie przyszłym pa’al.

• Brak literackiej liczby mnogiej rodzaju żeńskiego. Potoczny i standardowy współczesny hebrajski nie ma תדברנה / תזמנה: forma męska w liczbie mnogiej ידברו / יזמינו / יתלבשו obejmuje też kobiety. Stara liczba mnoga rodzaju żeńskiego ־נה jest wyłącznie literacka — ucz się i używaj liczby mnogiej ־ו dla obu rodzajów.

Formy i schematy

Pi’el — rdzeń ד־ב־ר (mówić), bezokolicznik לדבר (ledaber), 3. os. lp. r.m. ידבר (yedaber):

Hif’il — rdzeń ז־מ־ן (zaprosić / zamówić), bezokolicznik להזמין (lehazmin), 3. os. lp. r.m. יזמין (yazmin):

Temat i (z jego jodem) przeżywa tutaj we wszystkich osobach — odwrotnie niż w czasie przeszłym, gdzie zachowywała go tylko 3. osoba.

Hitpa’el — rdzeń ל־ב־ש (ubrać się), bezokolicznik להתלבש (lehitlabesh), 3. os. lp. r.m. יתלבש (yitlabesh):

Samogłoska przedrostka — jedyna rzecz, która różni się w zależności od binyanu (forma 3. os. lp. r.m. + 1. os. lp.):

ה hif’il przez wszystkie czasy — obecne w przeszłym i w bezokoliczniku, znika w teraźniejszym i przyszłym:

Metateza sybilantów w hitpa’el (zamiana zostaje też w czasie przyszłym):

Przykłady

Typowe błędy

• הוא יִדבר (yidber) -> הוא ידבר (yedaber) — pi’el ma przedrostek z e; nie przenoś przedrostka z i z pa’al. Jest yedaber, nigdy *yidber.
• יהזמין (yehazmin) -> יזמין (yazmin) — ה hif’il znika w czasie przyszłym (tak jak w teraźniejszym מזמין); przedrostek po prostu je zastępuje.
• יזמן (yazmen) -> יזמין (yazmin) — zachowaj jod tematu w czasie przyszłym; w przeciwieństwie do przeszłego (הזמנתי, hizmanti), przyszły zapisuje י w każdej osobie.
• תדברנה (literacka liczba mnoga r.ż.) -> תדברו / ידברו (tedabru / yedabru) — współczesny hebrajski nie ma liczby mnogiej r.ż. w czasie przyszłym; liczba mnoga ־ו obejmuje też kobiety.
• אני ידבר -> אני אדבר (adaber) — 1. os. lp. używa przedrostka א; *ידבר (yedaber) to „on będzie mówił”.
• הוא ילבש (yilabesh) -> הוא יתלבש (yitlabesh) — hitpa’el zachowuje ת po przedrostku: yi-t-labesh, nie sam temat.
• יתשמש / התשמש -> ישתמש (yishtamesh) — hitpa’el zaczynające się od sybilantu zamienia ת z ש (metateza) też w czasie przyszłym; pisz kolejność po zamianie.

Wskazówki

• Buduj każdą formę jako przedrostek + temat (+ końcówka). Litery א / ת / י / נ oraz końcówki ־י / ־ו to zestaw pa’al z lekcji 37 — tylko samogłoska przedrostka i temat zmieniają się w zależności od binyanu.
• Zapamiętaj formę 3. os. lp. r.m. dla każdego: ידבר (yedaber), יזמין (yazmin), יתלבש (yitlabesh). Zmień przedrostek na tej formie, a cały paradygmat sam się ułoży.
• Samogłoska przedrostka to sedno sprawy: pi’el e (yedaber), hif’il a (yazmin), hitpa’el i (yitlabesh). Utrwalenie tych trzech eliminuje większość błędów.
• ה hif’il znika w czasie przyszłym dokładnie jak w teraźniejszym (מזמין → יזמין); żyje tylko w bezokoliczniku (להזמין) i w czasie przeszłym (הזמין).
• W przeciwieństwie do czasu przeszłego hif’il zachowuje jod tematu we wszystkich osobach czasu przyszłego: azmin, tazmini, yazminu — zawsze z י.
• Przed ־י i ־ו temat e w pi’el/hitpa’el wypada: תדבר → תדברי / תדברו, יתלבש → יתלבשו (titlabshu).
• Hitpa’el zaczynające się od sybilantu zamienia ת (metateza) też w czasie przyszłym: ישתמש (yishtamesh), יסתדר (yistader). Nigdy nie pisz liter w zwykłej kolejności rdzenia.
• Użyj czasu przyszłego 2. osoby jako łagodnej prośby, dokładnie jak w pa’al: תסביר לי בבקשה (tasbir li bevakasha, „proszę, wytłumacz mi”). Prawdziwy tryb rozkazujący to lekcja 38.