W skrócie

Polski ma cichą pozycję na końcu zdania na stan, w jakim ktoś był, gdy coś się działo: „przyszedł zmęczony”, „wyszła uśmiechając się”, „wypiłem herbatę gorącą”. Słowo w tej pozycji nie mówi, czym osoba albo rzecz jest — mówi, jacy byli w tamtym momencie. Arabski ma na dokładnie tę robotę jedną dedykowaną formę gramatyczną, i to końcówka, nie słowo: postaw opis w bierniku i zostaw go nieokreślonym. جاءَ الطّالِبُ مُسْرِعًا „student wszedł w pośpiechu”. To مُسْرِعًا jest الحال.

Warto poświęcić temu całą lekcję z dwóch powodów. Po pierwsze, الحال to gniazdo, nie jedna klasa wyrazów: możesz je wypełnić jednym imiesłowem, całym zdaniem wprowadzonym przez وَ, nagim czasownikiem w czasie teraźniejszym albo grupą przyimkową — cztery kształty, jedno znaczenie. Po drugie, jedna malutka reguła trzyma je z dala od zwykłego przymiotnika: słowo, którego stan jest opisywany (صاحِبُ الحالِ), jest określone, a sam حال jest nieokreślony. Odwróć to, a zdanie po cichu staje się czymś innym.

Zasada

1. Definicja i pytanie, na które odpowiada. الحال to nieokreślony biernik, który opisuje stan kogoś albo czegoś w momencie czynności. Odpowiada na كَيْفَ جاءَ؟ „jak / w jakim stanie przyszedł?”. Rzeczownik, do którego należy, nazywa się صاحِبُ الحالِ, „właściciel stanu”, i zwykle jest określony — nazwa własna, rzeczownik z الـ, zaimek albo pierwszy człon określonej إِضافَة. Pełne zdanie z حال ma więc trzy części: czasownik, określony صاحِب i nieokreślony biernik wiszący na końcu:

• عادَ الوَلَدُ باكِيًا. — Chłopiec wrócił we łzach.
• خَرَجَ الرَّجُلُ غاضِبًا. — Mężczyzna wyszedł zły.

صاحِبُ الحالِ to zwykle podmiot, ale równie dobrze może być dopełnieniem: w شَرِبْتُ الشّايَ ساخِنًا to herbata była gorąca, nie ja. Sens i zgoda rozstrzygają między nimi, a gdy oba są możliwe, czytelnik bierze bliższe, bardziej prawdopodobne: قَرَأْتُ الرِّسالَةَ واقِفًا może opisywać tylko mnie, bo list nie stoi.

2. Kształt pierwszy: jedno słowo (حالٌ مُفْرَدٌ). To kształt codzienny i ten, który opanuj najpierw. Wypełniaczem jest niemal zawsze imiesłów z lekcji 53 — اسْمُ الفاعِلِ na stan, w którym osoba jest z własnej czynności (مُسْرِعًا، ضاحِكًا، واقِفًا، جالِسًا), albo اسْمُ المَفْعولِ na stan, w który coś zostało wprawione (مَفْتوحَةً، مَكْسورًا، مَشْوِيًّا). Działają też przymiotniki stanu chwilowego: ساخِنًا، بارِدًا، مُتْعَبَةً، سَعيدًا.

Dwie cechy nigdy się nie zmieniają: jest مَنْصوب i jest نَكِرَة. Żadnego الـ i żadnego przyimka z przodu — tylko końcówka biernika.

3. Zgoda: rodzaj i liczba, nigdy określoność. W przeciwieństwie do przysłówków z lekcji 31, które są zastygłe, حالٌ مُفْرَدٌ zgadza się z صاحِبِ الحالِ w rodzaju i liczbie dokładnie jak przymiotnik: عادَتِ الطّالِبَةُ مُتْعَبَةً، خَرَجوا ضاحِكينَ، وَصَلَ الطّالِبانِ مُتَأَخِّرَيْنِ. Po prostu odmawia skopiowania określoności. I nadal obowiązuje reguła nierozumnej liczby mnogiej z lekcji 11: وَصَلَتِ الرَّسائِلُ مَفْتوحَةً, rodzaj żeński liczby pojedynczej dla mnogiej rzeczy.

Ta zgoda to też twój praktyczny test przeciwko przysłówkowi sposobu: سارَ سَريعًا „szedł szybko” opisuje chodzenie i nigdy nie zmienia kształtu, a جاءَ مُسْرِعًا opisuje jego i staje się مُسْرِعَةً، مُسْرِعينَ, gdy zmienia się podmiot.

4. Kształt drugi: zdanie imienne z واو الحال. Całe zdanie może zająć gniazdo. Jeśli to جُمْلَة اسْمِيَّة (podmiot + orzeczenie), wprowadza je واو الحال — واو, które znaczy „podczas gdy, z”, nie „i”:

• خَرَجَ وَهُوَ يَبْتَسِمُ. — Wyszedł uśmiechając się.
• دَخَلْتُ البَيْتَ وَالمَطَرُ يَنْزِلُ. — Wszedłem do domu, a deszcz lał.

Zdanie musi być spięte z صاحِبِ الحالِ przez رابِط, łącznik. Są dwa: samo واو i zaimek odsyłający wstecz. Gdy zdanie jest o tej samej osobie, potrzebujesz zaimka: وَهُوَ، وَهِيَ، وَأَنا، وَهُمْ. Gdy o czymś innym, jak przy وَالمَطَرُ يَنْزِلُ, samo واو robi spięcie. Zauważ, że nic tu nie niesie widocznej końcówki biernika; całe zdanie stoi w pozycji biernika (في مَحَلِّ نَصْبٍ), i to gramatyce wystarcza.

5. Kształt trzeci: zdanie czasownikowe z nagim مُضارِع — i bez واو. Gdy stan to trwająca czynność tej samej osoby, arabski zrzuca zaimek i واو i po prostu puszcza czasownik w czasie teraźniejszym:

• ذَهَبَ يَجْري. — Poszedł biegiem.
• وَقَفَ يَنْتَظِرُ الحافِلَةَ. — Stanął, czekając na autobus.
• جَلَسَتْ تَقْرَأُ في الحَديقَةِ. — Siedziała, czytając w ogrodzie.

Łącznikiem jest zaimek już wewnątrz czasownika, więc واو byłoby błędem: nie *ذَهَبَ وَيَجْري. To jedna z najbardziej naturalnych struktur arabskiej narracji; tłumaczy angielskie „-ing” niemal słowo w słowo, a polski ma tu ten sam chwyt: imiesłów przysłówkowy („poszedł biegnąc”). Zaprzeczony مُضارِع zachowuje się tak samo i zostaje bez واو: جَلَسَ لا يَتَكَلَّمُ „siedział, nic nie mówiąc”.

6. Zdanie w czasie przeszłym potrzebuje قَدْ. Czasownik ماضٍ nie opisze sam z siebie stanu teraźniejszego, więc zdanie حال zbudowane na nim bierze قَدْ (lekcja 45), zwykle z واو:

• جاءَ وَقَدْ تَعِبَ. — Przyszedł zmęczony.
• وَصَلْنا وَقَدْ غابَتِ الشَّمْسُ. — Dotarliśmy, gdy słońce już zaszło.

Zostaw قَدْ, a czytelnik zwykle weźmie واو za zwykłe współrzędne połączenie: جاءَ وَتَعِبَ czyta się jako dwa zdarzenia po kolei, „przyszedł i zmęczył się”. Negatywny odpowiednik używa لَمْ + trybu apokopowanego, znowu z واو: خَرَجَ مِنَ القاعَةِ وَلَمْ يَقُلْ شَيْئًا „wyszedł z sali, nie powiedziawszy słowa” — bardzo częsty sposób oddania polskiego „nie…jąc” / „bez” z imiesłowem.

7. Kształt czwarty: grupa przyimkowa albo okolicznikowa (شِبْهُ جُمْلَةٍ). حَرْفُ جَرٍّ + rzeczownik, albo ظَرْف, też może wypełnić gniazdo:

• رَأَيْتُهُ عَلى الشّاطِئِ. — Widziałem go na plaży.
• وَجَدْتُ القِطَّةَ تَحْتَ الطّاوِلَةِ. — Znalazłem kota pod stołem.

Tu też nic nie jest oznaczone biernikiem — عَلى nadal rządzi dopełniaczem wewnątrz własnej grupy, تَحْتَ nadal jest pierwszym członem إِضافَة. Grupa jako całość po prostu siedzi w gnieździe حال.

8. Kontrast określoności z النَّعْت. To pojedyncza decyzja, która robi albo psuje konstrukcję. Porównaj:

• عادَ الوَلَدُ باكِيًا. — Chłopiec wrócił we łzach. (حال — stan, nieokreślone)
• عادَ الوَلَدُ الباكي. — Płaczący chłopiec wrócił. (نَعْت — opis, określone)

Drugie zdanie jest w pełni gramatyczne, ale nie ma w nim حال: الباكي stało się przymiotnikiem przyklejonym do الوَلَدُ, i zdanie mówi ci tylko, który chłopiec. Reguła jest więc lustrzanym odbiciem lekcji 8: przymiotnik kopiuje określoność swojego rzeczownika, حال nigdy.

Druga połowa tej samej reguły: صاحِبُ الحالِ powinien być określony. Napisz جاءَ رَجُلٌ مُسْرِعًا, a czytelnik po prostu weźmie مُسْرِعٌ za przymiotnik przy رَجُلٌ, bo nieokreślony rzeczownik zaprasza przymiotnik. Uczyń rzeczownik określonym — جاءَ الرَّجُلُ مُسْرِعًا — albo przepisz. Wysunięty حال przy nieokreślonym صاحِب istnieje w starannej prozie, ale nie musisz go tworzyć.

9. Pisanie i słyszenie końcówki. Biernik na حالٌ مُفْرَدٌ pisze się z alifem podpórkowym — مُسْرِعًا، ساخِنًا، واقِفًا — z dwoma wyjątkami, które już znasz z lekcji 31: słowo kończące się na ة niesie tanwin na ة (مُسْرِعَةً، مُتْعَبَةً, nigdy *مُتْعَبَةاً), a słowo kończące się hamzą po długim alifie niesie go na hamzie (مَساءً, nigdy *مَساءاً). Diptot (lekcja 41) bierze gołą fathę bez tanwinu wcale: رَجَعَ الطِّفْلُ جَوْعانَ.

Jedna nagroda za wysiłek: forma pauzalna zrzuca ـٌ i ـٍ, ale ـً nie — słychać je nadal jako długie ā. Więc مُسْرِعًا، ضاحِكًا، واقِفًا zachowują słyszalną końcówkę nawet u mówców, którzy nie wymawiają żadnego innego przypadka. Typ ة to jedyny wyjątek, który zaznaczył przewodnik wymowy: nie ma alifu podpórkowego, na który można spaść, więc مُتْعَبَةً staje w pauzie jako مُتْعَبَهْ. Jeśli nauczysz się mówić tę końcówkę na głos, brzmisz dobrze.

10. Te zastygłe. Mały zestaw bierników — część z pochodzenia حال, część stary مَفْعول مُطْلَق — działa teraz po prostu jako przysłówki. Nie rozbieraj ich — zapamiętaj jako osobne słowa: مَعًا „razem”, جَميعًا „wszyscy razem”, أَيْضًا „także”, مَثَلًا „na przykład”, طَبْعًا „oczywiście”, أَوَّلًا „po pierwsze”, ثانِيًا „po drugie”, عادَةً „zwykle”, خُصوصًا „szczególnie”. Nigdy z niczym się nie zgadzają i należą do najczęstszych słów w pisanym arabskim.

11. Dwóch sąsiadów, którymi nie jest. خَبَرُ كانَ też jest w bierniku (كانَ الطّالِبُ مُسْرِعًا), ale to cały punkt zdania: skasuj go, a nic nie zostanie. حال jest dodatkiem — skasuj مُسْرِعًا z جاءَ الطّالِبُ مُسْرِعًا i nadal masz kompletne zdanie. A przysłówek sposobu (lekcja 31) nigdy się nie zgadza, a حالٌ مُفْرَدٌ tak.

Dwa dalsze bierniki zostawione są własnym lekcjom: biernik, który sprecyzowuje, w czym mierzy się ilość albo porównanie (التَّمْييز, lekcja 61), i ten, który powtarza własny مَصْدَر czasownika dla emfazy (المَفْعولُ المُطْلَقُ, lekcja 60). Oba na stronie wyglądają jak حال; żaden nie opisuje stanu.

Formy i schematy

Cztery kształty الحال:

Zgoda jednowyrazowego حال (temat مُسْرِع „śpiesząc się”):

Jak zdanie spina się wstecz (الرّابِط):

Pisanie końcówki biernika:

Zastygłe bierniki do zapamiętania jako słownictwo:

Przykłady

Typowe błędy

• جاءَ الطّالِبُ مُسْرِعٌ -> جاءَ الطّالِبُ مُسْرِعًا — حال jest مَنْصوب, zawsze. Damma zrobiłaby z niego drugi podmiot, na który zdanie nie ma miejsca.
• عادَ الوَلَدُ الباكِيَ -> عادَ الوَلَدُ باكِيًا — حال jest nieokreślony. Dodanie الـ zamienia słowo w نَعْت (lekcja 8), więc الوَلَدُ الباكي mówi tylko, który chłopiec wrócił.
• جاءَ رَجُلٌ مُسْرِعًا -> جاءَ الرَّجُلُ مُسْرِعًا — صاحِبُ الحالِ musi być określony; po nieokreślonym rzeczowniku czytelnik bierze słowo za jego przymiotnik (جاءَ رَجُلٌ مُسْرِعٌ).
• عادَتِ الطّالِبَةُ مُتْعَبًا -> عادَتِ الطّالِبَةُ مُتْعَبَةً — حال zgadza się w rodzaju ze swoim właścicielem, choć nigdy nie zgadza się w określoności.
• خَرَجوا ضاحِكًا -> خَرَجوا ضاحِكينَ — i w liczbie: regularna liczba mnoga męska to ـينَ w bierniku, nie ـونَ i nie liczba pojedyncza.
• خَرَجْنَ ضاحِكاتً -> خَرَجْنَ ضاحِكاتٍ — regularna liczba mnoga żeńska bierze kasratan w bierniku (lekcje 9 i 40). Pisanie fathatan na ـات jest zawsze błędne.
• ذَهَبَ وَيَجْري -> ذَهَبَ يَجْري — nagi مُضارِع łączy się bez واو wcale; łącznikiem jest zaimek już wewnątrz czasownika. Z واو czyta się jako drugą, osobną czynność.
• خَرَجَ وَيَبْتَسِمُ -> خَرَجَ وَهُوَ يَبْتَسِمُ — واو الحال wprowadza zdanie imienne, więc potrzebuje zaimka w roli podmiotu. Zrzucenie واو (خَرَجَ يَبْتَسِمُ) to druga poprawka.
• جاءَ وَتَعِبَ -> جاءَ وَقَدْ تَعِبَ — zdanie حال w czasie przeszłym potrzebuje قَدْ; bez niego واو to zwykłe współrzędne połączenie, „przyszedł i zmęczył się”.
• رَأَيْتُهُ عَلى الشّاطِئَ -> رَأَيْتُهُ عَلى الشّاطِئِ — grupa jako całość zajmuje gniazdo biernika, ale wewnątrz niej عَلى nadal rządzi dopełniaczem. Nigdy nie oznaczaj شِبْهَ الجُمْلَةِ fathą.

Wskazówki

• Testuj każdego kandydata przez كَيْفَ؟ — jeśli odpowiedź opisuje stan wykonawcy, to حال; jeśli opisuje czynność, to przysłówek sposobu (lekcja 31) i nie będzie się zgadzał.
• Drugi test, żeby odróżnić حال od خَبَرِ كانَ: skasuj biernik. Jeśli zdanie nadal stoi, był to حال; jeśli się wali, było to orzeczenie.
• Gdy nie jesteś pewien, którego kształtu użyć, wróć do وَ + zaimek + czasownik (خَرَجَ وَهُوَ يَجْري). Zawsze jest gramatyczny, podczas gdy kształt z nagim czasownikiem działa tylko z مُضارِع, a kształt z قَدْ tylko z ماضٍ.
• Zestaw zastygły (مَعًا، أَيْضًا، مَثَلًا، طَبْعًا، أَوَّلًا) zapamiętaj jako zwykłe słownictwo. Ich fathatan nie jest czymś, co liczysz za każdym razem.
• Wybieraj imiesłów według strony: اسْمُ الفاعِلِ na to, co właściciel robi (ضاحِكًا، واقِفًا), اسْمُ المَفْعولِ na to, co mu zrobiono (مَفْتوحَةً، مَشْوِيًّا). Lekcja 53 ma wzory.
• Mów ـً na głos w każdym حال pisanym z alifem podpórkowym. To jedyna końcówka przypadka, która przeżywa formę pauzalną, więc to końcówka, którą naprawdę usłyszysz w serwisie informacyjnym.
• Przy czytaniu tekstu bez wokalizacji to jest podpis: kompletne zdanie, potem nagi rzeczownik bez الـ i bez przyimka z przodu. Czytaj go jako حال i sam podstaw fathatan.
• Polskie „nie…jąc” / „bez” z imiesłowem wychodzi niemal zawsze jako وَلَمْ + tryb apokopowany (خَرَجَ وَلَمْ يَنْظُرْ إِلَيَّ) albo jako دونَ أَنْ + tryb łączący z lekcji 34. Nie szukaj na to jednego arabskiego słowa.