W skrócie

Oprócz zgadzających się modalnych słów רוצה / צריך / יכול (rotze / tzarich / yachol) z lekcji 18, współczesny hebrajski ma niewielki zbiór bezosobowych słów modalnych, które wyrażają możliwość, pozwolenie, zakaz i radę bez żadnego podmiotu: אפשר (efshar, „można”), אי אפשר (i efshar, „nie można”), אסור (asur, „zabronione”), מותר (mutar, „dozwolone”), כדאי (keday, „warto / powinno się”). Po każdym z nich stoi po prostu bezokolicznik (שם הפועל): אסור לעשן (asur le’ashen) = „zakaz palenia”.

Przydatne są dwa fakty. Po pierwsze, przed bezokolicznikiem te słowa nigdy nie zmieniają formy — bez rodzaju, bez liczby, bez osoby: zawsze jest אסור, nigdy אסורה ani אסורים. Po drugie, aby powiedzieć, kogo dotyczy reguła, nie dodaje się zaimka osobowego; przypina się ją celownikiem ל־, używając odmienionych przyimków z lekcji 17: אסור לי (asur li, „nie wolno mi”), כדאי לך (keday lecha, „powinieneś”), מותר לנו (mutar lanu, „wolno nam”).

Zasada

• Pięć zastygłych słów modalnych. אפשר (efshar) = „można / jest możliwe”, אי אפשר (i efshar) = „nie można / jest niemożliwe”, אסור (asur) = „zabronione / nie wolno”, מותר (mutar) = „dozwolone / wolno”, כדאי (keday) = „warto / wskazane / powinno się”. Obejmują codzienny zakres znaczeń móc, nie móc, mieć pozwolenie, nie wolno, powinien.

• Modal + bezokolicznik, zawsze. Po słowie modalnym stoi zastygły bezokolicznik ל־ z lekcji 18, nigdy forma odmieniona: אפשר לשלם (efshar leshalem, „można zapłacić”), אסור לחנות (asur lachanot, „parkowanie zabronione”), כדאי לנוח (keday lanuach, „warto odpocząć”). Modal dostarcza modalności; bezokolicznik dostarcza czynności.

• One się NIE odmieniają — to duży kontrast z lekcją 18. רוצה / צריך / יכול zgadzają się ze swoim podmiotem (רוצה → רוצה → רוצים). Te bezosobowe słowa działają odwrotnie: mają jedną, stałą formę dla wszystkich. Kobieta mówi אסור (asur), grupa mówi אסור, a przed bezokolicznikiem nigdy nie piszemy אסורה, אסורים, מותרת, כדאיה. Nie ma podmiotu, z którym miałyby się zgadzać. (Tylko gdy podmiotem jest rzeczownik, אסור i מותר zachowują się jak zwykłe przymiotniki, które się zgadzają: הכניסה אסורה (ha-knisa asura, „wejście jest zabronione”).)

• Przypnij osobę celownikiem ל־. Aby powiedzieć, że reguła dotyczy konkretnej osoby, dodaj zaraz po modalu odmieniony przyimek ל־ (לי / לך / לו / לה / לנו / לכם / להם) z lekcji 17: אסור לי (asur li, „nie wolno mi”), מותר לך (mutar lecha, „wolno ci”), כדאי לו (keday lo, „powinien”), אסור לנו (asur lanu, „nie wolno nam”). Bez ל־ zdanie jest ogólną regułą dla wszystkich; z nim jest skierowane do tej konkretnej osoby.

• ל־ stoi między modalem a bezokolicznikiem. Szyk wyrazów to modal + (celownik ל־) + bezokolicznik: אסור לי לעשן (asur li le’ashen, „nie wolno mi palić”), a nie אסור לעשן לי. Osobowe ל־ tuli się do modalu; bezokolicznik zostaje na końcu.

• „Nie można” to אי אפשר, a nie לא אפשר. Zaprzeczeniem אפשר jest stałe dwuwyrazowe wyrażenie אי אפשר (i efshar): אי אפשר לחנות כאן (i efshar lachanot kan, „tu nie można parkować”). Partykuła אי (i, „nie-”) zaprzecza tylko אפשר — nigdy nie mówi się לא אפשר.

• Ale „nie warto” to לא כדאי. כדאי zaprzecza się w zwykły sposób, przez לא (lo): לא כדאי לקנות את זה (lo keday liknot et ze, „nie warto tego kupować”). Trzymaj te dwa zaprzeczenia osobno: אי łączy się tylko z אפשר; wszystko inne (לא כדאי, לא מותר i tak dalej) używa לא.

• Potoczne אפשר…? = „czy mogę / czy mógłbyś?” W mowie אפשר otwiera bardzo wiele grzecznych próśb: אפשר לשלם באשראי? (efshar leshalem be’ashrai?, „czy mogę zapłacić kartą?”), אפשר לפתוח את החלון? (efshar liftoach et ha-chalon?, „czy mogę otworzyć okno?”). I tutaj pozostaje niezmienne.

Formy i schematy

Pięć niezmiennych modali — każdy w jednej zastygłej formie:

Przypinanie osoby — celownik ל־ (paradygmat pokazany na כדאי, keday):

Kolejność elementów — modal + (celownik ל־) + bezokolicznik:

Zastygłe (bezosobowe) a zgadzające się (osobowe) — to samo znaczenie, inny mechanizm:

Przykłady

Typowe błędy

• אני אסור לעשן -> אסור לי לעשן (asur li le’ashen) — te modale nie przyjmują zaimka osobowego; osobę zaznacz celownikiem ל־ (asur li), a nie mianownikowym „ja”.
• אסורים לעשן פה -> אסור לעשן פה (asur le’ashen po) — modal nigdy nie odmienia się przez liczbę ani rodzaj; zachowaj jedną zastygłą formę אסור dla wszystkich.
• מותרת לך לצאת -> מותר לך לצאת (mutar lecha latzet) — podobnie nie ma tu formy żeńskiej מותרת; zawsze jest מותר, a osoba jest niesiona przez לך.
• לא אפשר לחנות כאן -> אי אפשר לחנות כאן (i efshar lachanot kan) — „nie można” to stałe wyrażenie אי אפשר; אפשר nigdy nie zaprzecza się przez לא.
• אי כדאי לקנות את זה -> לא כדאי לקנות את זה (lo keday liknot et ze) — tylko אפשר łączy się z אי; כדאי zaprzecza się w zwykły sposób, przez לא.
• אסור לעשן לי -> אסור לי לעשן (asur li le’ashen) — celownik ל־ stoi między modalem a bezokolicznikiem, nie po nim.
• אסור לי מעשן -> אסור לי לעשן (asur li le’ashen) — po modalu stoi zastygły bezokolicznik לעשן, nigdy odmieniona forma czasu teraźniejszego.
• כדאי אני לנוח -> כדאי לי לנוח (keday li lanuach) — aby powiedzieć, kto powinien, użyj odmienionego przyimka לי (כדאי לי), a nie samodzielnego zaimka.

Wskazówki

• Zapamiętaj wszystkie pięć jako niezmienne słowa: אפשר, אי אפשר, אסור, מותר, כדאי. Jeśli kiedykolwiek poczujesz pokusę, by dodać ־ה lub ־ים przed bezokolicznikiem, zatrzymaj się — nie ma tu z czym się zgadzać.
• Tę parę przeciwieństw łatwo zapamiętać razem: מותר (dozwolone) ↔ אסור (zabronione). Na מותר? odpowiadaj מותר lub אסור.
• Sięgnij po zestaw celownika ל־, który przećwiczyłeś już w lekcji 17 — לי / לך / לו / לה / לנו / לכם / להם — i wstaw go zaraz po modalu.
• Zapamiętaj kolejność elementów: modal → לי → bezokolicznik (אסור לי לעשן). Osoba tuli się do modalu; czasownik stoi na końcu.
• Dwa różne zaprzeczenia: אי אפשר, ale לא כדאי / לא מותר. Tylko אפשר przyjmuje אי.
• W sklepach, urzędach i na ulicy אפשר…? to twoje codzienne „czy mogę / czy mógłbyś?” — niezmienne i zawsze wystarczająco grzeczne; hebrajski nie ma osobnej formy grzecznościowej.
• Nie myl כדאי (keday, „warto”) z podobnie zapisywanym כדי (kedei, „żeby”) — to inne słowo, o innej funkcji; spójnik כדי pojawi się w lekcji 42.