W skrócie

Arabski buduje warunek z trzech części i nie więcej: słowa, które go otwiera, czasownika warunku i odpowiedzi. إِنْ تَدْرُسْ تَنْجَحْ — „jeśli będziesz się uczył, zdasz”. Polski oznacza dwie połowy przez jeśli i czas przyszły; arabski oznacza je, przebudowując oba czasowniki, a ta przebudowa to مَجْزوم, który już masz z lekcji 35, teraz pracujący dwa razy w jednym zdaniu i bez przeczenia gdziekolwiek w polu widzenia.

Lekcja kręci się wokół jednego podziału. Większość słów warunkowych — إِنْ i rodzina „kto/co/kiedy/gdzie” — stawia oba czasowniki w trybie apokopowanym (dżazmie). Dwa z najczęstszych, إِذا i كُلَّما, nie rządzą niczym i biorą formę czasu przeszłego, nawet gdy znaczenie jest przyszłe. Dodaj فَ, którego żądają pewne odpowiedzi, a rzeczywiste warunki są skończone. Nierealne — „gdybym wiedział”, „gdyby nie” — idą na لَوْ i لَوْلا i są lekcją 65; nie pożyczaj ich stąd.

Zasada

1. Trzy części. Każde zdanie warunkowe to أَداةُ الشَّرْطِ (słowo warunkowe) + فِعْلُ الشَّرْطِ (czasownik warunku) + جَوابُ الشَّرْطِ (odpowiedź, zwana też جَزاءُ الشَّرْطِ). Całość to jedno zdanie, a أَداة stoi na jego czele; nic nie idzie przed nią poza spójnikiem w rodzaju وَ albo frazą tematu. Między dwiema połowami nie jest wymagany przecinek — współczesna redakcja często stawia tam ،, ale nic gramatycznego na tym nie wisi; granicą jest koniec zdania pierwszego czasownika.

2. Dwie rodziny, i to cała lekcja. أَدَواتُ الشَّرْطِ dzielą się na te, które powodują جَزْم, i te, które nie.

• الجازِمَة — إِنْ، مَنْ، ما، مَهْما، مَتى، أَيْنَما، كَيْفَما، أَيّ. Oba czasowniki idą w مَجْزوم: إِنْ تَدْرُسْ تَنْجَحْ.
• غَيْرُ الجازِمَة — إِذا i كُلَّما. Nic nie jest stawiane w żaden tryb; czasownik po nich to zwykle forma czasu przeszłego: إِذا دَرَسْتَ نَجَحْتَ.

Te dwa zdania przykładowe tłumaczą się na polski identycznie („jeśli / kiedy będziesz się uczył, zdasz”) i nie dzielą ani jednej cechy gramatycznej. Zapamiętaj je jako sparowaną parę, a połowa błędów w tym obszarze nigdy nie powstanie.

3. إِنْ: dwa tryby apokopowane, i drugi jest niespodzianką. Po إِنْ czasownik warunku bierze جَزْم dokładnie tak, jak po لَمْ. Nowe jest to, że odpowiedź też go bierze, choć przed odpowiedzią nie stoi żadna partykuła:

إِنْ تَجْتَهِدْ (شَرْط، مَجْزوم) تَنْجَحْ (جَواب، مَجْزوم).

Nic nie przeczy, nic nie zakazuje, nic nie rozkazuje; sukun na تَنْجَحْ powoduje sama konstrukcja warunkowa. Dwa czasowniki, dwa sukuny, jedno إِنْ.

4. Gdzie جَزْم naprawdę widać. Na czasowniku mocnym znak to goły sukun i tekst bez wokalizacji całkowicie go chowa. Na pozostałych klasach słowo widocznie się kurczy, i to te formy trzeba ćwiczyć — czytelnik słyszy tam twój błąd:

• الصَّحيحُ السّالِمُ: تَدْرُسُ → تَدْرُسْ. Sukun zastępuje dammę.
• النّاقِص (słaba ostatnia litera): تَمْشي → تَمْشِ. ي jest usuwane, a jego kasra zostaje.
• الأَجْوَف (słaba środkowa litera): تَزورُ → تَزُرْ. Długie و skraca się do dammy.
• الأَفْعالُ الخَمْسَةُ: تَدْرُسونَ → تَدْرُسوا. نون odpada, milczący alif jest pisany.

5. Formy czasu przeszłego wewnątrz ramy trybu apokopowanego. Po إِنْ możesz równie dobrze użyć czasownika w czasie przeszłym, i to bardzo częste w piśmie: إِنْ دَرَسْتَ نَجَحْتَ. Forma przeszła jest مَبْنِيّ — zbudowana, niezmienna — więc nic widocznego się z nią nie dzieje; gramatycy mówią, że jest فِي مَحَلِّ جَزْمٍ, w pozycji trybu apokopowanego. Mieszanie wolno w jedną stronę: przeszły شَرْط z apokopowaną جَواب to dobry arabski (إِنْ دَرَسْتَ تَنْجَحْ). Odwrotność — apokopowany شَرْط z przeszłą جَواب — nie jest czymś, co masz tworzyć; trzymaj się trzech ram z tabeli poniżej.

6. إِذا: forma przeszła, która znaczy przyszłość. إِذا nie jest w ogóle partykułą rządzącą. Gramatyka arabska klasyfikuje je jako słowo czasu (ظَرْف) niosące siłę warunkową, a słowo czasu niczego nie stawia w tryb. Jego czasownik to forma czasu przeszłego, a odniesienie czasowe to przyszłość:

إِذا وَصَلَ القِطارُ رَكِبْنا مَعًا. — „Gdy pociąg przyjdzie, wsiądziemy razem.”

Dwa dowody, że إِذا niczym nie rządzi. Po pierwsze, czasownik w czasie teraźniejszym w odpowiedzi zachowuje dammę nietkniętą: إِذا زارَني صَديقي أُقَدِّمُ لَهُ القَهْوَةَ. Po drugie, gdy po إِذا widzisz sukun, zawsze ma inną przyczynę — إِذا لَمْ تَفْهَمْ فَاسْأَلْ: ten sukun należy do لَمْ, które samo jest partykułą trybu apokopowanego. We współczesnej prozie zaraz po إِذا stoi jego czasownik; spotkasz też إِذا ما, gdzie ما nic nie dodaje do znaczenia.

7. إِنْ czy إِذا — prawdziwa różnica znaczenia. To nie warianty stylistyczne.

• إِذا = mówca spodziewa się, że to nastąpi, albo wie, że nastąpi: إِذا جاءَ الصَّيْفُ سافَرْنا. To równie dobrze „kiedy”, co „jeśli”, i jest zdecydowanie częstsze z tej dwójki we współczesnej prozie.
• إِنْ = mówca naprawdę nie jest pewien albo uważa to za mało prawdopodobne: إِنْ تَتَغَيَّرْ خُطَّتُهُمْ نُخْبِرْكَ. To hipotetyczne „jeśli”, i dominuje w warunkach z لَمْ, w prozie oficjalnej i w utartych zwrotach, takich jak إِنْ شاءَ اللهُ.

8. Reszta rodziny جازِمَة: mają robotę wewnątrz zdania. إِنْ to partykuła i nic poza tym nie robi. Pozostałe to rzeczowniki albo przysłówki, więc oprócz otwierania warunku wypełniają w nim gniazdo — podmiot, dopełnienie, miejsce, sposób:

• مَنْ „ktokolwiek”, o ludziach: مَنْ يَعْمَلْ بِجِدٍّ يَنَلْ ما يُريدُ.
• ما i مَهْما „cokolwiek”, o rzeczach; مَهْما jest emfatyczne i nie może odnosić się do osoby: مَهْما تَقُلْ فَلَنْ أُغَيِّرَ رَأْيي.
• مَتى „kiedykolwiek”: مَتى تَصِلْ إِلى المَطارِ أَسْتَقْبِلْكَ. To samo słowo co pytanie مَتى؟ „kiedy?”, inna robota — tutaj to nie pytanie i nie bierze znaku zapytania.
• أَيْنَما „gdziekolwiek” i كَيْفَما „jakkolwiek, w jakikolwiek sposób”: أَيْنَما تَذْهَبْ تَجِدْ أَصْدِقاءَ.
• أَيّ „którykolwiek”, unikatowe tym, że bierze następujący rzeczownik w إِضافَة i samo zmienia końcówkę według swojej roli: أَيُّ طالِبٍ يَجْتَهِدْ يَنْجَحْ (مُبْتَدَأ، مَرْفوع) obok أَيَّ كِتابٍ تَقْرَأْ تَسْتَفِدْ مِنْهُ (مَفْعول بِهِ، مَنْصوب).

9. فاءُ الجَوابِ — فَ, które nie jest opcjonalne. Odpowiedź w trybie apokopowanym albo w czasie przeszłym dokleja się bezpośrednio, bez niczego między: إِنْ تَدْرُسْ تَنْجَحْ، إِذا دَرَسْتَ نَجَحْتَ. Ale niektóre odpowiedzi w ogóle nie mogą być trybem apokopowanym, i arabski wymaga wtedy فَـ przyklejonego z przodu odpowiedzi. Lista jest krótka i warto zapamiętać ją jako listę:

1. odpowiedź to zdanie imienne: إِذا نَجَحْتَ فَلَكَ جائِزَةٌ.
2. odpowiedź to rozkaz (albo zakaz z لا): إِذا وَصَلْتَ فَاتَّصِلْ بي.
3. odpowiedź otwiera się سَـ / سَوْفَ: إِنْ تَحْضُرْ فَسَنَبْدَأُ فَوْرًا.
4. odpowiedź otwiera się قَدْ: إِنْ تَسْأَلْهُ فَقَدْ يُساعِدُكَ.
5. odpowiedź otwiera się ما: إِنْ تَبْحَثْ عَنْهُ فَما هُوَ هُنا.
6. odpowiedź otwiera się لَنْ: مَهْما تَقُلْ فَلَنْ أُغَيِّرَ رَأْيي.

Jeden test pokrywa wszystkie sześć: jeśli odpowiedzi samej nie da się postawić w trybie apokopowanym, potrzebuje فَ. Rzeczownik nie ma trybu; rozkaz jest już ustalony; سَـ، سَوْفَ، قَدْ، ما، لَنْ każde blokuje tryb apokopowany, zajmując gniazdo przed czasownikiem. To samo dotyczy zastygłych czasowników لَيْسَ i عَسى: إِذا تَأَخَّرَ فَلَيْسَ ذٰلِكَ خَطَأَهُ. Ponieważ إِذا tak często wprowadza odpowiedź imienną albo przyszłą, فَ z إِذا widzisz stale — ale فَ należy do kształtu odpowiedzi, nie do إِذا.

10. Przeczenie wewnątrz warunku. „Jeśli … nie” to إِنْ لَمْ albo إِذا لَمْ plus tryb apokopowany; robotę robi لَمْ, więc wzór jest identyczny w obie strony: إِنْ لَمْ تُسافِرْ غَدًا فَاتَّصِلْ بي، إِذا لَمْ تَفْهَمِ الدَّرْسَ فَاسْأَلِ المُعَلِّمَ. Zwartą alternatywą jest وَإِلّا „w przeciwnym razie”, które pakuje وَ + إِنْ + لا w jedno słowo i zrzuca czasownik warunku — więc jego własny czasownik i tak wychodzi مَجْزوم: اُدْرُسْ وَإِلّا تَرْسُبْ.

11. Dwa sukuny nie mogą się spotkać — ta sama naprawa co w lekcji 35. Tryb apokopowany kończący się sukunem, po którym stoi przedimek, bierze kasrę: كَيْفَما تُعامِلِ النّاسَ يُعامِلوكَ، إِذا لَمْ تَفْهَمِ الدَّرْسَ. To tylko naprawa wymowy; czasownik nadal jest مَجْزوم.

12. Co jest celowo pominięte. لَوْ i لَوْلا — warunki nierealne, „gdybyś się uczył, zdałbyś” — to w całości lekcja 65, a użycie لَوْ na rzeczywisty, otwarty warunek to pojedynczy najczęstszy błąd w tym obszarze. كُلَّما jako wyrażenie czasu było lekcją 38 i pojawia się tu tylko po to, żeby usiąść w kolumnie جازِمة / غَيْر جازِمة. Łączenie całych akapitów przez فِي حالِ، شَريطَةَ أَنْ، بِشَرْطِ أَنْ należy do lekcji 66. A starsze أَدَوات إِذْما، أَنّى، حَيْثُما، أَيّانَ też wywołują tryb apokopowany, ale są rzadkie we współczesnej prozie — rozpoznawaj je, nie twórz samodzielnie. Z czwórki tylko حَيْثُما „gdziekolwiek” spotyka się jeszcze z jakąkolwiek regularnością.

Formy i schematy

Partykuły, posortowane według jedynej rzeczy, która się liczy. Ostatnie dwa wiersze to te, które niczym nie rządzą:

Tryb apokopowany przez klasy czasownika, żeby znak był gdzieś widoczny. Druga osoba rodzaju męskiego liczby pojedynczej, bo na tej formie warunek zwykle ląduje:

Czasownik podwojony dodany jest tylko dla kompletności: zachowuje się jak w lekcji 35, gdzie rozłożono trzy dozwolone kształty.

Trzy ramy, które naprawdę masz tworzyć. Cała reszta to rozpoznawanie:

Kiedy فاءُ الجَوابِ jest obowiązkowe — cała lista, ze spustem wytłuszczonym:

Przykłady

Typowe błędy

• إِنْ تَدْرُسُ تَنْجَحُ -> إِنْ تَدْرُسْ تَنْجَحْ — إِنْ wywołuje tryb apokopowany i sięga do obu czasowników. Dwie dammy tutaj to pojedynczy najczęstszy błąd w całym temacie.
• إِذا تَدْرُسُ تَنْجَحُ -> إِذا دَرَسْتَ نَجَحْتَ — إِذا bierze formę czasu przeszłego, choć znaczenie jest przyszłe. Czasownik w czasie teraźniejszym zaraz po إِذا zdarza się w arabskim klasycznym (إِذا تُتْلى عَلَيْهِ آياتُنا), ale jest rzadki; we współczesnej prozie pisz formę przeszłą.
• إِذا نَجَحْتَ لَكَ جائِزَةٌ -> إِذا نَجَحْتَ فَلَكَ جائِزَةٌ — odpowiedź to zdanie imienne, więc فاءُ الجَوابِ jest obowiązkowe. Zrzucenie go zostawia dwa zdania sklejone razem.
• إِذا وَصَلْتَ اِتَّصِلْ بي -> إِذا وَصَلْتَ فَاتَّصِلْ بي — odpowiedź w rozkazie potrzebuje tego samego فَ. Jest przyklejone do czasownika, nigdy pisane jako osobne słowo.
• مَهْما تَقُلْ لَنْ أُغَيِّرَ رَأْيي -> مَهْما تَقُلْ فَلَنْ أُغَيِّرَ رَأْيي — لَنْ blokuje tryb apokopowany, więc odpowiedź bierze فَ. To samo dla سَـ، سَوْفَ، قَدْ، ما.
• لَوْ تَدْرُسْ تَنْجَحْ -> إِنْ تَدْرُسْ تَنْجَحْ — لَوْ jest na warunki, które mówca traktuje jako nierealne albo już stracone. Na otwarty, wciąż możliwy warunek użyj إِنْ albo إِذا.
• إِنْ تَزورْني أَزورْكَ -> إِنْ تَزُرْني أَزُرْكَ — sukun nie może iść po długiej samogłosce, więc pusty czasownik skraca się w trybie apokopowanym: تَزورُ staje się تَزُرْ.
• إِنْ تَمْشي تَصِلْ -> إِنْ تَمْشِ تَصِلْ — w czasowniku ułomnym ي jest usuwane w całości i zostaje tylko jego kasra. Słowo naprawdę jest aż tak krótkie.
• إِنْ تَدْرُسونَ تَنْجَحونَ -> إِنْ تَدْرُسوا تَنْجَحوا — الأَفْعالُ الخَمْسَةُ zrzucają swoje نون w trybie apokopowanym, w odpowiedzi tak samo jak w warunku.
• إِذا لَمْ تَفْهَمَ الدَّرْسَ -> إِذا لَمْ تَفْهَمِ الدَّرْسَ — لَمْ żąda sukunu (nie fathy trybu łączącego), a sukun przechodzi w kasrę przed przedimkiem.

Wskazówki

• Naucz się إِنْ تَدْرُسْ تَنْجَحْ i إِذا دَرَسْتَ نَجَحْتَ jako jednej fiszki o dwóch twarzach. Cała reszta tej lekcji to rozwinięcie tego kontrastu.
• Skrót do wyboru: jeśli naturalnie powiedziałbyś „kiedy”, napisz إِذا; jeśli nalegałbyś na „jeśli”, napisz إِنْ. We współczesnej prozie إِذا wygrywa przez większość czasu.
• Nie ćwicz warunków tylko na czasownikach mocnych — إِنْ تَدْرُسْ chowa własną gramatykę w tekście bez wokalizacji. Buduj zdania na زارَ، قالَ، مَشى، رَأى، اِسْتَطاعَ, gdzie zapadnięcie formy nie da się sfałszować.
• Ilekroć piszesz إِذا, spójrz na zdanie odpowiedzi, zanim skończysz zdanie. Jeśli zaczyna się od rzeczownika, rozkazu, سَـ، سَوْفَ، قَدْ، ما albo لَنْ, wchodzi فَ. Sam ten test zbiera całą klasę błędów.
• Przecząca rama إِنْ لَمْ / إِذا لَمْ warta jest osobnego ćwiczenia, bo układa dwa słowa wywołujące tryb apokopowany, a uczący się rutynowo zostawiają końcówkę otwartą.
• Trzymaj لَوْ całkowicie poza swoją produkcją aż do lekcji 65. Jeśli nie jesteś pewien, czy warunek jest rzeczywisty, jest rzeczywisty — nierealne to te, które mówca traktuje jako sprzeczne z faktem.
• Czytaj felietony gazetowe pod kątem إِذا: otwiera tam mnóstwo zdań, a zobaczenie go pięćdziesiąt razy z czasownikiem w czasie przeszłym utrwali wzór szybciej niż jakakolwiek tabela.
• Zignoruj na razie archaiczne إِذْما، أَنّى، حَيْثُما i każdy klasyczny przykład, w którym rzeczownik siada między إِذا a jego czasownikiem. Współczesny arabski pisany niemal zawsze stawia czasownik zaraz po partykule.