W skrócie

Grecki wydaje polecenia za pomocą prawdziwej formy trybu rozkazującego, i — tak jak wszędzie indziej w czasowniku — najpierw trzeba wybrać aspekt. Dokonany tryb rozkazujący γράψε prosi o jedną zakończoną czynność („napisz to, teraz”); ciągły tryb rozkazujący γράφε prosi o nawyk lub czynność w toku („pisz dalej”). Każdy ma formę pojedynczą dla εσύ i formę mnogą na -τε, która pełni też funkcję formy grzecznościowej dla εσείς.

Nie istnieje w ogóle przeczący tryb rozkazujący. Aby czegoś zakazać, używa się μη albo μην plus zwykła druga osoba czasownika: μη γράφεις, μην το κάνεις. Sama forma trybu rozkazującego nigdy nie pojawia się po μη(ν).

Słabe (kliktyczne) zaimki stoją wtedy po przeciwnych stronach czasownika: następują po twierdzącym trybie rozkazującym (πάρε το, δώσε μού το) i poprzedzają czasownik w przeczącym poleceniu (μη μου το λες). Gdy zaimek następuje po czasowniku, grupa traktowana jest jak jedno słowo pod względem akcentu, więc proparoksytoniczny tryb rozkazujący zyskuje drugi akcent: κοίταξε → κοίταξέ με.

Zasada

1. Dwa aspekty, dwa tryby rozkazujące. Dokonany tryb rozkazujący budowany jest na temacie dokonanym (aorystowym), ciągły tryb rozkazujący na temacie teraźniejszym. Wybieraj dokładnie tak, jak przy θα i να:

• dokonany = jedna, zamknięta czynność: Άνοιξε το παράθυρο. (otwórz je raz, teraz)
• ciągły = stała instrukcja, nawyk, czynność powtarzana lub trwająca: Άνοιγε το παράθυρο κάθε πρωί. (zrób z tego nawyk)

2. Końcówki. Liczba pojedyncza to temat + -ε; liczba mnoga to temat + -τε dla dokonanego, a dla ciągłego po prostu 2. osoba liczby mnogiej czasu teraźniejszego.

Tam, gdzie temat dokonany kończy się na -σ-, końcówka liczby mnogiej zlewa się z nim: διαβάσ- + -τε → διαβάστε, μίλησ- + -τε → μιλήστε. Istnieje też dłuższa forma liczby mnogiej na -ετε (γράψετε, διαβάσετε) i nie jest ona błędna, ale krótka forma na -τε jest formą używaną na co dzień.

3. Akcent. Liczba pojedyncza przesuwa akcent tak daleko wstecz, jak pozwala na to zasada trzech sylab (διάβασε, μίλησε), a krótka liczba mnoga jest ściągnięciem dłuższej formy na -ετε i zachowuje akcent tej formy (διαβάσετε → διαβάστε). Akcent często więc przesuwa się między liczbą pojedynczą a mnogą: διάβασε → διαβάστε, μίλησε → μιλήστε, ρώτησε → ρωτήστε.

4. Tylko druga osoba. Nie ma trybu rozkazującego 1. ani 3. osoby. Grecki używa w to miejsce ας lub να + trybu łączącego: ας γράψουμε „piszmy”, να περάσει „niech wejdzie”.

5. Przeczenie: μη(ν) + zwykła druga osoba. Tryb rozkazujący nie ma formy przeczącej, więc przeczące polecenie zapożycza zwykłą formę drugiej osoby czasownika — ale wciąż trzeba wybrać aspekt:

• μη γράφεις (ciągły: przestań / nie pisz cały czas / nigdy nie pisz)
• μη γράψεις (dokonany: nie pisz tego, tym razem)

μη zachowuje swoje końcowe -ν przed samogłoską i przed κ, π, τ, μπ, ντ, γκ, τσ, τζ, ξ, ψ, a traci je gdzie indziej — dokładnie ta sama zasada co przy przedimku i δε(ν): μην το κάνεις, μην τρέχεις, μην ξεχάσεις, ale μη μιλάς, μη γράφεις, μη φεύγεις.

6. Miejsce zaimka. W poleceniu twierdzącym słaby zaimek stoi po czasowniku; w poleceniu przeczącym stoi między μη(ν) a czasownikiem:

• πάρε το → μην το παίρνεις
• κοίταξέ με → μη με κοιτάς
• δώσε μού το → μη μου το δίνεις

7. Drugi akcent. Czasownik + zaimek wymawiane są jako jedno słowo, a to słowo nie może mieć akcentu dalej wstecz niż trzecia sylaba od końca. Tak więc tryb rozkazujący akcentowany na trzeciej sylabie od końca zyskuje dodatkowy akcent na ostatniej sylabie, gdy następuje po nim zaimek (κοίταξε → κοίταξέ με, διάβασε → διάβασέ το), a dwusylabowy tryb rozkazujący, po którym następują dwa zaimki, otrzymuje dodatkowy akcent na pierwszym zaimku (δώσε + μου + το → δώσε μού το). W mowie samogłoska często wypada całkowicie, i wtedy grupa jest na tyle krótka, że nie potrzebuje drugiego akcentu: δώσ’ μου το, φέρ’ το, άσ’ το.

Formy i schematy

Cztery formy trybu rozkazującego czasownika regularnego

περιμένω jest przydatnym przypomnieniem, że kilka czasowników ma ten sam temat dla obu aspektów, więc oba tryby rozkazujące się pokrywają.

Nieregularne formy trybu rozkazującego — ucz się ich w parach

Przeczące polecenie

Gdzie stoi zaimek

Osoby, których tryb rozkazujący nie ma

Przykłady

Typowe błędy

• μην γράψε -> μη γράψεις — grecki nie ma przeczącego trybu rozkazującego; po μη(ν) używa się zwykłej drugiej osoby, nigdy formy trybu rozkazującego.
• μη το κάνεις -> μην το κάνεις — μη zachowuje swoje -ν przed samogłoską i przed κ, π, τ, μπ, ντ, γκ, τσ, τζ, ξ, ψ, a το zaczyna się na τ.
• μου δώσε -> δώσε μου — po twierdzącym trybie rozkazującym słaby zaimek następuje po czasowniku; nigdy nie może stać przed nim.
• μην δώσε μου το -> μη μου το δίνεις — gdy polecenie jest przeczące, zaimki wracają przed czasownik, między μη(ν) a czasownik.
• Γράφεις μου ένα μήνυμα. -> Γράψε μου ένα μήνυμα. — zwykły czas teraźniejszy to stwierdzenie lub pytanie, nie rozkaz; użyj formy trybu rozkazującego.
• κοίταξε με -> κοίταξέ με — czasownik akcentowany na trzeciej sylabie od końca zyskuje drugi akcent na ostatniej sylabie, gdy następuje po nim zaimek.
• δώσε μου το -> δώσε μού το — przy dwóch zaimkach po dwusylabowym trybie rozkazującym dodatkowy akcent pada na pierwszy zaimek.
• διαβάσε το κείμενο -> διάβασε το κείμενο — dokonana liczba pojedyncza od διαβάζω jest akcentowana na trzeciej sylabie od końca; tylko liczba mnoga przesuwa akcent (διαβάστε).
• Μην περίμενε -> Μην περιμένεις — znowu, brak formy trybu rozkazującego po μην.
• Γράψτε μου, Μαρία, είσαι φίλη μου. -> Γράψε μου, Μαρία… — forma na -τε jest mnoga lub grzecznościowa; do jednego przyjaciela użyj liczby pojedynczej.

Wskazówki

• Zapytaj siebie „raz, czy zwyczajowo?”, zanim otworzysz usta: γράψε dla jednej czynności, γράφε dla stałej instrukcji. Przepisy kulinarne, rutyny ćwiczeń i znaki bezpieczeństwa mają formę ciągłą; zwykłe prośby są dokonane.
• Liczba mnoga jest też formą grzecznościową w liczbie pojedynczej. Do obcego, sprzedawcy albo klasy mówisz Περάστε, Καθίστε, Πείτε μου — nigdy formy εσύ.
• Najczęstsze czasowniki to akurat te nieregularne. Ćwicz πες/πείτε, δες/δείτε, έλα/ελάτε, πάρε/πάρτε, φάε/φάτε, βρες/βρείτε w parach, a nie po jednej formie naraz.
• Gołe formy trybu rozkazującego brzmią szorstko. Złagodź je za pomocą παρακαλώ, σε παρακαλώ / σας παρακαλώ, λίγο albo zdrobnienia: Έλα λίγο εδώ. Δώσε μου ένα λεπτάκι.
• Dla akcentu wymów czasownik i jego zaimki jako jedno słowo i policz wstecz trzy sylaby. Jeśli akcent wypada poza tym oknem, dodaj drugi akcent (κοίταξέ με, δώσε μού το).
• Zapamiętaj lustrzane odbicie: twierdząco = czasownik + zaimek, przecząco = μη(ν) + zaimek + czasownik. Jeśli potrafisz zapamiętać tylko jedno, zapamiętaj πάρε το ↔ μην το παίρνεις.
• Dla osób innych niż „ty” przełącz się na ας lub να: ας φύγουμε, να έρθει κι αυτός.