W skrócie

Czas teraźniejszy, którego uczyłeś się w lekcji 14, to nie jedna forma, lecz trzy. Wersja wydrukowana tam — أَدْرُسُ، تَدْرُسينَ، يَدْرُسونَ, z dammą albo ن na końcu — to tylko jego strój domyślny, المُضارِعُ المَرْفوعُ. Postaw przed nim jedną z krótkiej listy partykuł, a koniec czasownika się zmienia: أَدْرُسُ staje się لَنْ أَدْرُسَ „nie będę się uczyć”, يَدْرُسونَ staje się أُريدُ أَنْ يَدْرُسوا „chcę, żeby się uczyli”. Ten drugi strój to المُضارِعُ المَنْصوبُ, tryb łączący.

Są dokładnie dwie zmiany do nauczenia i jeden wyjątek. Damma pięciu pozycji bez końcówki przechodzi w fathę. Pięć pozycji, które kończą się na ن — الأَفْعالُ الخَمْسَةُ — zrzuca to ن. A يَدْرُسْنَ / تَدْرُسْنَ, dwie żeńskie liczby mnogie, są مَبْنِيٌّ: są nieodmienne i w żadnym trybie się nie ruszają. To cała mechanika. Ta lekcja buduje formę i wylicza partykuły, które ją uruchamiają; co naprawdę mówisz z أَنْ — chcieć, musieć, móc — to lekcja 34.

Zasada

1. Tryb to nie czas. المَنْصوب nie znaczy przeszłości, przyszłości ani niczego czasowego. To gramatyczny tryb, kształt, jaki czasownik przybiera przez słowo stojące przed nim, dokładnie tak, jak rzeczownik po مِنْ bierze kasrę przez مِنْ. Tryby ma tylko czas teraźniejszy: trzy, i masz już dwa — المَرْفوع (lekcja 14) i المَنْصوب (tutaj). Trzeci, المَجْزوم, to lekcja 35. Czas przeszły nie ma trybów wcale; ماضٍ jest مَبْنِيٌّ i nigdy nie zmienia końcówki przez partykułę.

2. Zmiana pierwsza: ـُ staje się ـَ. W pięciu pozycjach bez przyrostka końcowa damma po prostu ustępuje fathie. أَدْرُسُ → أَدْرُسَ، تَدْرُسُ → تَدْرُسَ، يَدْرُسُ → يَدْرُسَ، نَدْرُسُ → نَدْرُسَ. W wyrazie nic więcej się nie rusza — przedrostek nietknięty, temat zachowuje samogłoskę, sukun na pierwszym radykale zostaje. Jedna kropka samogłoski na samym końcu — i to cała widoczna różnica.

3. Zmiana druga: الأَفْعالُ الخَمْسَةُ tracą nun. Pięć pozycji czasu teraźniejszego kończy się na ن: تَدْرُسينَ (أَنْتِ), تَدْرُسانِ (أَنْتُما i هُما żeńskie), يَدْرُسانِ (هُما męskie), تَدْرُسونَ (أَنْتُمْ), يَدْرُسونَ (هُمْ). Arabska gramatyka daje tym pięciu własną nazwę, الأَفْعالُ الخَمْسَةُ, „pięć czasowników”, właśnie dlatego, że zachowują się jako blok. W المَنْصوب ن odpada i zostaje tylko długa samogłoska, która stała przed nim: تَدْرُسي، تَدْرُسا، يَدْرُسا، تَدْرُسوا، يَدْرُسوا. To ن nigdy nie było częścią zaimka; to był نونُ الرَّفْعِ, wykładnik trybu, i zdjąć go to ta sama operacja, co zamiana dammy na fathę — tylko widać ją z drugiego końca pokoju.

4. Niemy alif po ـوا. Gdy ن z ـونَ odchodzi, wyraz kończy się na długie ū, a arabska pisownia wymaga zbędnego alifu za nim: يَدْرُسوا، تَدْرُسوا. Pisze się go i nigdy nie wymawia — formę mówi się dokładnie tak, jakby alifu nie było. Jego praca jest czysto wzrokowa: odróżnić czasownik kończący się na ـوا od rzeczownika kończącego się na و (por. rzeczownik w lm. مُدَرِّسو المَدْرَسَةِ, bez alifu). Gramatycy nazywają go الأَلِفُ الفارِقَةُ, „alif rozróżniający”. Pisz go za każdym razem; gołe يَدْرُسو to błąd pisowni, nie wariant.

5. يَدْرُسْنَ i تَدْرُسْنَ nigdy się nie zmieniają. ـنَ żeńskiej liczby mnogiej to wcale nie wykładnik trybu: to jest zaimek podmiotu, przyspawany do czasownika. Dlatego te dwie pozycje są مَبْنِيَّتانِ — złożone w miejscu — i identyczne w trybie oznajmującym, łączącym i apokopowanym. لَنْ يَدْرُسْنَ، أُريدُ أَنْ تَدْرُسْنَ: forma, którą już znasz, bez zmian. Nie próbuj robić ich „bardziej łączącymi”; nie ma przy nich nic do roboty.

6. Partykuły, które stawiają czasownik w المَنْصوب. Jest ich mało, i poza nimi — oraz partykułami trybu apokopowanego z lekcji 35 — czas teraźniejszy zostaje مَرْفوع. Każda stoi bezpośrednio przed swoim czasownikiem: między nie może wejść tylko przeczenie لا (أَلّا، حَتّى لا — punkt 8 poniżej), a podmiot, jeśli jest, idzie po czasowniku.

• أَنْ — „żeby / że”, koń roboczy. Łączy pierwszy czasownik z drugim: أُريدُ أَنْ أَدْرُسَ „chcę się uczyć”, يَجِبُ أَنْ تَنامَ „musisz spać”. Zwróć uwagę, że polski stawia tu bezokolicznik, a arabski — pełny czasownik z własną osobą.
• لَنْ — „nie (w przyszłości)”. Przeczy przyszłość i nic więcej: لَنْ أَذْهَبَ „nie pójdę”. Zastępuje سَـ / سَوْفَ, a nie dołącza się do nich.
• كَيْ / لِكَيْ — „żeby, po to by”: نَخْرُجُ مُبَكِّرًا كَيْ نَصِلَ فِي الوَقْتِ. لِكَيْ to po prostu لِـ + كَيْ; oba żyją we współczesnej prozie i są tu wymienne.
• لِـ التَّعْليل — pojedyncze doklejone لام o znaczeniu „po to, żeby”, najlżejszy sposób na cel: ذَهَبْتُ لِأَشْتَرِيَ الخُبْزَ „poszedłem kupić chleb”. To przedrostek, pisany łącznie z czasownikiem, bez spacji. Tradycyjna analiza mówi, że czasownik jest tu منصوب przez أَنْ, które się rozumie, ale nie pisze; możesz po prostu zapamiętać لِـ jako wyzwalacz trybu łączącego.
• حَتّى — „aż / żeby”, gdy to, co następuje, jest jeszcze przed nami w chwili, do której dochodzi pierwszy czasownik: دَرَسْتُ حَتّى أَنْجَحَ „uczyłem się, żeby zdać”. Gdy حَتّى zdaje sprawę z faktu, który naprawdę się wydarzył, zachowuje się inaczej; ten rozdział to lekcja 38.
• إِذَنْ — „w takim razie”, w odpowiedzi na to, co ktoś właśnie powiedział: „سَأَزورُكَ غَدًا.” — „إِذَنْ أَنْتَظِرَكَ فِي البَيْتِ.” Bierze tryb łączący tylko wtedy, gdy otwiera replikę, odnosi się do przyszłości i styka się ze swoim czasownikiem bezpośrednio. Pisze się też إِذًا.

7. Zmienia się tylko drugi czasownik. W zdaniu z dwoma czasownikami pierwszy zachowuje kształt, jaki miałby sam — مُضارِع مَرْفوع albo ماضٍ — i niesie czas; partykuła siedzi między nimi i zgina tylko to, co za nią. أُريدُ (مرفوع) أَنْ أَدْرُسَ (منصوب). دَرَسْتُ (ماضٍ) حَتّى أَنْجَحَ (منصوب). Uczący się, którzy wstawiają całe zdanie w tryb łączący albo sięgają wstecz i zmieniają pierwszy czasownik, słyszą angielską „zależność czasów”, której arabski nie ma. Polski też jej nie ma.

8. أَنْ + لا pisze się أَلّا. Przeczenie zdania z أَنْ zlewa się w piśmie: أُريدُ أَلّا تَذْهَبَ „chcę, żebyś nie szedł”, nie أَنْ لا تَذْهَبَ. Czasownik po nim nadal jest منصوب. Na razie trzymaj to jako fakt pisowni; użycia zdań z أَنْ to lekcja 34.

9. Czasowniki ułomne: czasem widać, czasem nie. Czasowniki, których ostatnia litera rdzenia to و albo ي (الفِعْلُ النّاقِصُ), w trybie oznajmującym już kończą się długą samogłoską, gdzie damma jest tylko teoretyczna — يَمْشي، يَدْعو، يَنْسى wymawia się wszystkie bez słyszalnej końcówki. W المَنْصوب dwa z trzech typów się budzą: يَمْشي → يَمْشِيَ i يَدْعو → يَدْعُوَ kładą prawdziwą, wymawianą fathę na ostatnią literę. Trzeci nie: czasownik kończący się na ألف مقصورة, jak يَنْسى, nie ma miejsca na samogłoskę na tym ا, więc يَنْسى zostaje يَنْسى — tryb naprawdę jest i naprawdę niewidoczny. Ich liczby mnogie zachowują się jak u wszystkich i zrzucają ن: يَمْشُونَ → يَمْشُوا، يَدْعُونَ → يَدْعُوا، يَنْسَوْنَ → يَنْسَوْا. Pełna historia tych czasowników to lekcja 51.

10. W الوَقْف tryb znika. Mówiący, który zatrzymuje się na końcu frazy, zrzuca końcową krótką samogłoskę, jak wymaga forma pauzalna, więc يَدْرُسُ i يَدْرُسَ wymawia się identycznie — oba wychodzą jako يَدْرُسْ. Fatha trybu łączącego jest więc słyszalna tylko przy starannym czytaniu, przy recytacji, w podaniu lektora i zawsze, gdy czasownik nie jest ostatnim słowem frazy. To, co jest zawsze słyszalne, w każdym rejestrze الفُصْحى włącznie z najbardziej swobodnym, to brakujące ن: تَدْرُسوا i تَدْرُسونَ nigdy się nie pomylą. Dlatego الأَفْعالُ الخَمْسَةُ to ta część lekcji, która zwraca się od razu, i dlatego المَنْصوب to żywa reguła, a nie ozdoba podręczników.

11. Czego tu świadomie nie ma. Do czego zdania z أَنْ służą — chcieć, musieć, móc i ramy na nich — to lekcja 34. Wybór między لَنْ، ما i لَمْ to lekcja 37. Pełne zdania czasu i powodu z حَتّى، قَبْلَ أَنْ، بَعْدَ أَنْ to lekcja 38. Podobna partykuła أَنَّ, która bierze rzeczownik w bierniku i to zupełnie inne słowo, to lekcja 44. A to, że أَنْ + czasownik można zamienić na masdar — أُريدُ الذَّهابَ zamiast أُريدُ أَنْ أَذْهَبَ — to lekcja 54.

Formy i schematy

Dwa tryby obok siebie, wszystkie trzynaście pozycji, na zdrowym czasowniku I koniugacji دَرَسَ — يَدْرُسُ. Czytaj środkową i prawą kolumnę razem: jedyne zmiany to ـُ → ـَ i utrata ن.

الأَفْعالُ الخَمْسَةُ osobno, bo to ta połowa lekcji, którą naprawdę słyszysz:

Partykuły, po jednym przykładzie. Pogrubione słowo to czasownik, który zgięły.

Czasowniki ułomne. Dwa z trzech typów pokazują fathę; trzeci nie ma gdzie jej postawić.

Te same trzy przez pozycje, które spotkasz najczęściej. Liczby podwójne pominięte; idą za męską liczbą mnogą i zrzucają ن: يَمْشِيَا، يَدْعُوَا، يَنْسَيَا. Zwróć uwagę, że liczba podwójna يَدْعُوَا i liczba mnoga يَدْعُوا wychodzą tymi samymi literami — rozróżnia je tylko fatha na و, a w liczbie podwójnej ten alif to prawdziwa długa samogłoska, nie niemy.

Przykłady

Typowe błędy

• لَنْ أَذْهَبُ -> لَنْ أَذْهَبَ — لَنْ to partykuła trybu łączącego, więc damma musi stać się fathą. Zostawienie końcówki trybu oznajmującego to najczęstszy błąd tej lekcji.
• أُريدُ أَنْ أَذْهَبُ -> أُريدُ أَنْ أَذْهَبَ — ten sam błąd po أَنْ. Pierwszy czasownik zachowuje dammę; zmienia się tylko czasownik za partykułą.
• لَنْ يَذْهَبونَ -> لَنْ يَذْهَبوا — jeden z pięciu czasowników, więc ن z الرَّفْع odpada, a w jego miejscu pisze się niemy alif.
• لَنْ ذَهَبَ -> لَنْ يَذْهَبَ — لَنْ może stać tylko przed czasem teraźniejszym. Żeby przeczyć czasownikowi w przeszłości, potrzeba ما albo لَمْ, a to lekcja 37.
• أُريدُ أَنْ تَدْرُسينَ -> أُريدُ أَنْ تَدْرُسي — żeńska liczba pojedyncza traci ن dokładnie tak jak liczby mnogie. Zostające ي wystarcza, żeby oznaczyć osobę.
• يَدْرُسو -> يَدْرُسوا — أَلِف فارِقَة jest w pisowni obowiązkowe, choć nigdy się go nie wymawia. Nie ma tu czasownika kończącego się gołym و.
• لَنْ يَمْشي -> لَنْ يَمْشِيَ — czasownik na ـي pokazuje fathę i naprawdę się ją wymawia. Bez zmiany zostaje tylko typ ـى (يَنْسى).
• لَنْ يَنْسَ -> لَنْ يَنْسى — nie obcinaj ألف مقصورة po لَنْ. Skracanie końca czasownika to sprawa trybu apokopowanego (lekcja 35), nie łączącego.
• لِ أَشْتَرِيَ -> لِأَشْتَرِيَ — لام celu to przedrostek i pisze się łącznie, bez spacji, jak بِـ od bi- i سَـ przyszłości.
• لَنْ الطُّلّابُ يَدْرُسوا -> لَنْ يَدْرُسَ الطُّلّابُ — między partykułą a jej czasownikiem nie może nic stanąć; rzeczownik-podmiot idzie po czasowniku.
• أُريدُ أَنْ لا تَذْهَبَ -> أُريدُ أَلّا تَذْهَبَ — أَنْ i لا zlewają się w jeden napisany wyraz.
• الطّالِباتُ لَنْ يَدْرُسوا -> الطّالِباتُ لَنْ يَدْرُسْنَ — grupa kobiet zachowuje ـْنَ w każdym trybie, bo to ن to zaimek, a nie wykładnik trybu.

Wskazówki

• Zapamiętaj zmianę jako jedno zdanie, które możesz powiedzieć sobie: „fatha dla pięciu gołych pozycji, bez ن dla pięciu czasowników, nic wcale dla dwóch ـْنَ.” Trzynaście pozycji, trzy instrukcje.
• Ćwicz parami, na głos, z trybu oznajmującego prosto w łączący: يَدْرُسُ — يَدْرُسَ، تَدْرُسينَ — تَدْرُسي، يَدْرُسونَ — يَدْرُسوا. Wbijają to pary, nie lista.
• Zapamiętaj partykuły jako krótki refren — أَنْ، لَنْ، كَيْ، لِـ، حَتّى، إِذَنْ — i każdą z nich traktuj jako czerwoną flagę mówiącą ręce, co napisać na końcu następnego czasownika.
• لَنْ warto przećwiczyć osobno, aż do przesady. To najczęstszy członek listy i właśnie tu uczeń na A2 najłatwiej da się złapać na błędzie.
• Gdy piszesz ـوا, powiedz sobie w głowie „wāw plus niemy alif”. Alif to pisownia, nie dźwięk, i traktowanie go jako dwuczęściowej jednostki chroni przed zgubieniem go.
• Uważaj na przypadkowe bliźniaki: تَمْشي to „ona idzie” w trybie oznajmującym, ale „(żebyś) ty, jedna kobieto, szła” w łączącym, a يَدْعُوا (oni) różni się od يَدْعُوَ (on) tylko tym niemym alifem. Rozstrzyga je zdanie, nie kształt.
• Nie szukaj trybu w niewokalizowanej gazecie. W zwykłym piśmie arabskim fathy w ogóle się nie drukuje, więc szukasz partykuły z przodu i brakującego ن z tyłu.
• Zignoruj na razie pytanie, kiedy woleć حَتّى od كَيْ, albo أَنْ od masdaru. Najpierw traf końcówkę; wybory przychodzą w lekcjach 38 i 54.