W skrócie

Lekcje 43 i 44 pokazały ci dwie maszyny, które biorą zdanie bez czasownika i przestawiają mu przypadki: كانَ zostawia pierwsze słowo مَرْفوع i pcha drugie w biernik, إِنَّ robi lustrzane odbicie. Ta lekcja dodaje ostatnie dwie maszyny tego rodzaju. ظَنَّ وأَخَواتُها połykają całe zdanie imienne i robią z obu jego części bierniki — الجَوُّ جَميلٌ staje się ظَنَنْتُ الجَوَّ جَميلًا. كادَ وأَخَواتُها zostawiają pierwszą część مَرْفوع i żądają, by orzeczeniem był czasownik مُضارِع, a nie rzeczownik — كِدْتُ أَسْقُطُ, „o mało nie spadłem”.

Są na jednej stronie, bo mają jeden nawyk: każde bierze zdanie, które już umiesz zbudować, i wygina mu końcówki. Praca leży w trzech miejscach — pamiętać, że ظَنَّ chce dwóch bierników, a nie jednego; pamiętać, która siostra كادَ upiera się przy أَنْ, a która go zakazuje; i przeżyć dwa niewygodne tematy (ظَنَّ jest podwojony, كادَ jest pusty), które same się przebudowują, ledwie końcówka zaczyna się od spółgłoski.

Zasada

1. ظَنَّ zjada zdanie imienne i wypuszcza dwa dopełnienia. Zacznij od dowolnej pary مُبْتَدَأ plus خَبَر, postaw jeden z tych czasowników z przodu — i oba słowa idą w مَنْصوب:

الجَوُّ جَميلٌ. → ظَنَنْتُ الجَوَّ جَميلًا. — „Myślałem, że pogoda jest ładna.”

Tradycyjna gramatyka nazywa te dwa słowa مَفْعولانِ أَصْلُهُما المُبْتَدَأُ والخَبَر — „dwa dopełnienia, których źródłem są podmiot i orzeczenie”. Trzymaj tę nazwę, bo daje ci test: jeśli te dwa słowa same nie są zdaniem, to nie para ظَنَّ. الجَوُّ جَميلٌ jest zdaniem, więc ظَنَنْتُ الجَوَّ جَميلًا działa; الكِتابُ الجَديدُ to tylko rzeczownik plus jego przymiotnik, więc *ظَنَنْتُ الكِتابَ الجَديدَ nic nie mówi.

2. Ci członkowie, których naprawdę potrzebujesz. Tradycyjna lista jest długa i połowa jej nie żyje. Te osiem niosą współczesny arabski:

ظَنَّ، حَسِبَ، وَجَدَ، رَأى، عَلِمَ، اِعْتَبَرَ، جَعَلَ، اِتَّخَذَ

Padają na trzy grupy znaczeniowe, i grupować je łatwiej, niż je wymieniać:

• uważać za prawdopodobne — ظَنَّ „myśleć, przypuszczać”، حَسِبَ „sądzić, brać za”. Mówiący może się mylić — i bardzo często się myli.
• wiedzieć albo orzekać, że tak jest — عَلِمَ „wiedzieć (że jest)”، وَجَدَ „znajdować (że jest)” donoszą o fakcie; رَأى „poczytywać, uważać”، اِعْتَبَرَ „traktować, liczyć za” wydają werdykt.
• zamieniać X w Y — جَعَلَ „robić z”, اِتَّخَذَ „brać jako”. Tu drugi biernik to wynik, nie opinia.

3. Oba dopełnienia są مَنْصوب, a szyk jest stały. Pierwszy biernik to rzecz osądzana, drugi to osąd: اِعْتَبَرْتُ القَرارَ خَطَأً. Zamień je miejscami — i zamieniasz znaczenie, dokładnie jak w angielskim „I consider the decision a mistake” wobec „I consider the mistake a decision”, i jak w polskim „Uważam decyzję za błąd” wobec „Uważam błąd za decyzję”. Drugie dopełnienie może też być zwrotem albo zdaniem podrzędnym, i wtedy nie ma końcówki do zmiany: ظَنَنْتُهُ في المَكْتَبِ. / ظَنَنْتُ الطَّبيبَ يَنْتَظِرُني.

Pierwsze dopełnienie często jest zaimkiem złączonym — ظَنَنْتُهُ نائِمًا „myślałem, że śpi”، وَجَدْتُها مُغْلَقَةً „zastałem ją (r.ż.) zamkniętą”. Zaimek pełni tu robotę biernika jak w lekcji 29; widoczną fathę pokazuje już tylko drugie słowo.

4. Połowa tych czasowników prowadzi podwójne życie. رَأى، وَجَدَ، عَلِمَ i جَعَلَ to też zwykłe czasowniki przechodnie, i z jednym dopełnieniem znaczą coś zupełnie innego:

Nic nie znaczy różnicy poza liczbą bierników. Policz je, zanim przetłumaczysz.

5. اِعْتَبَرَ to koń roboczy prasy. To czasownik VIII koniugacji od rdzenia عبر (اِعْتَبَرَ، يَعْتَبِرُ), i współczesne dziennikarstwo na nim stoi: اِعْتَبَرَتِ الصَّحيفَةُ القَرارَ خَطَأً فادِحًا. Naucz się jego strony biernej w tym samym czasie, bo strona bierna jest jeszcze częstsza niż czynna. Gdy czasownik o dwóch dopełnieniach idzie w stronę bierną, pierwsze dopełnienie staje się نائِبُ الفاعِل i idzie w مَرْفوع, a drugie zostaje مَنْصوب dokładnie tam, gdzie było (lekcja 52):

اِعْتَبَرَ الخُبَراءُ الاتِّفاقَ ناجِحًا. → يُعْتَبَرُ الاتِّفاقُ ناجِحًا.

Ten samotny biernik ciągnący się za podmiotem مَرْفوع — يُعْتَبَرُ المَشْروعُ ضَرورِيًّا — to jeden z najbardziej rozpoznawalnych kształtów na stronie gazety.

6. Wyjście awaryjne: أَنَّ. Czasowniki myślenia i osądu — ظَنَّ، حَسِبَ، عَلِمَ، وَجَدَ، رَأى، اِعْتَبَرَ — przyjmują też całe zdanie z أَنَّ zamiast dwóch dopełnień, i we współczesnej prozie to konstrukcja częstsza:

ظَنَنْتُ الجَوَّ جَميلًا. = ظَنَنْتُ أَنَّ الجَوَّ جَميلٌ.

Patrz, jak końcówki się odwracają. Wewnątrz أَنَّ działa reguła lekcji 44: rzeczownik po أَنَّ jest مَنْصوب (الجَوَّ), a jego orzeczenie jest مَرْفوع (جَميلٌ). Drugie słowo jest więc w bierniku w wersji z dwoma dopełnieniami i w mianowniku w wersji z أَنَّ — اِعْتَبَرَتِ الوِزارَةُ أَنَّ الخُطَّةَ ناجِحَةٌ. Dwa czasowniki zamiany X w Y nie mają takiej drogi: جَعَلَ i اِتَّخَذَ potrzebują dwóch prawdziwych dopełnień, a *جَعَلْتُ أَنَّ الغُرْفَةَ مَكْتَبٌ to nie arabski.

7. ظَنَّ jest مُضَعَّف, i podwojenie pęka. Rdzeń to ظنن, więc dwa ن siedzą pod szaddą tylko dopóki końcówka zaczyna się od samogłoski: ظَنَّ، ظَنَّتْ، ظَنّوا، يَظُنُّ. W chwili, gdy końcówka zaczyna się od spółgłoski, litery się rozchodzą i wraca samogłoska tematu — fatha, bo ظَنَّ to czasownik فَعَلَ (lekcja 49):

ظَنَّ → ظَنَنْتُ، ظَنَنّا، ظَنَنْتُمْ، ظَنَنَّ — nigdy *ظَنَّتُ

To samo pęknięcie idzie przez czas teraźniejszy z نونُ النِّسْوَة: يَظُنُّ, ale هُنَّ يَظْنُنَّ. To zachowanie ظَلَّ / ظَلِلْتُ z lekcji 43, z inną samogłoską.

8. Druga rodzina: كادَ plus nagi مُضارِع. كادَ وأَخَواتُها — tradycyjnie أَفْعالُ المُقارَبَةِ والرَّجاءِ والشُّروع, „czasowniki bliskości, nadziei i rozpoczęcia” — zostawiają podmiot مَرْفوع i biorą za orzeczenie czasownik, zawsze مُضارِع:

كادَ الوَلَدُ يَسْقُطُ. — Chłopiec o mało nie spadł. كِدْتُ أَسْقُطُ عَلى الدَّرَجِ. — O mało nie spadłem na schodach.

كادَ znaczy „był o krok, niemal zrobił” — i w twierdzeniu znaczy, że rzecz się nie stała. كادَ الوَلَدُ يَسْقُطُ mówi, że chłopiec został na nogach. Polski „o mało nie” działa tak samo.

9. Kto bierze أَنْ, a kto go odmawia. To cała praktyczna trudność tej rodziny, i dzieli się na trzy:

• كادَ — bez أَنْ. كادَ يَسْقُطُ، كِدْنا نَصِلُ. مُضارِع zachowuje zwykłą damme مَرْفوع.
• أَوْشَكَ i عَسى — z أَنْ. أَوْشَكَ القِطارُ أَنْ يَتَحَرَّكَ. / عَسى المَطَرُ أَنْ يَتَوَقَّفَ. Bo stoi أَنْ, czasownik idzie w مَنْصوب (lekcja 34): يَتَحَرَّكَ, nie يَتَحَرَّكُ.
• شَرَعَ، بَدَأَ، أَخَذَ — nigdy أَنْ. شَرَعَ الطُّلّابُ يَكْتُبونَ. / بَدَأَ المُديرُ يَشْرَحُ الخُطَّةَ. / أَخَذَ الطِّفْلُ يَبْكي. *شَرَعَ أَنْ يَكْتُبَ jest po prostu złe.

Czasowniki rozpoczęcia mają jeszcze jedno ograniczenie: w tej konstrukcji występują tylko w przeszłym. Mówi się شَرَعَ يَكْتُبُ, nigdy *يَشْرَعُ يَكْتُبُ — na teraźniejsze „zaczyna” użyj بَدَأَ z مَصْدَر: يَبْدَأُ العَمَلَ. Zauważ też, że جَعَلَ pojawia się tu w znaczeniu „zabrał się”: جَعَلَ يَضْحَكُ „parsknął śmiechem”. Ten sam czasownik, dwie rodziny.

10. أَوْشَكَ i عَسى. أَوْشَكَ (IV koniugacja, rdzeń وشك) odmienia się zwyczajnie: أَوْشَكَ، أَوْشَكَتْ، أَوْشَكْتُ، يُوشِكُ. To neutralne „mieć właśnie”, odrobinę bardziej oficjalne niż كادَ i wolone, gdy zdarzenie jest spodziewane, a nie ledwo uniknięte.

عَسى jest جامِد — nieodmienne. Nie ma مُضارِع, nie ma أَمْر i nie ma imiesłowu, a we współczesnym piśmie jest praktycznie niezmienne: عَسى أَنْ يَصِلَ الوَفْدُ غَدًا „delegacja może jutro dotrzeć”. Wyraża nadzieję, i spotkasz je o wiele częściej w czytaniu niż we własnym piśmie — لَعَلَّ (lekcja 44) robi tę samą robotę naturalniej. Bierze też przyklejony zaimek, i w tym jednym kształcie أَنْ zwykle odpada: عَساهُ يَعودُ.

11. لَمْ يَكَدْ … حَتّى — „ledwie … a już”. Z przeczeniem كادَ czyta się zwykle odwrotnie: twierdzące كادَ = niemal się stało, ale nie; przeczone كادَ, a po nim حَتّى = ledwo się stało. Stąd stała rama:

لَمْ يَكَدْ يَجْلِسُ حَتّى رَنَّ الهاتِفُ. — Ledwie usiadł, a już zadzwonił telefon. ما كادَ يَبْدَأُ الحَديثَ حَتّى قاطَعَهُ أَحَدُهُمْ. — Ledwie zaczął mówić, a już ktoś mu przerwał.

ما كادَ i لَمْ يَكَدْ są tu wymienne. To samo odczytanie daje bardzo użyteczne لا أَكادُ أَسْمَعُكَ „ledwo cię słyszę” — słyszę cię, tylko ledwo. Poza tymi dwiema ramami przeczone كادَ może równie dobrze być płaskim zaprzeczeniem („nie był nawet blisko zrobienia tego”), dlatego gramatycy spierają się o to od wieków; czytaj z kontekstu, nie z wzoru. Zauważ, że لَمْ stawia tryb apokopowany tylko na يَكَدْ; drugi czasownik zachowuje damme, bo لَمْ nie sięga dalej niż czasownik, przed którym stoi, a ten مُضارِع to osobne zdanie — خَبَر od كادَ.

12. كادَ jest أَجْوَف, i temat się skraca. Rdzeń to كود, a długi alif nie może stać przed sukunem (lekcja 50), więc przed końcówką zaczynającą się od spółgłoski zapada się do krótkiej samogłoski: كادَ → كِدْتُ، كِدْنا، كِدْتُمْ. Zauważ, że samogłoska to kasra: rdzeń و zwykle zostawia damme (قالَ → قُلْتُ), ale كادَ leży u podstawy jako كَوِدَ / يَكادُ, klasa خافَ / خِفْتُ, i ta klasa trzyma kasrę. مُضارِع to يَكادُ z fathą, a tryb apokopowany skraca go znowu: لَمْ يَكَدْ.

13. كادَ أَنْ — uczciwa uwaga. W gazetach i powieściach stale zobaczysz كادَ أَنْ يَسْقُطَ. Gramatyka klasyczna nie pochwala — أَنْ przy كادَ opisuje się jako قَليل, rzadkie, a nagi مُضارِع jest normą — ale współczesny zwyczaj w dużej mierze to zignorował. Więc rozpoznawaj كادَ أَنْ bez wzdrygania i pisz كادَ يَسْقُطُ, czego nikt nigdy nie skreśli.

14. To nie jest temat tej lekcji. Gdy między ظَنَّ a jego dopełnieniami wejdzie partykuła taka jak ما، لا albo إِنَّ, praca przypadkowa czasownika zostaje zawieszona i zdanie podrzędne trzyma własne końcówki. Gramatyki nazywają to التَّعْليق, i należy do innych twarzy ما w lekcji 68. Rzadsze klasyczne członki obu rodzin (كَرَبَ، طَفِقَ، حَرى، اِخْلَوْلَقَ، خالَ، زَعَمَ) należą do rejestru lekcji 70.

Formy i schematy

ظَنَّ — paradygmat podwojony, tam gdzie pęknięcie widać

(Formy liczby podwójnej pominięte; zachowują szaddę — ظَنّا، ظَنَّتا، يَظُنّانِ.)

Osiem sióstr ظَنَّ

Jedno zdanie, trzy operacje

كادَ — paradygmat pusty

Rodzina كادَ i pytanie o أَنْ

Przykłady

Typowe błędy

• ظَنَنْتُ الجَوَّ جَميلٌ. -> ظَنَنْتُ الجَوَّ جَميلًا. — Stare خَبَر nie zachowuje dammy. Obie połowy połkniętego zdania idą w مَنْصوب, a druga to ta, o której uczeń zapomina.
• ظَنَنْتُ الجَوُّ جَميلًا. -> ظَنَنْتُ الجَوَّ جَميلًا. — Pierwsza połowa też. Zostawiony mianownik to odruch كانَ وأَخَوات, a to zła rodzina na niego.
• ظَنَّتُ أَنَّ الخَبَرَ صَحيحٌ. -> ظَنَنْتُ أَنَّ الخَبَرَ صَحيحٌ. — ظَنَّ jest podwojony: końcówka zaczynająca się od spółgłoski rozszczepia szaddę. (ظَنَّتْ, z sukunem na ت, to jak najbardziej poprawne „ona pomyślała”).
• ظَنَنْتُ أَنَّ الجَوَّ جَميلًا. -> ظَنَنْتُ أَنَّ الجَوَّ جَميلٌ. — Skoro w zdaniu stoi أَنَّ, rządzi أَنَّ, nie ظَنَّ: rzeczownik w bierniku, orzeczenie w mianowniku (lekcja 44). Nie można używać obu systemów naraz.
• وَجَدْتُ البابَ مَفْتوحٌ. -> وَجَدْتُ البابَ مَفْتوحًا. — Jeśli وَجَدَ ma dwa dopełnienia, jest siostrą ظَنَّ, a drugie bierze fathę.
• شَرَعَ أَنْ يَكْتُبَ الرِّسالَةَ. -> شَرَعَ يَكْتُبُ الرِّسالَةَ. — Czasowniki rozpoczęcia odmawiają أَنْ, a bez أَنْ nie ma nic, co by zrobiło z مُضارِع مَنْصوب.
• كادَ الوَلَدُ يَسْقُطَ. -> كادَ الوَلَدُ يَسْقُطُ. — Końcówka trybu łączącego przyszła bez swojej przyczyny. كادَ bierze nagi مُضارِع, a nagi مُضارِع jest مَرْفوع.
• كادْتُ أَسْقُطُ. -> كِدْتُ أَسْقُطُ. — كادَ jest pusty: długi alif zapada się przed ـْتُ zaczynającym się od spółgłoski, a samogłoska, którą zostawia, to kasra, bo كادَ odmienia się jak خافَ / خِفْتُ, nie jak قالَ / قُلْتُ.
• أَوْشَكَ القِطارُ يَتَحَرَّكُ. -> أَوْشَكَ القِطارُ أَنْ يَتَحَرَّكَ. — أَوْشَكَ z nagim مُضارِع jest dozwolone i się zdarza, ale أَنْ to z dużą przewagą zwykły kształt współczesny; trzymaj أَنْ i trzymaj tryb łączący po nim.
• يَعْسى الطَّقْسُ أَنْ يَتَحَسَّنَ. -> عَسى الطَّقْسُ أَنْ يَتَحَسَّنَ. — عَسى jest جامِد: żadnego *يَعْسى, żadnego أَمْر, żadnego imiesłowu. Forma o kształcie przeszłego niesie każde znaczenie.

Wskazówki

• Zrób test zdania, zanim napiszesz podwójny biernik: zdejmij czasownik i zobacz, czy te dwa słowa stoją same jako جُمْلَة اسْمِيَّة. الجَوُّ جَميلٌ przechodzi, więc ظَنَنْتُ الجَوَّ جَميلًا jest bezpieczne.
• Gdy dwa bierniki każą ci się wahać po czasowniku myślenia albo osądu, weź drogę أَنَّ. I tak jest częstsza we współczesnej prozie, a jej końcówki to te, które ćwiczyłeś w lekcji 44. (جَعَلَ i اِتَّخَذَ nie mają drogi przez أَنَّ — potrzebują dwóch prawdziwych dopełnień.)
• Zapamiętaj podział أَنْ jako trójtakt — كادَ nigdy, أَوْشَكَ i عَسى zawsze, czasowniki rozpoczęcia nigdy. Większość błędów w drugiej rodzinie to zła odpowiedź na to jedno pytanie.
• Jeden test tematu pokrywa obie rodziny, ten z lekcji 49 i 50: czy końcówka zaczyna się od spółgłoski? Jeśli tak, ظَنَّ → ظَنَنْ i كادَ → كِدْ. Jeśli nie, zostaw temat w spokoju.
• Ucz się اِعْتَبَرَ razem z يُعْتَبَرُ — strona bierna to kształt, który w gazecie spotykasz pierwszy.
• Trzymaj obie rodziny osobno według tego, co stoi po podmiocie: كانَ وأَخَوات biorą orzeczenie rzeczownikowe w bierniku, كادَ وأَخَوات biorą czasownik. كانَ الوَلَدُ نائِمًا wobec كادَ الوَلَدُ يَنامُ.
• Na razie pomiń: التَّعْليق, zamarznięte krewniaki كَرَبَ i طَفِقَ, oraz paradygmaty liczby podwójnej. Osiem czasowników ظَنَّ i siedem z tabeli كادَ to cały zestaw roboczy.