W skrócie

Liczebniki główne (lekcja 12) liczą ile — trzy książki, pięć dziewczynek. Liczebniki porządkowe mówią który z kolei — pierwsza książka, trzecie piętro. Współczesny hebrajski tworzy liczebniki porządkowe od „pierwszy” do „dziesiąty” jako zwykłe przymiotniki, więc zachowują się tak samo jak wszystko, czego nauczyłeś się w lekcji 7: liczebnik porządkowy stoi po rzeczowniku, zgadza się z nim w rodzaju i powtarza przedimek ה־, gdy rzeczownik jest określony. Tak więc „pierwszy dom” to הבית הראשון (ha-bayit ha-rishon) — dwa ha-, najpierw rzeczownik, potem liczebnik porządkowy.

Każdy liczebnik porządkowy ma formę męską zakończoną na ־י (-i) oraz żeńską, zwykle zakończoną na ־ית (-it): שלישי / שלישית (shlishi / shlishit, „trzeci”). Dwie formy łamią ten schemat — ראשון / ראשונה (rishon / rishona, „pierwszy”) pochodzi od ראש (rosh, „głowa”), a nie od liczebnika głównego אחד; a żeńska forma „drugi” to שנייה (shniya), z ־ה, a nie ־ית.

Zasada

Liczebnik porządkowy to przymiotnik — stoi po rzeczowniku. Najpierw rzeczownik, potem liczebnik porządkowy, tak samo jak z każdym przymiotnikiem (lekcja 7): הבית הראשון (ha-bayit ha-rishon, „pierwszy dom”), הפעם השנייה (ha-pa’am ha-shniya, „drugi raz”), השיעור הרביעי (ha-shiur ha-revi’i, „czwarta lekcja”). Nigdy nie przestawiaj go na początek — הראשון הבית to nie jest hebrajski.

Zgadza się w rodzaju. Z rzeczownikiem rodzaju męskiego użyj formy ־י, a z rzeczownikiem rodzaju żeńskiego formy ־ית, wybierając według rzeczywistego rodzaju rzeczownika (lekcja 3): הקומה השלישית (ha-koma ha-shlishit, „trzecie piętro”, קומה rodzaj żeński), ale השיעור השלישי (ha-shiur ha-shlishi, „trzecia lekcja”, שיעור rodzaj męski). Niezgodność rodzaju, jak w הכיתה השלישי, jest błędna dokładnie tak samo jak עיר גדול było błędne w lekcji 7.

Zgadza się w określoności — oba wyrazy niosą ה־. Gdy rzeczownik jest określony, liczebnik porządkowy powtarza przedimek, dokładnie jak przymiotnik przydawkowy: הספר הראשון (ha-sefer ha-rishon, „pierwsza książka”). Oznaczenie tylko jednego z dwóch wyrazów — ספר הראשון lub הספר ראשון — jest błędem. Jak zawsze, przyimek zlany z przedimkiem połyka przedimek rzeczownika, ale liczebnik porządkowy zachowuje swój własny: בקומה השלישית (ba-koma ha-shlishit, „na trzecim piętrze”).

„Pierwszy” jest wyjątkowy — pochodzi od ראש, nie od „jeden”. ראשון (rishon) zbudowano na ראש (rosh, „głowa”), więc znaczy „ten na czele / pierwszy z przodu”, a jego forma żeńska to ראשונה (rishona), a nie forma na ־ית. Nie sięgaj po liczebnik główny אחד (echad), żeby powiedzieć „pierwszy”.

Od trzech do dziesięciu liczebniki porządkowe naśladują liczebniki główne. Od „trzeci” wzwyż liczebnik porządkowy to rdzeń liczebnika głównego plus ־י / ־ית: שלוש → שלישי / שלישית, חמש → חמישי / חמישית, עשר → עשירי / עשירית. Nauka polega głównie na rozpoznaniu znanego już liczebnika głównego wewnątrz liczebnika porządkowego.

Dni tygodnia używają liczebników porządkowych bez przedimka. Hebrajski tydzień liczy się od niedzieli, a nazwy dni to po prostu יום (yom, „dzień”) + goły liczebnik porządkowy, bez ה־: יום ראשון (yom rishon, niedziela, dosłownie „dzień pierwszy”), יום שני (yom sheni, poniedziałek), יום שלישי (yom shlishi, wtorek), i tak dalej aż do יום שישי (yom shishi, piątek); sobota to שבת (Shabbat), a nie liczebnik porządkowy.

Powyżej dziesięciu liczebnik porządkowy znika. Potoczny hebrajski nie ma powszechnych liczebników porządkowych powyżej „dziesiąty”; dla wyższych rang używa zwykłego liczebnika głównego (lekcja 26) po ה־: הקומה ה-15 (ha-koma ha-chamesh-esre, „piętnaste piętro”). Nie myl też liczebnika porządkowego z ułamkiem — שליש (shlish) to „jedna trzecia”, a רבע (reva) to „jedna czwarta” (ułamki) — zupełnie inne słowa niż liczebniki porządkowe שלישי / רביעי.

Formy i schematy

Dwie serie, od „pierwszy” do „dziesiąty” — męska na ־י, żeńska zwykle na ־ית:

W tej tabeli warto zaznaczyć dwie nieregularności. „Pierwszy” — ראשון / ראשונה pochodzi od ראש (głowa); jego forma żeńska kończy się na ־ה (rishona), nie na ־ית. „Drugi” — forma żeńska to שנייה (shniya) z ־ה, znowu nie na ־ית; a forma męska שני (sheni) pisze się dokładnie tak samo jak שני (shnei), forma sprzężona „dwóch” z lekcji 12, więc rozróżnia je tylko kontekst.

Umiejscowienie — liczebnik porządkowy stoi po rzeczowniku i kopiuje jego rodzaj oraz przedimek, jak każdy przymiotnik:

Liczebniki porządkowe przyjmują też końcówki liczby mnogiej ־ים / ־ות, gdy rzeczownik jest w liczbie mnogiej (są przymiotnikami): הימים הראשונים (ha-yamim ha-rishonim, „pierwsze dni”), השורות הראשונות (ha-shurot ha-rishonot, „pierwsze rzędy”).

Przykłady

Typowe błędy

• הכיתה השני -> הכיתה השנייה (ha-kita ha-shniya) — כיתה jest rodzaju żeńskiego, więc liczebnik porządkowy też musi być żeński; dopasuj go jak każdy przymiotnik.
• הפעם השני -> הפעם השנייה (ha-pa’am ha-shniya) — פעם jest rodzaju żeńskiego; a żeńska forma „drugi” to nieregularne שנייה, a nie forma na ־ית.
• הבית הראשונה -> הבית הראשון (ha-bayit ha-rishon) — בית jest rodzaju męskiego, więc użyj męskiej formy ראשון.
• הראשון הבית -> הבית הראשון (ha-bayit ha-rishon) — liczebnik porządkowy stoi po rzeczowniku; nigdy nie przestawiaj go na początek na wzór angielski.
• ספר הראשון -> הספר הראשון (ha-sefer ha-rishon) — zgodność w określoności: gdy rzeczownik jest określony, zarówno on, jak i liczebnik porządkowy niosą ה־.
• הקומה שלוש -> הקומה השלישית (ha-koma ha-shlishit) — dla pozycji w kolejności użyj liczebnika porządkowego, a nie głównego שלוש.
• הבית אחד (dla „pierwszego domu”) -> הבית הראשון (ha-bayit ha-rishon) — „pierwszy” to ראשון, od ראש; nie pożyczaj liczebnika głównego אחד.

Wskazówki

• Liczebniki porządkowe to po prostu przymiotniki (lekcja 7): najpierw rzeczownik, potem liczebnik porządkowy, zgodny w rodzaju i powtarzający ה־, gdy rzeczownik jest określony. Jeśli potrafisz powiedzieć הבית הגדול, potrafisz powiedzieć הבית הראשון.
• Odczytaj liczebnik porządkowy wewnątrz znanego ci już liczebnika głównego (lekcja 12): שלישי z שלוש, חמישי z חמש, עשירי z עשר. Tylko „pierwszy” nie kryje w sobie liczebnika głównego — ראשון pochodzi od ראש (głowa), a nie od אחד.
• Zapamiętaj od razu dwa wyjątki: ראשונה (rishona) dla żeńskiego „pierwszy” i שנייה (shniya) dla żeńskiego „drugi” — oba mają ־ה, podczas gdy reszta ma ־ית.
• Męskie שני (sheni, „drugi”) pisze się tak samo jak שני (shnei, „dwa/dwóch”); to, o które znaczenie chodzi, wskazują otaczające słowa, więc czytaj z kontekstu.
• Dni tygodnia to gołe liczebniki porządkowe bez przedimka: יום ראשון to niedziela („dzień jeden”), a izraelski tydzień liczy aż do יום שישי (piątek). Tylko שבת łamie tę kolejność.
• Powyżej „dziesiąty” przejdź na zwykły liczebnik główny po ה־: הקומה ה-15 (ha-koma ha-chamesh-esre) — po wyższe liczby zajrzyj do lekcji 26.
• Nie myl liczebników porządkowych z ułamkami: שלישי to „trzeci” w kolejności, ale שליש (shlish) to „jedna trzecia”, a רבע (reva) to „jedna czwarta” — to zupełnie inne słowa.
• Gdy rzeczownik jest w liczbie mnogiej, spluralizuj też liczebnik porządkowy: הימים הראשונים (r.m. lm.), השורות הראשונות (r.ż. lm.) — te same końcówki ־ים / ־ות, co w każdym przymiotniku.