W skrócie

Lekcja 2 dała ci zdanie bez czasownika: البَيْتُ كَبيرٌ, „dom jest duży”. Arabski stawia dwa imiona obok siebie i zostawia „jest” w luce między nimi. Przenieś to zdanie w przeszłość, a lukę trzeba wypełnić — nic w البَيْتُ كَبيرٌ nie da się wygiąć w „był”. Słowem, które ją wypełnia, jest كانَ, zwykły czasownik przeszły o bardzo szczególnym skutku dla dwóch imion za nim.

كانَ kosztuje cię dwie rzeczy. Po pierwsze, jego temat jest niestabilny: كانَ, ale كُنْتُ. To nie nieregularność do wkuwania, tylko reguła z jednym warunkiem, i gdy ją zobaczysz, przewidzisz każdą komórkę. Po drugie, etykietuje zdanie na nowo: stary مُبْتَدَأ zachowuje dammę, a stary خَبَر zamienia dammę na fathę — كانَ البَيْتُ كَبيرًا. Tę samą maszynę już poznałeś, w لَيْسَ (lekcja 23). لَيْسَ i كانَ to dwaj członkowie jednej rodziny, robiący tę samą robotę w różnych czasach, więc połowa tej lekcji jest już w twoich rękach.

Zasada

1. كانَ staje z przodu, a zdanie przechodzi w przeszłość. Weź dowolne zdanie bez czasownika i postaw كانَ przed nim. Nic nie jest kasowane, nic nie jest przestawiane, i nie pojawia się żadne dodatkowe słowo:

الجَوُّ جَميلٌ. -> كانَ الجَوُّ جَميلًا. / أَخي مُهَنْدِسٌ. -> كانَ أَخي مُهَنْدِسًا.

Angielskie „was / were” to jedno słowo i كانَ też, ale na tym podobieństwo się kończy: كانَ odmienia się przez osoby jak każdy czasownik przeszły typu, który ćwiczyłeś w lekcji 18, ze wszystkimi dziesięcioma końcówkami osoby, i ponieważ zdanie otwiera się teraz czasownikiem, większość gramatyków liczy je jako جُمْلَة فِعْلِيَّة (lekcja 19). Rzeczownik za nim nie jest jednak فاعِل: كانَ nie nazywa żadnej czynności, a to, co za nim idzie, to stary مُبْتَدَأ z własnym orzeczeniem nadal przyczepionym. Polski „był / była” też się odmienia; arabski idzie dalej — pełna koniugacja.

2. Obie połówki dostają nowe nazwy. Gdy كانَ już jest, مُبْتَدَأ i خَبَر to już nie te właściwe etykiety. Pierwsze imię staje się اسْمُ كانَ, „imieniem كانَ”, a drugie خَبَرُ كانَ, „orzeczeniem كانَ”. Nazwy mają znaczenie, bo od tej chwili oba miejsca zachowują się inaczej, i każda późniejsza lekcja o tej rodzinie (43, 44, 59) ich używa.

3. اسْمُها zostaje مَرْفوع، خَبَرُها staje się مَنْصوب. To cała treść gramatyczna lekcji. Podmiot zachowuje końcówkę, którą zawsze miał; orzeczenie się zmienia:

Cztery zdania z twojego własnego zapasu, przerobione:

• البَيْتُ كَبيرٌ. -> كانَ البَيْتُ كَبيرًا.
• الطّالِبَةُ مَريضَةٌ. -> كانَتِ الطّالِبَةُ مَريضَةً.
• المُعَلِّمونَ مَشْهورونَ. -> كانَ المُعَلِّمونَ مَشْهورينَ.
• الطّالِباتُ مُجْتَهِداتٌ. -> كانَتِ الطّالِباتُ مُجْتَهِداتٍ.

Przeczytaj cztery prawe kolumny na głos jedną po drugiej. Ruszyło się tylko drugie słowo każdej pary; pierwsze we wszystkich czterech jest nietknięte.

4. „Biernik” to nie zawsze fatha. مَنْصوب nazywa przypadek, nie znak, i każdy rodzaj wyrazu pokazuje go inaczej (pełny system to lekcja 40; tu roboczy wycinek). Nieokreślony męski lp. bierze tanwin fathy na alifie-siedzeniu: كَبيرًا، مُتْعَبًا، مُهَنْدِسًا. Wyraz kończący się na ة bierze dwie fathy na samym ة, bez alifu: مَريضَةً، جَديدَةً، سَعيدَةً. Regularna męska liczba mnoga w ogóle nie używa fathy — przełącza ـونَ na ـينَ: مَشْهورونَ -> مَشْهورينَ. Regularna żeńska liczba mnoga bierze kasrę: مُجْتَهِداتٌ -> مُجْتَهِداتٍ. Liczba podwójna przełącza ـانِ na ـَيْنِ: سَعيدانِ -> سَعيدَيْنِ. A określone orzeczenie po prostu bierze gołą fathę bez tanwinu: كانَ هٰذا الرَّجُلُ المُديرَ.

5. Liczba mnoga nierozumnych zachowuje zgodę z lekcji 11. Wstawienie zdania w przeszłość nie zmienia tego, kto z czym się zgadza. Jeśli podmiotem jest liczba mnoga rzeczy, czasownik jest w żeńskiej liczbie pojedynczej i orzeczenie też jest w żeńskiej liczbie pojedynczej:

كانَتِ الكُتُبُ جَديدَةً. / كانَتِ الغُرَفُ نَظيفَةً.

Nie *كانَتِ الكُتُبُ جَديداتٍ i nie *كانوا الكُتُبُ. Tu są złożone dwie reguły, a uczący się zwykle zrzucają starszą: lekcja 11 rozstrzyga kształt orzeczenia, ta lekcja rozstrzyga jego końcówkę.

6. كانَ jest أَجْوَف: temat skraca się do كُنْ. Rdzeń to ك-و-ن — و widać w czasie teraźniejszym يَكونُ i w rzeczowniku كَوْنٌ. W كانَ to و rozciągnęło się w długi alif. Długa samogłoska nie przeżywa w zamkniętej sylabie w czasowniku, więc w chwili, gdy dodajesz końcówkę zaczynającą się spółgłoską — a każda taka końcówka zaczyna się sukunem na temacie — alif odpada i zostawia krótką dammę:

كانَ + ـْتُ -> كُنْتُ ، كانَ + ـْنا -> كُنّا ، كانَ + ـْتُمْ -> كُنْتُمْ

Końcówki zaczynające się samogłoską zostawiają alif w spokoju: كانَ، كانَتْ، كانوا، كانا، كانَتا. Paradygmat dzieli się więc czysto na dwa, a *كانْتُ — alif plus sukun — to nie kształt, jaki bierze arabski czasownik. (Jeden szczegół extra: هُنَّ dodaje ـْنَ do كُنْ, i dwa ن zlewają się w szaddę: كُنَّ.) Skrócenie dzieje się w każdym pustym czasowniku, choć krótka samogłoska, którą zostawia, bywa różna — قالَ daje قُلْتُ, باعَ daje بِعْتُ z kasrą — i lekcja 50 robi z tego regułę ogólną. Tu potrzebujesz tylko tego jednego czasownika.

7. Przed pełnym rzeczownikiem كانَ zgadza się tylko w rodzaju. كانَ to czasownik stojący przed swoim podmiotem, więc lekcja 19 stosuje się bez zmian: zostaje w liczbie pojedynczej i zgadza się w rodzaju:

كانَ الطُّلّابُ مُتْعَبينَ. / كانَتِ الطّالِباتُ مُتْعَباتٍ.

Formy liczby mnogiej كانوا i كُنَّ pojawiają się tylko wtedy, gdy nie idzie za nimi rzeczownik-podmiot, bo wtedy osoba siedzi wewnątrz samego czasownika: كانوا مُتْعَبينَ. I zauważ małą kasrę na كانَتِ: ت żeńskiej końcówki jest bez samogłoski, więc przed الـ pożycza kasrę, by połączyć dwa wyrazy (lekcja 18).

8. Orzeczenie شِبْه جُمْلَة w ogóle się nie zmienia. Jeśli orzeczeniem jest przyimek z rzeczownikiem albo wyraz jak عِنْدَ lub هُناكَ (lekcja 17), nie ma jednego słowa, które mogłoby wziąć końcówkę biernika, i nic się nie dzieje, oprócz tego, że pojawia się كانَ:

الكِتابُ عَلَى الطّاوِلَةِ. -> كانَ الكِتابُ عَلَى الطّاوِلَةِ. عِنْدي كِتابٌ. -> كانَ عِنْدي كِتابٌ. هُناكَ اِجْتِماعٌ. -> كانَ هُناكَ اِجْتِماعٌ.

Przyjrzyj się uważnie dwóm ostatnim. كِتابٌ i اِجْتِماعٌ to nie orzeczenia — to opóźniony podmiot, اسْمُ كانَ, więc zostają مَرْفوع. *كانَ عِنْدي كِتابًا to bardzo częsty błąd, z odruchu „كانَ znaczy biernik” zastosowanego do złego słowa. Orzeczeniem jest عِنْدي, a fraza przyimkowa nie ma końcówki do oddania.

9. كُنْتُ أَدْرُسُ = „uczyłem się / właśnie się uczyłem”. Orzeczeniem może być też całe zdanie, a najużyteczniejszy przypadek to كانَ plus czasownik w المُضارِع. Ta kombinacja to sposób, w jaki arabski mówi dwie rzeczy, których gołe الماضي powiedzieć nie umie: nawyk w przeszłości i czynność w toku w przeszłości.

كُنْتُ أَدْرُسُ العَرَبِيَّةَ كُلَّ مَساءٍ. — Uczyłem się arabskiego każdego wieczoru. كانَتْ تَعْمَلُ في مَطْعَمٍ صَغيرٍ. — Pracowała / zwykła pracować w małej restauracji.

Oba czasowniki niosą osobę i muszą nieść tę samą: كُنْتُ أَدْرُسُ، كُنّا نَدْرُسُ، كانوا يَدْرُسونَ. مُضارِع zachowuje zwykłą końcówkę مَرْفوع — nie ma przypadku do zmiany, bo zdanie nie ma końcówki. Używaj wzoru; nie szukaj jeszcze jego krewnych.

10. لَيْسَ to ta sama maszyna w czasie teraźniejszym. لَيْسَ البَيْتُ كَبيرًا i كانَ البَيْتُ كَبيرًا są zbudowane identycznie: odmienione przez osoby słowo podobne do czasownika, اسْم zostawione مَرْفوع, خَبَر wciągnięte w مَنْصوب. Nawet koniugacje się rymują, bo لَيْسَ łamie temat dokładnie tam, gdzie كانَ (لَيْسَ / لَسْتُ, كانَ / كُنْتُ). Jeśli umiesz jedno, umiesz drugie; كانَ jest po prostu głową rodziny, a lekcja 43 wprowadza resztę.

11. Końcówka, którą naprawdę słychać. Końcówki przypadka znikają przy pauzie — ـٌ od كَبيرٌ i ـٍ od مُجْتَهِداتٍ po prostu się nie wymawia, gdy się zatrzymasz. Biernikowe ـًا jest wyjątkiem: w الوَقْف tanwin mięknie, ale alif zostaje, więc كانَ البَيْتُ كَبيرًا naprawdę kończy się słyszalnym długim ā. Powiedz كُنْتُ مُتْعَبٌ Arabowi, a błąd jest słyszany, nie tylko źle napisany. Samo to warto ćwiczyć na głos.

12. To nie jest temat tej lekcji. كانَ ma dużą rodzinę i dużą przyszłość, wszystko celowo odłożone: أَصْبَحَ، صارَ، ظَلَّ، ما زالَ — أَخَوات كانَ — to lekcja 43; przeczenie لَمْ يَكُنْ potrzebuje trybu apokopowanego (dżazm) i czeka na lekcje 35 i 37; كانَ قَدْ فَعَلَ, zaprzeszły, to lekcja 45. Jeden podgląd jest darmowy, bo przyszłość już masz (lekcja 24): سَيَكونُ robi dokładnie to, co كانَ, w drugą stronę — سَيَكونُ الجَوُّ جَميلًا غَدًا.

Formy i schematy

كانَ w przeszłości — dziesięć osób liczby pojedynczej i mnogiej

Trzy komórki liczby podwójnej są powyżej pominięte tylko po to, by skrócić tabelę; buduje się je tak samo: أَنْتُما كُنْتُما، هُما كانا (r.m.), هُما كانَتا (r.ż.). Same końcówki to dokładnie zestaw z lekcji 18 — nic nowego się tu nie uczy, oprócz tematu.

Gdzie pęka temat

Przerabianie zdania imiennego

Jak مَنْصوب widać na orzeczeniu

كانَ + المُضارِع — „zwykłem / robiłem (właśnie)”

Przykłady

Typowe błędy

• كانَ البَيْتُ كَبيرٌ. -> كانَ البَيْتُ كَبيرًا. — اسْم zachowuje dammę, خَبَر bierze fathę. Zostawienie orzeczenia مَرْفوع to zdecydowanie najczęstszy błąd przy كانَ.
• كانَ الطُّلّابُ مُجْتَهِدونَ. -> كانَ الطُّلّابُ مُجْتَهِدينَ. — Regularna męska liczba mnoga pokazuje biernik jako ـينَ. Fathy nie ma co pisać, ale zmiana przypadku jest prawdziwa.
• كانْتُ في البَيْتِ. -> كُنْتُ في البَيْتِ. — Temat czasownika nie trzyma długiego alifu przed sukunem. Każda końcówka zaczynająca się spółgłoską skraca temat do كُنْ z dammą.
• كانَتِ الكُتُبُ جَديداتٍ. -> كانَتِ الكُتُبُ جَديدَةً. — Liczba mnoga rzeczy nierozumnych bierze żeńską liczbę pojedynczą zgody (lekcja 11), a كانَ tej reguły nie zawiesza.
• كانَ عِنْدي كِتابًا. -> كانَ عِنْدي كِتابٌ. — Tu عِنْدي jest orzeczeniem, a كِتابٌ to opóźniony اسْمُ كانَ, więc zostaje مَرْفوع. Orzeczenie شِبْه جُمْلَة nie ma końcówki do oddania.
• كانَ الطّالِبَةُ مَريضَةً. -> كانَتِ الطّالِبَةُ مَريضَةً. — كانَ to zwykły czasownik i musi zgadzać się w rodzaju z rzeczownikiem po nim, z łączącą kasrą przed الـ.
• كانوا الطُّلّابُ مُتْعَبينَ. -> كانَ الطُّلّابُ مُتْعَبينَ. — Czasownik postawiony przed rzeczownikiem-podmiotem zostaje w liczbie pojedynczej (lekcja 19). كانوا jest wtedy, gdy rzeczownik-podmiot nie idzie za nim.
• كُنْتُ مُدَرِّسٌ في مَدْرَسَةٍ صَغيرَةٍ. -> كُنْتُ مُدَرِّسًا في مَدْرَسَةٍ صَغيرَةٍ. — Podmiot siedzi wewnątrz كُنْتُ, więc rzeczownik po nim może być tylko خَبَر, i jest مَنْصوب.
• كُنْتُ دَرَسْتُ العَرَبِيَّةَ كُلَّ مَساءٍ. -> كُنْتُ أَدْرُسُ العَرَبِيَّةَ كُلَّ مَساءٍ. — „Zwykłem” to كانَ plus teraźniejszy. كانَ plus czasownik przeszły to inny czas i czeka na lekcję 45.
• كانَ الكِتابُ عَلَى الطّاوِلَةَ. -> كانَ الكِتابُ عَلَى الطّاوِلَةِ. — Po przyimku rzeczownik jest مَجْرور, cokolwiek innego dzieje się w zdaniu.

Wskazówki

• Zadaj jedno pytanie, zanim cokolwiek przerobisz: czy orzeczenie to jedno słowo, czy fraza z przyimkiem? Jedno słowo bierze biernik; شِبْه جُمْلَة nie bierze nic.
• Skrót dla ucha: zdanie imienne w teraźniejszości kończy się damma-damma, w przeszłości damma-fatha. البَيْتُ كَبيرٌ -> كانَ البَيْتُ كَبيرًا. Dwie dammy to alarm, że كانَ zostało zignorowane.
• Śpiewaj كانَ z orzeczeniem przyczepionym, nigdy gołe: كُنْتُ مُتْعَبًا، كُنْتَ مُتْعَبًا، كُنْتِ مُتْعَبَةً، كانَ مُتْعَبًا، كانَتْ مُتْعَبَةً… Wtedy ـًا podróżuje z formą i nigdy nie odpada.
• Sortuj paradygmat według pierwszej litery końcówki, zamiast wkuwać dziesięć pozycji: samogłoska zachowuje كان, spółgłoska daje كُنْ. To dwa fakty zamiast dziesięciu.
• Wróć do zdań, które napisałeś do lekcji 2, 12 i 21, i wstaw każde z nich w przeszłość. Przerabianie własnego materiału jest warte więcej niż jakikolwiek nowy zestaw przykładów.
• Mów biernik na głos. To jedna z nielicznych końcówek, które przeżywają pauzę, więc najtańszy sposób, by twój arabski brzmiał odmieniony przez przypadki, a nie tylko tak napisany.
• Odłóż krewnych na razie: أَصْبَحَ i ما زالَ (lekcja 43), لَمْ يَكُنْ (lekcja 35) i كانَ قَدْ فَعَلَ (lekcja 45). Jeden czasownik, jedna reguła przypadka, to kompletna i użyteczna umiejętność sama z siebie.