W skrócie

Angielski ma osobne zaimki „myself”, „yourself”, „each other”. Współczesna greka nie ma jednowyrazowego zaimka zwrotnego. Zamiast tego używa trzech różnych narzędzi, a wybór między nimi to cała ta lekcja.

• ο εαυτός μου — dosłownie „moje ja”. ΛΚΝ klasyfikuje εαυτός jako zaimek (αντων.), który odmienia się dokładnie jak zwykły rzeczownik rodzaju męskiego na -ος (Ο17, typ λαός), zawsze z przedimkiem i zaimkiem dzierżawczym w formie klitycznej. Zostaje męski i w liczbie pojedynczej bez względu na to, kogo dotyczy: Η Μαρία μιλάει στον εαυτό της.
• strona medialno-bierna — przy czynnościach, które rutynowo wykonuje się na własnym ciele, to strona czasownika wykonuje całą pracę i żadne dopełnienie się nie pojawia: πλένομαι, ντύνομαι, ξυρίζομαι, ετοιμάζομαι.
• ο ένας τον άλλο(ν) oraz wzajemne formy medialno-bierne liczby mnogiej (αγαπιούνται, φιλιούνται, συναντιόμαστε) — na „nawzajem, jeden drugiego”; obie połówki ο ένας τον άλλο się odmieniają.

Obok nich stoi μόνος μου „sam, samodzielnie”, który zgadza się z podmiotem jak przymiotnik na -ος, -η, -ο (ΛΚΝ klasyfikuje go w tym znaczeniu jako zaimek określający, αντων. οριστ.) — nie mylić z zastygłym przysłówkiem μόνο „tylko”.

Zasada

1. ο εαυτός μου odmienia się jak rzeczownik, więc traktuj go jak rzeczownik. ΛΚΝ klasyfikuje εαυτός jako zaimek (αντων.), ale odmienia go jak oksytoniczny rzeczownik rodzaju męskiego na -ος (Ο17, typ λαός). W zwykłej składni nigdy nie występuje sam: zawsze niesie przedimek określony i zaimek dzierżawczy w formie klitycznej, a przypadek przyjmuje taki, jakiego wymaga czasownik lub przyimek — τον εαυτό μου po czasowniku przechodnim, στον εαυτό μου po σε, του εαυτού μου jako określenie posiadacza. Tylko klityka śledzi, o kogo chodzi. Sam rzeczownik jest niezmiennie rodzaju męskiego i zwykle w liczbie pojedynczej, więc kobieta mówi τον εαυτό μου, a nie formę żeńską, a grupa mówi τον εαυτό μας, a nie rzeczownik w liczbie mnogiej. Liczba mnoga nie jest błędem — ΛΚΝ notuje ją właśnie wtedy, gdy chodzi o każdego członka grupy z osobna (Οι μαθητές ζωγράφισαν τους εαυτούς τους) — ale liczba pojedyncza jest wyborem domyślnym i jedynym bezpiecznym dla zwykłego „siebie samych”. Przedimek znika tylko w jednym miejscu, które ΛΚΝ wymienia osobno jako λόγια σύνταξη: kilka utrwalonych, książkowych zwrotów po przyimku, αφ’ εαυτού μου / τους „z własnej / ich własnej inicjatywy” i εκτός εαυτού „nie posiadając się (ze złości)”.

2. Używaj εαυτός tam, gdzie zwrotność ma charakter psychiczny, emocjonalny lub oceniający. Czasowniki takie jak ξέρω, προσέχω, εμπιστεύομαι, κατηγορώ, συγκρίνω, βλέπω, ρωτάω naturalnie łączą się z τον εαυτό μου. Używaj go też po przyimkach (για τον εαυτό μου, με τον εαυτό μου, από τον εαυτό μου), gdzie strona medialno-bierna po prostu nie wchodzi w grę.

3. Używaj strony medialno-biernej do czynności higienicznych i pielęgnacyjnych. Tam, gdzie angielski potrzebuje zaimka zwrotnego — myję się, ubieram się, on się goli — greka po prostu zmienia stronę czasownika. Kontrast z formą czynną to dokładnie obecność dopełnienia: πλένω το παιδί „myję dziecko” wobec πλένομαι „myję się”. Analityczne πλένω τον εαυτό μου nie jest błędne — ΛΚΝ objaśnia ντύνω τον εαυτό μου po prostu jako „= ντύνομαι” i opisuje τον εαυτό μου jako dopełnienie rozwiniętej formy czasownika zwrotnego — ale jest to opcja nacechowana, emfatyczna (Εγώ φροντίζω τον εαυτό μου, κανείς άλλος), więc w codziennych czynnościach higienicznych całą pracę wykonuje strona czasownika. Te same pary powtarzają się w ντύνω / ντύνομαι, ξυρίζω / ξυρίζομαι, ετοιμάζω / ετοιμάζομαι, χτενίζω / χτενίζομαι.

4. μόνος μου się odmienia; μόνο nie. μόνος, μόνη, μόνο odmienia się jak zwykły przymiotnik na -ος, -η, -ο (ΛΚΝ Ε3), choć w tym znaczeniu słownik klasyfikuje go jako zaimek określający (αντων. οριστ.) i nazywa przymiotnikiem tylko w znaczeniu „jedyny” (ο μόνος σκοπός). Zgadza się z podmiotem w rodzaju, liczbie i przypadku, a klityka dopasowuje się do osoby: μόνος μου, μόνη μου, μόνοι μας, μόνες τους. ΛΚΝ rozróżnia trzy znaczenia, nie dwa: „bez towarzystwa” (Περπατούσε μόνος του στην παραλία), „bez pomocy” (Λύνει τις ασκήσεις μόνος του) i „z własnej woli” (Παραδέχτηκε μόνος του το λάθος του, oraz zwrot από μόνος μου). Przysłówek μόνο „tylko” jest nieodmienny i nigdy nie przyjmuje klityki; oba wyrazy dzieli tylko jedna litera, a ich mylenie to najczęstszy błąd w tym obszarze.

5. Wzajemna konstrukcja ο ένας τον άλλο(ν) to rama dwuczłonowa. Pierwszy człon jest zawsze w mianowniku i zgadza się z podmiotem w rodzaju: ο ένας (rodzaj męski lub mieszany), η μία (same kobiety), το ένα (rodzaj nijaki). Drugi człon przyjmuje przypadek wymagany przez czasownik lub przyimek i również zgadza się w rodzaju: τον άλλον, την άλλη, το άλλο; του άλλου, της άλλης; στον άλλον, στην άλλη. Oba człony zwykle otaczają czasownik z dwóch stron: βοηθάνε ο ένας τον άλλον, στηρίζονται ο ένας στον άλλον, διορθώνουν ο ένας τα λάθη του άλλου. Krótszą alternatywą jest μεταξύ μας / μεταξύ σας / μεταξύ τους „między nami / wami / nimi”, które nigdy nie odmienia się przez rodzaj.

6. Formy medialno-bierne w liczbie mnogiej mogą same w sobie być wzajemne. αγαπιούνται „kochają się nawzajem”, φιλιούνται „całują się”, συναντιόμαστε „spotykamy się”, τσακώνονται „kłócą się”, αγκαλιάζονται „przytulają się”, χαιρετιούνται „witają się nawzajem”. Takie odczytanie mają tylko formy liczby mnogiej. Taki czasownik nie ma dopełnienia bliższego: druga strona albo dołącza do podmiotu (Ο Νίκος και η Άννα συναντιούνται), albo pojawia się jako με + biernik (Συναντιέμαι με τον Νίκο). Tam, gdzie liczba mnoga byłaby niejednoznaczna między odczytaniem wzajemnym a zwykłym biernym, dodaj ο ένας τον άλλον, aby to rozstrzygnąć.

7. Dwa produktywne przedrostki. αυτο- tworzy rzeczowniki „samo-” (αυτοπεποίθηση, αυτοέλεγχος, αυτοκριτική, αυτοάμυνα), a αλληλο- tworzy rzeczowniki „wzajemno-” (αλληλογραφία, αλληλεγγύη, αλληλοκατανόηση, αλληλεπίδραση). Oba doczepiają się też do czasowników medialno-biernych — i właśnie tam zastępują jednym słowem powyższe konstrukcje: αυτο- daje formy zwrotne (αυτοκατηγορούμαι = κατηγορώ τον εαυτό μου, αυτοελέγχομαι, αυτοκαταστρέφομαι), αλληλο- daje formy wzajemne, niemal zawsze w 3. osobie liczby mnogiej (αλληλοϋπερασπίζονται, αλληλοενισχύονται, αλληλοεξοντώνονται = υπερασπίζονται / ενισχύονται / εξοντώνονται ο ένας τον άλλον, μεταξύ τους). ΛΚΝ nazywa αλληλο- pierwszym członem pochodzenia książkowego i oznacza te czasowniki jako «συνήθ. πληθ.», ale wzorzec ten jest produktywny, a nie zamkniętą listą: słownik zawiera dziesiątki haseł na αλληλο- i objaśnia codzienne zdania z μεταξύ τους przez αλληλοαγαπιούνται, αλληλοζηλεύονται, których nawet nie wymienia jako haseł. Rzeczowniki są codzienne.

Formy i schematy

Odmiana εαυτός (wzorzec rodzaju męskiego na -ος, ΛΚΝ Ο17)

Wołacz przetrwał tylko w poetyckiej apostrofie (ΛΚΝ oznacza go jako ποιητ.), jak w αγαπημένε μου εαυτέ!, a ΛΚΝ notuje liczbę mnogą tylko w przypadkach zależnych — to dystrybutywne użycie z zasady 1 — więc mianownik οι εαυτοί należy do stylu abstrakcyjnego, pisanego („jaźnie”), a nie do zwykłego wyrażenia zwrotnego. Akcent zawsze pada na ostatnią sylabę (ΛΚΝ [eaftós], klasa Ο17), więc dołączenie klityki nigdy nie wymaga drugiego akcentu.

Forma zwrotna w różnych osobach

W każdej komórce ο εαυτός zostaje rodzaju męskiego i w liczbie pojedynczej; zmienia się tylko klityka.

μόνος, μόνη, μόνο — pełna odmiana

Ενικός:

Πληθυντικός:

Kombinacje „sam / samodzielnie” (μόνος zgadzające się z podmiotem plus klityka osobowa):

άλλος, άλλη, άλλο — pełna odmiana

Ενικός:

Πληθυντικός:

ΛΚΝ dodaje drugi zestaw form, używany zwłaszcza wtedy, gdy άλλος występuje samodzielnie, bez rzeczownika: γεν. ενικού αλλουνού / αλληνής / αλλουνού, γεν. πληθ. αλλωνών, αιτ. πληθ. αλλουνούς (αλλουνού παπά ευαγγέλιο). Poniższy schemat używa form regularnych.

Rama wzajemna

Medialno-bierne formy zwrotne, czas teraźniejszy

Zwróć uwagę na przesunięcie akcentu na końcówkę w 1. osobie liczby mnogiej: πλένομαι → πλενόμαστε.

Wzajemne formy medialno-bierne czasowników ściągniętych

Odczytanie wzajemne jest możliwe tylko w liczbie mnogiej; formy liczby pojedynczej to zwykłe formy bierne (αγαπιέται „jest kochany/kochana”).

Przedrostki αυτο- i αλληλο-

Przed samogłoską przedrostek traci -ο w starszych, książkowych formacjach (αλληλ- + επίδραση → αλληλεπίδραση; ΛΚΝ dopuszcza też αλληλοεπίδραση), a nowsze utworzenia je zachowują. διαλυτικά zapisuje się wtedy tylko tam, gdzie dwie samogłoski inaczej odczytano by jako jeden dwuznak — ΛΚΝ zapisuje w ten sposób αλληλοϋπερασπίζομαι i αλληλοϋποβλέπομαι — ale nie w αυτοέλεγχος ani w αλληλοενισχύονται.

Przykłady

Typowe błędy

• Πλένω τον εαυτό μου κάθε πρωί. -> Πλένομαι κάθε πρωί. — przy myciu, ubieraniu, goleniu i czesaniu znaczenie zwrotne niesie już strona medialno-bierna; ΛΚΝ notuje formę analityczną wyłącznie jako odpowiednik medialno-biernej (ντύνω τον εαυτό μου = ντύνομαι), czyli jako opcję emfatyczną, a nie zwykłe, codzienne stwierdzenie.
• Η Μαρία μιλάει στον εαυτό του. -> Η Μαρία μιλάει στον εαυτό της. — εαυτός zostaje rodzaju męskiego, ale klityka musi zgadzać się z rzeczywistym odniesieniem.
• Πρέπει να προσέχουμε τους εαυτούς μας. -> Πρέπει να προσέχουμε τον εαυτό μας. — przy podmiocie w liczbie mnogiej forma zwrotna zwykle zostaje w liczbie pojedynczej; liczba mnoga nie jest błędem, ale oznacza „każdy z nas z osobna” (ζωγραφίσαμε τους εαυτούς μας), co rzadko jest tym, o co chodzi.
• Μιλάει σε εαυτό του. -> Μιλάει στον εαυτό του. — w zwykłej składni εαυτός nigdy nie występuje bez przedimka określonego; ΛΚΝ dopuszcza gołą formę tylko w utrwalonych, książkowych zwrotach αφ’ εαυτού, εκτός εαυτού.
• Οι δύο αδελφές βοηθάνε η μία τον άλλο. -> Οι δύο αδελφές βοηθάνε η μία την άλλη. — obie połówki ramy wzajemnej zgadzają się w rodzaju z podmiotem.
• Ο ένας βοηθάει ο άλλος. -> Ο ένας βοηθάει τον άλλον. — tylko pierwszy człon jest w mianowniku; drugi przyjmuje przypadek wymagany przez czasownik lub przyimek.
• Στηρίζονται ο ένας τον άλλον σε δύσκολες στιγμές. -> Στηρίζονται ο ένας στον άλλον σε δύσκολες στιγμές. — στηρίζομαι wymaga σε, więc drugi człon trafia do wyrażenia przyimkowego, a nie do gołego biernika.
• Συναντιέμαι τον Νίκο κάθε Δευτέρα. -> Συναντιέμαι με τον Νίκο κάθε Δευτέρα. — wzajemna forma medialno-bierna nie ma dopełnienia bliższego; druga strona pojawia się jako με + biernik.
• Ο Γιάννης και η Μαρία αγαπιέται. -> Ο Γιάννης και η Μαρία αγαπιούνται. — odczytanie wzajemne wymaga podmiotu w liczbie mnogiej i czasownika w liczbie mnogiej.
• Πήγα στον γιατρό μόνο. -> Πήγα στον γιατρό μόνος μου. — μόνο to przysłówek „tylko”; „sam” to odmienne μόνος z klityką.
• Είμαστε μόνος μας στο σπίτι. -> Είμαστε μόνοι μας στο σπίτι. — μόνος zgadza się w rodzaju i liczbie z podmiotem, a klityka dopasowuje się do osoby.

Wskazówki

• Czytaj ο εαυτός μου dosłownie jako „moje ja”. Ten jeden nawyk przewiduje wszystko inne: przedimek jest obowiązkowy, rzeczownik jest rodzaju męskiego bez względu na to, kto mówi, odmienia się przez przypadki i zostaje w liczbie pojedynczej.
• Podziel zadanie według znaczenia. Ciało i pielęgnacja → strona medialno-bierna (πλένομαι, ντύνομαι, ξυρίζομαι, χτενίζομαι, ετοιμάζομαι). Umysł, uczucia i osąd → τον εαυτό μου (ξέρω, εμπιστεύομαι, κατηγορώ, συγκρίνω, προσέχω).
• Po przyimku strona medialno-bierna nie wchodzi w grę, więc jedyną drogą jest εαυτός: για τον εαυτό μου, με τον εαυτό σου, από τον εαυτό της.
• Test jednej litery dla μόνος / μόνο: jeśli po polsku pasuje „sam / samodzielnie”, odmieniaj (μόνος, μόνη, μόνοι, μόνες); jeśli chodzi o „tylko”, użyj zastygłego μόνο.
• μεταξύ μας to najszybsza forma wzajemna w tym języku — bez rodzaju, bez przypadka, tylko klityka. Sięgaj po nią, gdy ο ένας τον άλλον zaśmiecałoby zdanie.
• Forma medialno-bierna w liczbie mnogiej może być wzajemna albo zwykle bierna (Τα παιδιά χτενίζονται). Jeśli kontekst tego nie rozstrzyga, doprecyzuj to za pomocą ο ένας τον άλλον.
• Traktuj αυτο- i αλληλο- jako słownictwo, które da się też rozłożyć na części: tworzą rzeczowniki, których uczysz się w całości (αυτοπεποίθηση, αλληλεγγύη), oraz czasowniki medialno-bierne, które ΛΚΝ oznacza jako «συνήθ. πληθ.» (αυτοκατηγορούμαι, αλληλοϋπερασπίζονται). Oba przedrostki pozostają produktywne, więc gdy spotkasz nowy, po prostu odczytaj go jako „samo-” albo „nawzajem”.