W skrócie

Arabski ma małą zamkniętą klasę wyrazów zwaną التَّوابِع — „następniki”. تابِع to wyraz, który przyłącza się do wyrazu już stojącego w zdaniu — niemal zawsze rzeczownika — i automatycznie kopiuje jego przypadek, jaki by ten nie był. Masz już dwa z czterech: przymiotnik z lekcji 8 (الكِتابُ الجَديدُ) i rzeczownik współrzędny z lekcji 25 (الكِتابُ والدَّفْتَرُ). Ta lekcja zamyka zestaw dwoma pozostałymi — التَّوْكيد, które wzmacnia rzeczownik („sam dyrektor”, „cała książka”), i البَدَل, które nazywa go na nowo („kalif Umar”, „zjadłem bochenek, jego połowę”).

Warto uczyć się ich jedną lekcją, bo mają jeden mechanizm: przypadku dla nich nigdy się nie wybiera. Następnik bierze to, co wzięło słowo przed nim, więc جاءَ المُديرُ نَفْسُهُ, ale رَأَيْتُ المُديرَ نَفْسَهُ. To najczystszy test w języku, czy naprawdę widzisz przypadek rzeczownika, kiedy go piszesz. W prawdziwej prozie są wszędzie: البَدَل to sposób, w jaki relacja prasowa stawia tytuł przed imieniem, a التَّوْكيد to sposób, w jaki arabski literacki mówi „sam”, „ten sam”, „cały” i „obaj” — polski ma na to osobne słówka, arabski osobnej małej partykuły nie ma.

Zasada

1. Cztery następniki i to jedno, co je łączy. تابِع idzie za swoim wyrazem nadrzędnym — مَتْبوع — i powtarza jego إِعْراب. Nic innego w arabskim tak się nie zachowuje: dopełnienie stoi w bierniku, bo jest dopełnieniem, a تابِع stoi w bierniku tylko dlatego, że tak stało słowo przed nim.

2. التَّوْكيدُ المَعْنَوِيّ: rzeczownik plus pasujący zaimek. Wyrazy wzmacniające to zwykłe rzeczowniki — نَفْس، عَيْن، كُلّ، جَميع، عامّة، كِلا، كِلْتا — i każde z nich musi nieść zaimek złączony (lekcja 7), wskazujący wstecz na wyraz nadrzędny. Zaimek to nie ozdoba do wyboru: bez niego zwrot w ogóle nie jest arabski. Kształt zawsze składa się z trzech części:

wyraz nadrzędny (dowolny przypadek) + wyraz wzmacniający w tym samym przypadku + zaimek zgadzający się z nadrzędnikiem

• جاءَ المُديرُ نَفْسُهُ. — przyszedł sam dyrektor.
• رَأَيْتُ المُديرَ نَفْسَهُ. — widziałem samego dyrektora.
• سَلَّمْتُ عَلى المُديرِ نَفْسِهِ. — przywitałem się z samym dyrektorem.

عَيْن robi dokładnie tę samą robotę w tym samym kształcie (وَصَلَ الخَبَرُ عَيْنُهُ) i jest odrobinę bardziej oficjalne. We współczesnej prozie ذات to trzecia opcja tego samego typu: الشَّيْءُ ذاتُهُ، في الوَقْتِ ذاتِهِ.

3. Nadrzędnik musi być określony, a zaimek musi naprawdę się zgadzać. Nieokreślonego rzeczownika tak wzmocnić nie można: جاءَ رَجُلٌ نَفْسُهُ to nie zdanie. A zaimek kopiuje rodzaj i liczbę nadrzędnika — tu najczęściej się myli: الطّالِباتُ كُلُّهُنَّ, nie كُلُّهُمْ.

4. Przy nadrzędniku w liczbie mnogiej idzie mnogie أَنْفُس / أَعْيُن. نَفْس i عَيْن to rzeczowniki w liczbie pojedynczej, więc przy nadrzędniku mnogim stają się أَنْفُس i أَعْيُن: حَضَرَ الطُّلّابُ أَنْفُسُهُمْ، اِسْتَقْبَلَتْنا المُعَلِّماتُ أَنْفُسُهُنَّ. Przy mnogiej nierozumnej rządzą reguły lekcji 11 i zaimek jest w liczbie pojedynczej rodzaju żeńskiego: القَوانينُ نَفْسُها. Dla nadrzędnika w liczbie podwójnej arabski literacki sięga zwykle po كِلا / كِلْتا, a nie po liczbę podwójną od نَفْس.

5. كُلّ، جَميع، عامّة wzmacniają całkowitość. Lekcja 42 dała ci już ten schemat; tutaj jest jego nazwa. Wyraz stoi po rzeczowniku w przypadku samego rzeczownika, z zaimkiem złączonym:

• قَرَأْتُ الكِتابَ كُلَّهُ. — przeczytałem całą książkę (biernik, bo الكِتابَ jest w bierniku).
• نَجَحَ الطُّلّابُ كُلُّهُمْ. / اِطَّلَعْتُ عَلى المِلَفّاتِ كُلِّها.
• حَضَرَ المُوَظَّفونَ جَميعُهُمْ. — جَميع to oficjalny bliźniak كُلّ.

Zauważ różnicę wobec idafy كُلُّ الطُّلّابِ: tam كُلّ stoi pierwsze, a rzeczownik po nim jest w dopełniaczu; tutaj rzeczownik stoi pierwszy, a كُلّ kopiuje jego przypadek. To samo znaczenie, odwrotna mechanika.

6. كِلا i كِلْتا mają dwa kształty, a który użyjesz, zależy od tego, co stoi dalej. Przed rzeczownikiem (określoną liczbą podwójną w dopełniaczu) nigdy się nie zmieniają: جاءَ كِلا الطَّبيبَيْنِ / رَأَيْتُ كِلا الطَّبيبَيْنِ / مَعَ كِلا الطَّبيبَيْنِ — jedna forma we wszystkich trzech przypadkach, jak imiona مَقْصور z lekcji 41. Przed zaimkiem odmieniają się jak liczba podwójna: كِلاهُما w mianowniku, كِلَيْهِما w bierniku i dopełniaczu (żeński: كِلْتاهُما / كِلْتَيْهِما). To właśnie forma z zaimkiem jest prawdziwym تَوْكيد, stojącym po rzeczowniku w liczbie podwójnej: سَأَلْتُ الطَّبيبَيْنِ كِلَيْهِما.

7. Nakładanie i współczesne نَفْس z przodu. Dwa wzmocnienia mogą się nałożyć, a tradycyjna kolejność to najpierw نَفْس/عَيْن, potem كُلّ/جَميع: حَضَرَ الطُّلّابُ أَنْفُسُهُمْ كُلُّهُمْ. Osobno współczesna proza bardzo często stawia نَفْس przed rzeczownikiem jako pierwszy człon — نَفْسُ الكِتابِ، في نَفْسِ الوَقْتِ — w znaczeniu „ten sam”. To إِضافَة, nie تَوْكيد, a staranni autorzy wolą apozycyjne الكِتابُ نَفْسُهُ، في الوَقْتِ نَفْسِهِ. Rozpoznawaj obie; pisz drugą.

8. التَّوْكيدُ اللَّفْظِيّ: powiedz to dwa razy. Drugi rodzaj wzmocnienia to dosłowne powtórzenie tego samego wyrazu, bez zaimka i bez zmiany kształtu. Działa na wszystkim — na partykule (نَعَمْ نَعَمْ، لا لا), czasowniku (أَسْرِعْ أَسْرِعْ), rzeczowniku (الحَذَرَ الحَذَرَ) albo zaimku (أَنْتَ أَنْتَ المَسْؤولُ). Oba egzemplarze niosą tę samą końcówkę. Należy do mowy, nagłówków i ostrzeżeń; nie posypuj nim zwykłej prozy pisanej.

9. البَدَل: rzeczownik, który zastępuje rzeczownik przed sobą. بَدَل to drugi rzeczownik stojący za pierwszy, w tym samym przypadku, bez żadnego łącznika. Test, który odróżnia go od نَعْت, jest taki, że بَدَل to słowo naprawdę zamierzone: można skasować nadrzędnik i zdanie nadal działa. Trzy rodzaje, a dwa ostatnie zachowują się inaczej niż pierwszy.

• بَدَلُ كُلٍّ مِنْ كُلٍّ — oba rzeczowniki to ta sama rzecz: الخَليفَةُ عُمَرُ، العاصِمَةُ بَيْروتُ، أَخي خالِدٌ، المُهَنْدِسَةُ سَلْمى. To prasowy wzorzec tytuł-potem-imię. (Wskazujące هٰذا الرَّجُلُ tradycyjnie rozbiera się tak samo, z الرَّجُلُ jako بَدَل od هٰذا.)
• بَدَلُ بَعْضٍ مِنْ كُلٍّ — drugi rzeczownik to rzeczywista część pierwszego, jego kawałek albo podzbiór: أَكَلْتُ الرَّغيفَ نِصْفَهُ، قَرَأْتُ الرِّوايَةَ نِصْفَها، نَجَحَ الطُّلّابُ مُعْظَمُهُمْ.
• بَدَلُ اشْتِمالٍ — drugi rzeczownik to jakość albo aspekt, który pierwszy „zawiera”, nie kawałek niego: أَعْجَبَني الكِتابُ أُسْلوبُهُ، سَرَّني الطّالِبُ أَدَبُهُ، أَزْعَجَني الجارُ صَوْتُهُ.

10. Dwa ostatnie rodzaje potrzebują zaimka łączącego. W بَدَلُ بَعْضٍ i بَدَلُ اشْتِمالٍ drugi rzeczownik musi nieść zaimek złączony, wiążący go z nadrzędnikiem — نِصْفَهُ، أُسْلوبُهُ. Zrzucisz go, a zdanie się sypie (أَكَلْتُ الرَّغيفَ النِّصْفَ). بَدَلُ كُلٍّ w większości go nie bierze, bo oba rzeczowniki to po prostu ta sama istota.

11. Uważaj na przypadek imienia własnego, zwłaszcza diptotu. Najczęstszy بَدَل w prawdziwym piśmie to imię po tytule i musi skopiować przypadek tytułu. Ponieważ wiele imion to مَمْنوع مِنَ الصَّرْف (lekcja 41), ten przypadek pokazuje się jako naga fatha bez tanwinu i w bierniku, i w dopełniaczu: رَأَيْتُ الخَليفَةَ عُمَرَ، قَرَأْتُ عَنِ الخَليفَةِ عُمَرَ، زُرْتُ العاصِمَةَ بَيْروتَ، وَصَلْتُ إِلى العاصِمَةِ بَيْروتَ. Imiona kończące się na ى (سَلْمى، لَيْلى) nie pokazują nic — alif niesie każdy przypadek niewidocznie.

12. Na końcu zdania tego nie usłyszysz. W formie pauzalnej końcówka słowa, na którym stajesz, odpada, więc رَأَيْتُ الخَليفَةَ عُمَرْ brzmi bez przypadku, a tekst bez wokalizacji nie pokazuje nic nigdzie. To nie czyni końcówki fakultatywną: jest obecna w każdym wokalizowanym tekście, w starannej ciągłej lekturze i w chwili, gdy za nią idzie następne słowo. Pisz ją.

Formy i schematy

Jeden nadrzędnik, jedno wzmocnienie, wszystkie trzy przypadki — cały punkt lekcji w czterech linijkach:

Zaimek złączony idzie za rodzajem i liczbą nadrzędnika, a نَفْس idzie w liczbę mnogą, gdy nadrzędnik w nią idzie:

Wyrazy całkowitości, w przypadku przekazanym przez nadrzędnik:

كِلا i كِلْتا: nieodmienne przed rzeczownikiem, odmienne przed zaimkiem.

Trzy rodzaje بَدَل:

Imię w apozycji, przez przypadki — zwróć uwagę na diptot عُمَر:

Celowo pominięte: czwarty rodzaj بَدَل uznawany przez dawnych gramatyków (بَدَلُ الغَلَط, poprawianie pomyłki w środku zdania), który nie ma miejsca w pisanym arabskim literackim.

Przykłady

Typowe błędy

• جاءَ المُديرُ نَفْس -> جاءَ المُديرُ نَفْسُهُ — نَفْس to rzeczownik w idafie, więc musi nieść zaimek złączony. Nagie نَفْس nigdy nie jest تَوْكيد.
• رَأَيْتُ المُديرَ نَفْسُهُ -> رَأَيْتُ المُديرَ نَفْسَهُ — تابِع kopiuje przypadek nadrzędnika. Nadrzędnik jest tu w bierniku, więc wyraz wzmacniający też.
• الطّالِباتُ كُلُّهُمْ -> الطّالِباتُ كُلُّهُنَّ — zaimek musi pasować do rodzaju i liczby nadrzędnika, nie do najbliższego, jaki pamiętasz.
• حَضَرَ الطُّلّابُ نَفْسُهُمْ -> حَضَرَ الطُّلّابُ أَنْفُسُهُمْ — nadrzędnik mnogi potrzebuje mnogiego rzeczownika أَنْفُس (albo أَعْيُن), nie pojedynczego.
• جاءَ رَجُلٌ نَفْسُهُ -> جاءَ الرَّجُلُ نَفْسُهُ — التَّوْكيدُ المَعْنَوِيّ działa tylko na określonym nadrzędniku. Nieokreślonego rzeczownika tak wzmocnić nie można.
• كِلا الرَّجُلانِ وَقَّعَ -> كِلا الرَّجُلَيْنِ وَقَّعَ — rzeczownik po كِلا to drugi człon idafy, więc jest w dopełniaczu liczby podwójnej.
• سَأَلْتُ الطَّبيبَيْنِ كِلاهُما -> سَأَلْتُ الطَّبيبَيْنِ كِلَيْهِما — gdy zaimek jest już złączony, كِلا odmienia się jak liczba podwójna; كِلاهُما jest tylko mianownikiem.
• رَأَيْتُ الخَليفَةَ عُمَرُ -> رَأَيْتُ الخَليفَةَ عُمَرَ — بَدَل kopiuje przypadek nadrzędnika, a عُمَر to diptot (41): naga fatha, bez tanwinu, w bierniku i dopełniaczu.
• أَكَلْتُ الرَّغيفَ النِّصْفَ -> أَكَلْتُ الرَّغيفَ نِصْفَهُ — بَدَلُ بَعْضٍ مِنْ كُلٍّ buduje się zaimkiem łączącym, nie przez الـ.
• أَعْجَبَني الكِتابُ الأُسْلوبُ -> أَعْجَبَني الكِتابُ أُسْلوبُهُ — ta sama reguła dla بَدَلُ اشْتِمالٍ: rzeczownik aspektu musi być związany z nadrzędnikiem zaimkiem.

Wskazówki

• Ćwicz na głos trójdzielny kształt, aż wejdzie w krew: rzeczownik — wyraz wzmacniający w tym samym przypadku — zaimek pasujący do rzeczownika. Jeśli którejś z trzech części brakuje, zwrot jest zły.
• Szybki test بَدَل wobec نَعْت: skasuj nadrzędnik. الخَليفَةُ عُمَرُ nadal działa jako عُمَرُ, więc عُمَرُ to بَدَل; الكِتابُ الجَديدُ nie działa jako samo الجَديدُ, więc to نَعْت.
• Szybki test między rodzajami بَدَل: brak zaimka na drugim rzeczowniku znaczy كُلٍّ مِنْ كُلٍّ; zaimek plus rzeczywista część nadrzędnika znaczy بَعْضٍ مِنْ كُلٍّ; zaimek plus jakość znaczy اشْتِمال.
• Dla كِلا zapamiętaj dokładnie dwa kształty zaimka — كِلاهُما i كِلَيْهِما — i przestań martwić się resztą. Przed rzeczownikiem jest tylko jedna forma do napisania.
• Czytaj wiadomości z okiem na wzorzec tytuł-plus-imię (قالَ الرَّئيسُ فُلانٌ). To najczęstszy pojedynczy بَدَل w druku, a imię to miejsce, w którym niepostrzeżony diptot cię potknie.
• Nie myl tych bierników z tymi, które nadejdą. W التَّمْييز (lekcja 61) i w المَفْعولُ المُطْلَق (lekcja 60) biernik pochodzi z samej konstrukcji; tutaj przypadek jest zawsze tylko pożyczony od nadrzędnika i równie dobrze może być mianownikiem albo dopełniaczem.
• Na razie pomiń التَّوْكيدُ اللَّفْظِيّ we własnym piśmie. Rozpoznawanie نَعَمْ نَعَمْ wystarczy; powtórzenie w pisanym raporcie czyta się jak krzyk.