W skrócie

Każdy grecki czasownik ma dwa tematy. Temat niedokonany już znasz, bo to właśnie czas teraźniejszy, którego odmiany się nauczyłeś: γράφω, αγοράζω, μιλάω. Ta lekcja buduje drugi temat, dokonany (συνοπτικό), czyli formę, której grecki używa, gdy czynność ujmuje się jako jedno całościowe zdarzenie.

Cały mechanizm jest niemal całkowicie mechaniczny. Temat dokonany czasownika pierwszej koniugacji kończy się na -σω, -ξω albo -ψω, a to, którą z trzech końcówek dostaniesz, zależy od spółgłoski stojącej przed końcówką czasu teraźniejszego: γράφω ma φ, więc staje się γράψω. Czasowniki drugiej koniugacji przyjmują -ήσω, a niewielka grupa przyjmuje -έσω albo -άσω: μιλάω staje się μιλήσω, μπορώ staje się μπορέσω.

Jest też krótka lista bardzo częstych czasowników, których drugi temat wcale nie jest wyprowadzony regularnie: to albo zupełnie inne słowo, albo to samo słowo przekształcone nie do poznania. βλέπω staje się δω, λέω staje się πω, τρώω staje się φάω, βρίσκω staje się βρω, παίρνω staje się πάρω. Jest ich około tuzina i spotkasz je wszystkie już w pierwszym tygodniu mówienia, więc ucz się ich od razu jako par.

Jedno ostrzeżenie dotyczy całej lekcji: żadna z tych form nie jest zdaniem. Samo γράψω nic nie znaczy dla greckiego ucha. To klocek konstrukcyjny, który czeka na słowo stojące przed nim, a te słowa pojawią się w kolejnych lekcjach.

Zasada

1. Temat dokonany wyprowadza się z tematu teraźniejszego, a nie uczy się go osobno. Odetnij końcówkę czasu teraźniejszego -ω i spójrz na ostatnią spółgłoskę tego, co zostało. To ona decyduje o końcówce dokonanej.

2. Pierwsza koniugacja, trzy warianty.

• Temat dziąsłowy albo typu σ (głównie czasowniki na -ζω, a także -θω, -τω) daje -σω: αγοράζω, αγοράσω.
• Temat wargowy (π, β, φ) daje -ψω, bo spółgłoska wargowa zlewa się z σ: γράφω, γράψω. Tak samo zachowują się codzienne czasowniki na -εύω: δουλεύω, δουλέψω. (Druga, równie liczna grupa czasowników na -εύω zachowuje -ευ- i zamiast tego daje -εύσω, jak w απαγορεύω, απαγορεύσω; żadne z nich nie należą do słownictwa A1.)
• Temat tylnojęzykowy (κ, γ, χ oraz czasowniki na -χνω) daje -ξω, przez to samo zlanie się głosek: ανοίγω, ανοίξω.

Stoi za tym prawdziwe prawo fonetyczne, a nie tylko pisownia: π/β/φ + σ zapisuje się jako ψ, a κ/γ/χ + σ jako ξ. Grecki nigdy nie zapisuje tych dwóch liter obok siebie, dlatego γράφσω jest niemożliwe.

3. Grupa czasowników na -νω traci spółgłoskę nosową. φέρνω, φέρω traci -ν-; μαθαίνω, μάθω oraz καταλαβαίνω, καταλάβω tracą całe -αιν-. Temat dokonany jest tu krótszy od teraźniejszego, a nie dłuższy. Kilka czasowników tego samego typu zachowuje -ν- i tylko skraca -αίνω do -άνω, jak w πεθαίνω, πεθάνω. (Czasowniki na -ώνω nie należą do tej grupy: zachowują się regularnie i dają -ώσω, jak w πληρώνω, πληρώσω.)

4. Druga koniugacja przyjmuje -ήσω, niezależnie od tego, który z dwóch wzorców drugiej koniugacji czasownik naśladuje: μιλάω, μιλήσω; αγαπώ, αγαπήσω; οδηγώ, οδηγήσω. Niewielka, ale bardzo częsta mniejszość przyjmuje -έσω (μπορώ, μπορέσω) albo -άσω (περνάω, περάσω). Trzeba je zapamiętać pojedynczo, ale jest ich tylko garstka.

5. Około tuzina codziennych czasowników ma nieprzewidywalny temat dokonany. W kilku z nich jest to prawdziwe uzupełnienie (supletywizm), wzięte z innego rdzenia: βλέπω, δω. λέω, πω. τρώω, φάω. W pozostałych rdzeń przetrwał, ale został przekształcony nie do poznania: δίνω, δώσω. πίνω, πιω. παίρνω, πάρω. Tak czy inaczej, żadna reguła cię tu nie doprowadzi. To nie są osobne czasowniki i słownik nie umieści δω jako osobnego hasła; to druga połowa βλέπω, dokładnie tak jak angielskie „went” jest drugą połową „go”.

6. Forma dokonana nigdy nie stoi samodzielnie. W tej lekcji każda forma dokonana jest cytowana w postaci gołej, jako γράψω, δω, μιλήσω, i tę gołą formę cytowaną nazywa się formą zależną, bo zależy od czegoś innego. Nie może być zdaniem, nie może być odpowiedzią na pytanie ani samodzielnym rozkazem. Słowa, które ją dopuszczają (θα, να oraz końcówki czasu przeszłego), są tematem kolejnych lekcji.

7. Trzy bardzo częste czasowniki w ogóle nie mają tematu dokonanego: είμαι, έχω i ξέρω. Opisują stany, a stan nie ma naturalnego punktu końcowego, więc po prostu nie ma czego budować. Jeśli łapiesz się na szukaniu formy dokonanej είμαι, przestań: ona nie istnieje.

Formy i schematy

Pierwsza koniugacja: trzy końcówki

Zauważ, że czasowniki na -ζω dzielą się na dwie grupy: większość daje -σω, ale παίζω i αλλάζω dają -ξω. Ten podział jest leksykalny i trzeba go zapamiętać razem ze słowem.

Czasowniki na -νω skracające temat

Druga koniugacja

Lista nieprzewidywalna

πάω to przypadek szczególny: ta sama forma służy jako oba tematy, więc tylko kontekst mówi, o który aspekt chodzi.

Forma zależna odmienia się przez wszystkie sześć osób

Temat dokonany nie jest zastygłym słowem. Ma zwykłe końcówki osobowe, te same, których już używasz w czasie teraźniejszym.

Krótkie nieregularne formy przyjmują te same końcówki. Tam, gdzie temat nie ma własnej samogłoski (δ-, π-, βρ-, μπ-, βγ-), akcent nie ma gdzie się oprzeć poza końcówką: δούμε, δείτε. Formy, które już mają akcentowaną samogłoskę — πάω, φάω, πάρω — zachowują akcent tam, gdzie jest: πάμε, φάτε, πάρουμε.

Czasowniki bez tematu dokonanego

Przykłady

Czytaj każdy wiersz jako parę: słowo, które już znasz, i drugi temat, który dziś do niego dodajesz. Forma dokonana jest podana w postaci gołej, w swojej cytowanej formie zależnej.

Typowe błędy

• γράφσω -> γράψω — grecki nigdy nie zapisuje spółgłoski wargowej obok σ; φ plus σ zapisuje się jako ψ, a to samo zlanie zamienia też π i β w ψ.
• ανοίγσω -> ανοίξω — tylnojęzykowa wersja tego samego prawa: κ, γ albo χ plus σ zapisuje się jako ξ.
• μιλάσω -> μιλήσω — druga koniugacja nie doczepia po prostu -σω do samogłoski teraźniejszej; regularna końcówka to -ήσω.
• μπορήσω -> μπορέσω — μπορώ to jeden z nielicznych czasowników drugiej koniugacji przyjmujących -έσω, więc trzeba go zapamiętać wbrew domyślnemu -ήσω.
• περνήσω -> περάσω — podobnie περνάω należy do niewielkiej grupy na -άσω.
• μαθαίνσω / μαθήσω -> μάθω — ta klasa skraca, zamiast wydłużać: -αιν- z -αίνω po prostu znika.
• βλέψω -> δω — βλέπω w ogóle nie ma wyprowadzonej formy dokonanej; jego drugim tematem jest niepowiązane δω i żadna reguła cię tam nie doprowadzi.
• Traktowanie δω, πω, φάω, βρω jako osobnych czasowników -> to druga połowa βλέπω, λέω, τρώω, βρίσκω — zawsze zapamiętuj je jako parę, tak jak angielski przechowuje „go, went”.
• δω użyte jako całe zdanie -> goła forma zależna nigdy nie jest zdaniem — to forma czekająca na słowo przed nią, więc sama w sobie nic nie komunikuje.
• είσω / ξερήσω -> είμαι i ξέρω nie mają tematu dokonanego — είμαι, έχω i ξέρω nazywają stany, a stany nie mają jednorazowej formy do zbudowania.

Wskazówki

• Ucz się drugiego tematu w tym samym momencie co czasownika, nigdy później. Zapisuj każdy nowy czasownik w zeszycie jako parę, γράφω / γράψω, a nigdy nie będziesz musiał go rekonstruować pod presją.
• Powiedz to zlanie głosek na głos raz, a zapamiętasz je na zawsze: π, β, φ plus σ daje głoskę ψ; κ, γ, χ plus σ daje głoskę ξ. Twoje usta już wykonują tę regułę, pisownia tylko ją zapisuje.
• Domyślną formą dla drugiej koniugacji jest -ήσω. Prowadź krótką prywatną listę wyjątków, których naprawdę używasz (μπορέσω, περάσω, φορέσω, γελάσω), zamiast próbować nauczyć się całej tabeli.
• Nieregularne formy są krótkie, a krótkie znaczy częste. δω, πω, πάω, φάω, βρω, πάρω, μπω, βγω to osiem form, których potrzebujesz najpierw; ćwicz dokładnie te osiem, aż staną się automatyczne.
• Uważaj na akcent w krótkich formach liczby mnogiej: δούμε, πείτε, βρούμε, μπούμε mają akcent na końcówce, w przeciwieństwie do γράψουμε i μιλήσουμε, które zachowują go na temacie.
• Nie próbuj jeszcze używać tych form samodzielnie. Są bezużyteczne, dopóki nie dodasz słowa, które je uruchamia — θα dla czasu przyszłego i να dla trybu łączącego; oba pojawią się w kolejnych dwóch lekcjach.
• Jeśli w środku zdania nie możesz sobie przypomnieć tematu dokonanego, wróć do tematu niedokonanego. Zabrzmisz nieco nienaturalnie, ale zostaniesz zrozumiany, co jest więcej, niż osiąga wymyślona forma taka jak γράφσω.