W skrócie

Czasowniki angielskie bywają dwojakie. Jedne chwytają dopełnienie gołe — „I entered the room”, „I thanked him” — a inne potrzebują najpierw przyimka — „I looked at the picture”, „I listened to the news”. Polski też tak dzieli, tylko linia pada gdzie indziej. Arabski robi ten sam podział, pod własnymi nazwami: czasownik, który dosięga dopełnienia wprost, to مُتَعَدٍّ, taki, który nie potrafi, to لازِم. Języki rysują granicę w różnych miejscach, i ta niezgodność to cała ta lekcja.

Nie ma tu nic do wyprowadzenia. Którego przyimka czasownik żąda, jest częścią jego hasła słownikowego, jak rodzaj niemieckiego rzeczownika; بَحَثَ عَنْ i حَصَلَ عَلى uczysz się jako dwuwyrazowych całości i już ich nie rozdzielasz. Mechaniczne jest to, co dzieje się potem: przyimek zawsze wciąga następny rzeczownik w dopełniacz, więc uzupełnienie jest مَجْرور z kasrą, nie مَنْصوب z fathą. Traf para — końcówka przychodzi gratis.

Zasada

1. لازِم i مُتَعَدٍّ: czy czasownik uniesie dopełnienie sam? فِعْل مُتَعَدٍّ — słowo znaczy „przechodzenie na drugą stronę” — przechodzi do مَفْعول بِهِ bez niczego pomiędzy, i to dopełnienie bierze biernik, który poznałeś w lekcji 29: قَرَأَ الوَلَدُ الكِتابَ، شَرِبْتُ القَهْوَةَ. فِعْل لازِم — „trzymanie się” — nie ma dopełnienia bliższego wcale; czynność zostaje przy wykonawcy: ذَهَبَ المُديرُ، جَلَسْنا، نامَ الطِّفْلُ.

Szybki test to pytanie ماذا؟ „co?”. Jeśli ماذا قَرَأْتَ؟ ma rozsądną odpowiedź, która może iść za czasownikiem goła, z fathą, czasownik jest مُتَعَدٍّ. Słowniki zaznaczają klasę za ciebie, drukując albo przyimek, albo zaimek dopełnienia: بَحَثَ عَنْ، ساعَدَهُ.

2. Trzeci przypadek, o który w tej lekcji naprawdę chodzi. Sporo czasowników لازِم ma coś do powiedzenia poza podmiotem — po prostu nie dosięgają tego gołe. Dosięgają przez przyimek, i tradycja nazywa to تَعْدِيَةُ الفِعْلِ بِحَرْفِ الجَرّ, „uczynieniem czasownika przechodnim za pomocą przyimka”. Przyimek plus jego rzeczownik tworzą jedną jednostkę, الجارُّ والمَجْرور, a rzeczownik wewnątrz jest w dopełniaczu:

• بَحَثَ الرَّجُلُ عَنْ عَمَلٍ. — mężczyzna szukał pracy
• اِعْتَمَدْتُ عَلى صَديقي. — oparłem się na przyjacielu
• تَحْتاجُ الأُسْرَةُ إِلى بَيْتٍ أَكْبَرَ. — rodzina potrzebuje większego domu

Zauważ końcówkę w każdym: عَمَلٍ z tanwinem kasry, صَديقي z niewidoczną kasrą na ق, schowaną pod ـي, أَكْبَرَ z fathą, bo أَكْبَر jest diptotem (lekcja 41). Przyimek rządzi rzeczownikiem dokładnie tak, jak po zwykłym في albo مِنْ; czasownik nic nie zmienia.

3. Przyimek należy do hasła słownikowego, nie do logiki. Angielski ma to samo zjawisko — rely on, listen to, think about — i oba systemy się nie pokrywają. „Look for” to بَحَثَ عَنْ, ale „look at” to نَظَرَ إِلى; jedno angielskie „answer” to أَجابَ عَنْ سُؤالٍ, a inne to رَدَّ عَلى رِسالَةٍ. Więc: zapamiętuj pary i nigdy nie tłumacz angielskiego ani polskiego przyimka.

Gorzej: zamiana przyimka może wprost zmienić znaczenie czasownika. رَغِبَ في to „chcieć”; رَغِبَ عَنْ to „odwrócić się od, nie chcieć mieć z tym nic wspólnego”. خافَ مِنَ الكَلْبِ to „bał się psa”; خافَ عَلى ابْنِهِ to „bał się o syna”.

4. Każdy przyimek ma swój posmak — używaj go jako haka, nie jako wróżby. عَنْ to odległość i „o”; عَلى to ciężar spoczywający na powierzchni, stąd opieranie się na kimś i zdobywanie czegoś; إِلى to strzała skierowana w cel; بِ to styczność i narzędzie w ręku; في to bycie wewnątrz dziedziny; مِنْ to źródło i to, od czego się odsuwasz. Te obrazki ułatwiają parę utrzymać; nie pozwolą ci jej zgadnąć.

5. Pułapka A — arabski wstawia przyimek tam, gdzie angielski go nie ma. To czasowniki, przez które uczący się z przyzwyczajenia piszą fathę. Te trzeba teraz naprawić:

• بَحَثَ عَنْ „szukać” — szukana rzecz nigdy nie jest gołym dopełnieniem.
• سَأَلَ عَنْ „pytać o” temat (ale osoba, której się pyta, jest dopełnieniem bliższym — zob. punkt 7).
• أَجابَ عَنْ „odpowiadać” na pytanie.
• رَدَّ عَلى „odpisywać na” list, telefon, uwagę.
• نَظَرَ إِلى „patrzeć na”; اِسْتَمَعَ إِلى „słuchać”.
• اِحْتاجَ إِلى „potrzebować”. Angielskie „need” i polskie „potrzebować” biorą gołe dopełnienie; zwykła para arabska jest z إِلى (goły biernik jest notowany, ale w współczesnej prozie rzadki).

6. Pułapka B — arabski bierze gołe dopełnienie tam, gdzie angielski potrzebuje przyimka. Błąd lustrzany, i równie częsty:

• دَخَلَ الغُرْفَةَ „wszedł / wszedł do pokoju” — nie في.
• شَكَرَ المُعَلِّمَةَ „podziękował nauczycielce” — osoba jest dopełnieniem; to, za co jesteś wdzięczny, przychodzi potem z عَلى.
• ساعَدَ جارَهُ „pomógł sąsiadowi”; zadanie, przy którym się pomaga, bierze عَلى albo في.
• اِنْتَظَرَ الحافِلَةَ „czekał na autobus” — angielskie „for” (i polskie „na”) się nie tłumaczy.
• Dwa kolejne tego samego kształtu: حَضَرَ الاِجْتِماعَ، قابَلَ المُديرَ.

7. Niektóre czasowniki biorą oba naraz: osobę wprost, temat z przyimkiem. Tu mieszka سَأَلَ. Człowiek, którego się pyta, jest dopełnieniem bliższym; to, o co pytasz, to عَنْ + dopełniacz:

• سَأَلْتُ الطَّبيبَ عَنِ الدَّواءِ. — Zapytałem lekarza o lekarstwo.
• شَكَرْتُ الجيرانَ عَلى مُساعَدَتِهِمْ. — Podziękowałem sąsiadom za pomoc.
• ساعَدَ الأَبُ ابْنَهُ عَلَى الحَلِّ. — Ojciec pomógł synowi w rozwiązaniu.

أَجابَ dzieli się tak samo: أَجابَ الأُسْتاذَ to „odpowiedział profesorowi” (osoba, goło), a أَجابَ عَنِ السُّؤالِ to „odpowiedział na pytanie” (rzecz, z عَنْ).

8. Zaimki: szew rozdziela obie konstrukcje. Dopełnienie bliższe przyczepia się do czasownika w zestawie biernika z lekcji 29; uzupełnienie przyimkowe przyczepia się do przyimka w zestawie dopełniacza z lekcji 7 i 20:

• اِنْتَظَرَني „czekał na mnie” wobec بَحَثَ عَنّي „szukał mnie”.
• ساعَدَنا „pomógł nam” wobec اِعْتَمَدَ عَلَيْنا „oparł się na nas”.
• شَكَرَهُ „podziękował mu” wobec رَدَّ عَلَيْهِ „odpisał mu”.

Pierwsza osoba jest najczytelniejszym sygnałem: jako dopełnienie bliższe to ـني (اِنْتَظَرَني), po przyimku zwykłe ـي (بي، لي، مِنّي، عَنّي، إِلَيَّ، عَلَيَّ). Dwa nawyki szwu przenoszą się bez zmian z lekcji 16: مِنْ i عَنْ podwajają ن przed ـي i ـنا, a عَلى i إِلى zamieniają ى z powrotem w ي przed dowolnym przyrostkiem (عَلَيْكَ، إِلَيْهِ), zlewając się w عَلَيَّ، إِلَيَّ w pierwszej osobie. A ـهُ staje się ـهِ po kasrze albo ي: بِهِ، فيهِ، إِلَيْهِ، عَلَيْهِ, ale عَنْهُ، مِنْهُ.

9. Samogłoska łącząca przed الـ. Przedimek zaczyna się od هَمْزَةُ الوَصْل, której nie wymawia się, gdy cokolwiek stoi przed nią. Zostaje sukun عَنْ albo مِنْ zderzający się z pozbawionym samogłoski لـ od الـ, albo z podwojoną literą słoneczną, która je zastępuje — dwa sukuny pod rząd, czego arabski nie pozwoli — więc przyimek pożycza samogłoskę: عَنْ + الطَّريقِ pisze się i mówi عَنِ الطَّريقِ, a مِنْ bierze zamiast tego fathę — مِنَ الاِمْتِحانِ. W pełnym zdaniu: سَأَلْتُهُ عَنِ الطَّريقِ.

بِ i لِ nie potrzebują niczego — po prostu opierają się o przedimek (بِالقَلَمِ، لِلْمُديرِ). في، عَلى i إِلى skracają długą samogłoskę w mowie przed przedimkiem; staranna wokalizacja pokazuje to, pisząc krótką samogłoskę na ostatniej literze — fathę na ى w إِلَى المَحَطَّةِ، عَلَى الطّاوِلَةِ, kasrę na ي w فِي البَيْتِ — podczas gdy same litery nigdy się nie zmieniają.

10. Czego ta lekcja nie rusza. Arabski ma drugi sposób, by uczynić czasownik przechodnim: przebudować go na II albo IV koniugację, tak że خَرَجَ „wyszedł” daje أَخْرَجَ „wyjął”. To تَعْدِيَة wzorem, nie przyimkiem, i to lekcje 46 i 47. Goły rzeczownik w bierniku, który mówi, dlaczego coś zrobiłeś, to المَفْعولُ لِأَجْلِهِ, lekcja 60. A gdy po przyimku idzie całe zdanie (أَرْغَبُ في أَنْ أُسافِرَ), potrzebujesz أَنْ i trybu łączącego: lekcja 34, z masdarem w lekcji 54.

Formy i schematy

Rdzeń listy rekcji, pogrupowany według przyimka. Rdzeń i numer koniugacji są po to, byś widział, że rekcja nie ma nic wspólnego z żadnym z nich: same czasowniki VIII koniugacji pojawiają się pod trzema różnymi przyimkami.

Pułapki angielskie w drugą stronę: goły biernik w arabskim, przyimek w angielskim.

Jeden czasownik, dwie rekcje, dwa znaczenia. Dlatego przyimek jest częścią hasła.

Szwy zaimka. Wydrukowane są tylko sześć osób; أَنْتِ, liczba podwójna i żeńska liczba mnoga (عَنْكِ، عَنْكُما، إِلَيْهِنَّ، بِكُنَّ) idą według wzoru z lekcji 7.

I oba szwy obok siebie, żeby przyrostek biernika i dopełniacza się nie zlewały.

Przykłady

Typowe błędy

• أَبْحَثُ الكِتابَ -> أَبْحَثُ عَنِ الكِتابِ — w znaczeniu „szukać” بَحَثَ dosięga dopełnienia tylko przez عَنْ, a rzeczownik po przyimku jest مَجْرور, więc to kasra i nigdy fatha.
• أَنْظُرُ الصّورَةَ -> أَنْظُرُ إِلَى الصّورَةِ — „patrzeć na” to نَظَرَ إِلى; نَظَرَ في to inna para, „przyjrzeć się, zbadać”. Gołe dopełnienie po نَظَرَ należy do najgłośniejszych błędów ucznia.
• دَخَلْتُ في الغُرْفَةِ -> دَخَلْتُ الغُرْفَةَ — błąd lustrzany. دَخَلَ jest مُتَعَدٍّ samo z siebie; في jest z polskiego „wejść do” i z angielskiego „into” i nie należy przed miejscem.
• اِنْتَظَرْتُ لَكَ -> اِنْتَظَرْتُكَ — „czekać na” to w arabskim jeden czasownik. Zaimek idzie na czasownik w zestawie biernika, nie na przyimek.
• شَكَرْتُ لَكَ عَلى مُساعَدَتِكَ -> شَكَرْتُكَ عَلى مُساعَدَتِكَ — osoba, której dziękujesz, jest dopełnieniem bliższym; عَلى wprowadza to, za co jesteś wdzięczny. (Arabski klasyczny dopuszcza też شَكَرَ لَهُ, i oficjalne pismo nadal tego używa, ale zwykła współczesna konstrukcja jest bezpośrednia.)
• أَحْتاجُ المُساعَدَةَ -> أَحْتاجُ إِلَى المُساعَدَةِ — angielskie „need” i polskie „potrzebować” biorą gołe dopełnienie; para do napisania to اِحْتاجَ إِلى. To samo przy rzeczowniku: بِحاجَةٍ إِلَى المُساعَدَةِ.
• أُفَكِّرُ عَنِ المَوْضوعِ -> أُفَكِّرُ فِي المَوْضوعِ — „myśleć o” tłumaczy przyimek za przyimek w złą parę. فَكَّرَ mieszka wewnątrz في.
• حَصَلْتُ الجائِزَةَ -> حَصَلْتُ عَلَى الجائِزَةِ — حَصَلَ bez عَلى to inny czasownik znaczący „zdarzyć się, nastąpić”: حَصَلَ خَطَأٌ „zdarzył się błąd”.
• سَأَلْتُهُ عَنْ الطَّريقِ -> سَأَلْتُهُ عَنِ الطَّريقِ — sukun عَنْ nie może spotkać هَمْزَةُ الوَصْل od الـ, więc bierze kasrę. مِنْ robi to samo z fathą: مِنَ البَيْتِ.
• يَعْتَمِدُ عَلَيْهُ / سَأَلَ عَنْي -> يَعْتَمِدُ عَلَيْهِ / سَأَلَ عَنّي — ـهُ przechodzi w ـهِ po ي albo kasrze, a عَنْ i مِنْ podwajają ن przed ـي i ـنا.

Wskazówki

• Nigdy nie kładź czasownika samego na fiszce. Fiszka mówi بَحَثَ عَنْ, a na odwrocie stoi zwrot: أَبْحَثُ عَنْ عَمَلٍ. Czasownik nauczony bez przyimka trzeba uczyć się dwa razy.
• Pułapkę B ucz się jako jeden blok — دَخَلَ، شَكَرَ، ساعَدَ، اِنْتَظَرَ، حَضَرَ، قابَلَ. Jest krótki, pokrywa większość szkód, i wszystko na nim brzmi obco dla angielskiego (i często polskiego) ucha.
• Gdy zastępujesz rzeczownik zaimkiem, najpierw jedno pytanie: wisi na czasowniku czy na przyimku? اِنْتَظَرَني, ale بَحَثَ عَنّي — to samo ـي, tylko jedno wisi na czasowniku, a drugie na przyimku.
• Mów عَنِ الـ i مِنَ الـ na głos wewnątrz całych zwrotów, aż samogłoska łącząca wejdzie w krew. Nigdy nie usłyszysz jej jako reguły, tylko jako rytm.
• Zbieraj pary z prawdziwego tekstu, nie z list. Jeden akapit wiadomości dziennie, z podkreśleniem każdego czasownika plus جارّ ومَجْرور, zbuduje lepszy zapas niż jakakolwiek tabela.
• Uważaj na pary zbudowane na jednym rdzeniu: اِتَّصَلَ بِ „skontaktować się”, ale وَصَلَ إِلى „dotrzeć do”, oba od و-ص-ل. Inna koniugacja to inne hasło słownikowe, z własnym przyimkiem.
• Na razie nie martw się tym, co się dzieje, gdy po przyimku idzie całe zdanie. Najpierw rzeczowniki; أَرْغَبُ في أَنْ أُسافِرَ czeka na lekcję 34.