W skrócie

Wszystko, czego nauczyłeś się o czasie teraźniejszym (lekcja 6) i przeszłym (lekcja 21) w binyanie pa’al, zakładało rdzeń mocny — trzy niezmienne spółgłoski, które nigdy się nie przesuwają, jak כ־ת־ב (k-t-v). Jednak wiele najczęstszych czasowników hebrajskich ma w rdzeniu literę słabą — א, ה, ו lub י — która nie chce zostać na miejscu. Kiedy tak się dzieje, temat się nie rozpada; przewidywalnie się odkształca, tracąc lub ukrywając literę tam, gdzie czasownik mocny zachowuje wszystkie trzy. Te wzorce rdzeni słabych nazywają się גזרות (gzarot, „klasy”; liczba pojedyncza גזרה, gizra).

Ta lekcja omawia dwie z najczęstszych klas — typ ל”ה (רצה, קנה, ראה) oraz typ pusty ע”ו/ע”י (בא, גר, קם) — i buduje ich formy czasu teraźniejszego i przeszłego w binyanie pa’al. Jedną z tych form poznałeś już jako słowo modalne: רוצה (rotze, „chcieć”) z lekcji 18 to po prostu czasownik ל”ה רצה w czasie teraźniejszym. Zostajemy tylko przy binyanie pa’al, w czasie teraźniejszym i przeszłym.

Zasada

• Rdzenie słabe nazywa się według pozycji i litery. Wzorzec nauczania rdzenia to פ־ע־ל (pe-ayin-lamed): pierwsza spółgłoska to pozycja „פ”, środkowa to pozycja „ע”, trzecia to pozycja „ל”. Nazwa gizry mówi, która pozycja zawiera którą słabą literę: ל”ה = ה na trzeciej pozycji (רצה, קנה); ע”ו / ע”י = ו lub י na środkowej pozycji (בא, קם — czasowniki „puste”); פ”נ = נ na pierwszej pozycji (נסע). Dzięki temu można przewidzieć, jak odkształci się temat.

• Czas teraźniejszy ל”ה: liczba pojedyncza ma jeden zapis dla obu rodzajów. Cztery formy czasu teraźniejszego czasownika רצה to רוצה (rotze, r.m. lp.), רוצה (rotza, r.ż. lp.), רוצים (rotzim, r.m. lm.), רוצות (rotzot, r.ż. lm.). Co ważne, forma męska i żeńska w liczbie pojedynczej to identycznie zapisane słowo רוצה — różni się tylko wymawiana samogłoska (rotze wobec rotza). Nie ma tu żadnej typowej dla czasownika mocnego końcówki żeńskiej ־ת: jest רוצה, nigdy *רוצת.

• Czas przeszły ל”ה: י przewija się przez większość osób. רציתי (ratziti, ja), רצית (ratzit / ratzita, ty), רצה (ratza, on), רצתה (ratzta, ona), רצינו (ratzinu, my), רצו (ratzu, oni). Formy trzeciej osoby — רצה / רצתה / רצו — to te, w których tego י nie ma. Zwróć uwagę, że 3. os. lp. r.ż. kończy się na ־תה: רצתה (ratzta, „chciała”), a nie typowo czasownikowo-mocnego ־ה.

• Czasowniki puste (ע”ו/ע”י) ukrywają środkową literę. W בא, גר, קם, שם środkowe ו/י znika zarówno z mówionego, jak i pisanego tematu — w czasie teraźniejszym i przeszłym. Czas teraźniejszy: גר (gar), גרה (gara), גרים (garim), גרות (garot). Czas przeszły: גרתי (garti), גרת (garta), גר (gar), גרה (gara), גרנו (garnu), גרו (garu). Tak więc „mieszkam” to גר (gar) — nigdy *גור, a „mieszkałem” to גרתי — nigdy *גורתי.

• Czasowniki puste mają wspólne formy dla czasu teraźniejszego i przeszłego. Ponieważ temat jest tak krótki, formy się pokrywają: גר to zarówno teraźniejsze „(on) mieszka”, jak i przeszłe „mieszkał”; גרה to teraźniejsze „mieszka” i przeszłe „mieszkała”; בא to teraźniejsze „przychodzi” i przeszłe „przyszedł”. To kontekst i słowo określające czas wskazują, o jaki czas chodzi.

• Bardzo częste czasowniki gardłowe i pe-nun na razie wyglądają niemal jak mocne. שמע (shama, słyszeć), עבד (avad, pracować), פתח (patach, otwierać), נתן (natan, dawać), נסע (nasa, podróżować), לקח (lakach, brać) przeważnie przyjmują tylko samogłoskę o barwie „a” obok głoski gardłowej (שומע shome’a, שמעתי shamati), a poza tym idą za wzorcem mocnym z lekcji 21. Na razie ucz się ich jako niemal regularnych; systematyczny paradygmat gardłowy/pe-nun pojawi się w lekcji o gzarot na poziomie B2.

• Wszystko inne w czasowniku pozostaje bez zmian. Dopełnienia określone nadal wymagają את (ראיתי את הסרט, ra’iti et ha-seret), zaimek nadal jest opcjonalny w 1. i 2. osobie czasu przeszłego (קניתי = „kupiłem”), a szyk SVO pozostaje ten sam. Nowy jest tylko kształt tematu.

Formy i schematy

Czas teraźniejszy ל”ה — rdzeń רצה (chcieć). Jeden zapis dla liczby pojedynczej r.m./r.ż.:

Czas przeszły ל”ה — rdzeń רצה. י przewija się przez wszystkie osoby oprócz trzeciej:

Więcej częstych czasowników ל”ה — formy-kotwice:

Czas teraźniejszy pusty (ע”ו/ע”י) — rdzeń גר (mieszkać). Bez środkowej litery:

Czas przeszły pusty w czterech częstych rdzeniach — szkielet CaC pozostaje goły:

Bardzo częste czasowniki gardłowe i pe-nun — niemal mocne, czas teraźniejszy i przeszły:

Przykłady

Typowe błędy

• היא רוצת קפה -> היא רוצה קפה (hi rotza kafe) — czasownik ל”ה nie ma w czasie teraźniejszym typowej dla czasownika mocnego końcówki żeńskiej ־ת; forma męska i żeńska w liczbie pojedynczej to identyczny zapis רוצה.
• אני קום בבוקר -> אני קם בבוקר (ani kam ba-boker) — czasowniki puste nie mają środkowej litery w czasie teraźniejszym; jest קם (kam), nigdy *קום.
• היא רצה אתמול (jako „chciała”) -> היא רצתה אתמול (hi ratzta etmol) — forma 3. os. lp. r.ż. czasu przeszłego ל”ה kończy się na ־תה; רצה (ratza) to forma męska „chciał”.
• קומתי מאוחר -> קמתי מאוחר (kamti me’uchar) — czas przeszły czasowników pustych również ukrywa środkowe ו; „wstałem” to קמתי, a nie *קומתי.
• מה עשת? -> מה עשית? (ma asit) — czas przeszły liczby pojedynczej ל”ה zachowuje swoje י; jest עשית (asit / asita), a nie *עשת.
• הם בואו אתמול -> הם באו אתמול (hem ba’u etmol) — forma 3. os. lm. czasu przeszłego czasownika pustego to באו (ba’u); nie dodawaj do tematu ו — środkowa litera pozostaje ukryta.

Wskazówki

• Ucz się każdego czasownika słabego jako pary kotwic: jego formy czasu teraźniejszego r.m. lp. i formy czasu przeszłego 3. os. lp. r.m. (גר / גר, רוצה / רצה, קונה / קנה). Z tych dwóch form wynika reszta klasy.
• Dla ל”ה pamiętaj, że liczba pojedyncza czasu teraźniejszego ma jeden zapis dla obu rodzajów — רוצה, קונה, רואה — a rodzaj męski od żeńskiego odróżnia tylko wymawiana samogłoska (rotze wobec rotza). Nie wymyślaj formy *רוצת.
• Czas przeszły ל”ה niesie י przez każdą 1. i 2. osobę, liczby pojedynczej i mnogiej — רציתי, קניתי, ראיתי, עשיתי, רצינו — podczas gdy tylko 3. os. lp. r.m./r.ż. i 3. os. lm. (רצה / רצתה / רצו) ją tracą. A forma 3. os. lp. r.ż. kończy się na ־תה.
• Dla czasowników pustych zapamiętaj goły szkielet z dwóch spółgłosek (גר, קם, בא, שם) i dodawaj do niego wprost zwykłe końcówki czasu przeszłego: גרתי, קמנו, באו.
• W zapisie bez niqqud spodziewaj się zbieżności form: גרה to zarówno teraźniejsze „mieszka”, jak i przeszłe „mieszkała”; בא to „przychodzi” i „przyszedł”. To słowo określające czas, jak אתמול (etmol) czy עכשיו (achshav), rozstrzyga, o jaki czas chodzi.
• Traktuj שמע, עבד, פתח, נסע, לקח jako niemal mocne: idą za wzorcem z lekcji 21, mając jedynie samogłoskę o barwie „a” obok głoski gardłowej (שמעתי shamati, לקחתי lakachti). Żadnych nowych końcówek do nauczenia.
• נתן (dawać) jest bardzo częsty, ale trochę nieregularny — jego ostatnie נ asymiluje się w czasie przeszłym (נתתי natati, נתת natata), więc ucz się całego zestawu jego form jako stałego bloku.
• Czasowniki פ”נ / פ”י (נסע, ידע) na poziomie A2 wyglądają niemal regularnie, ale ich pierwsza spółgłoska rdzenia zacznie zachowywać się inaczej w czasie przyszłym i trybie rozkazującym — zapowiedź lekcji 37 i 38.