W skrócie

Lekcja 19 złożyła zdanie z dwóch części: czasownika i rzeczownika, który wykonuje czynność, ذَهَبَ الطُّلّابُ. Ta lekcja dodaje trzecią część, to, na czym czynność jest wykonywana — المَفْعولُ بِهِ. Stoi po wykonawcy i nosi końcówkę biernika: قَرَأَ الطّالِبُ الكِتابَ, „student przeczytał książkę”. Angielski rozdziela podmiot i dopełnienie miejscem w zdaniu. Polski, jak arabski, rozdziela je końcówkami, dlatego ta ścieżka drukuje każdą samogłoskę: damma na الطّالِبُ i fatha na الكِتابَ to cała różnica między tym, kto czytał, a tym, co było czytane.

Druga połowa lekcji to to, co się dzieje, gdy dopełnieniem jest zaimek. Angielski mówi „he saw me” osobnym słowem; arabski przykleja zaimek do tyłu czasownika — شاهَدَني. Końcówki są niemal te, których nauczyłeś się na rzeczownikach w lekcji 7, z jednym dodatkiem, który ma własną nazwę i własny dedykowany błąd: نونُ الوِقايَة, ن, które czasownik stawia między sobą a ـي od „mnie”. كِتابي to „moja książka”; سَأَلَني to „zapytał mnie”. Nigdy odwrotnie.

Zasada

1. Czasownik, wykonawca, dopełnienie — w tej kolejności. Neutralne zdanie czasownikowe ma teraz trzy miejsca: فِعْل + فاعِل + مَفْعول بِهِ. Wykonawca zachowuje dammę mianownika, a dopełnienie bierze fathę:

• قَرَأَ الطّالِبُ الكِتابَ.
• فَتَحَتِ المُعَلِّمَةُ البابَ.
• شَرِبَ الوَلَدُ الحَليبَ.

Wszystko, czego nauczyłeś się o zgodzie w lekcji 19, zostaje bez zmian: czasownik stojący przed swym podmiotem zostaje w liczbie pojedynczej i kopiuje tylko rodzaj (شَرِبَتِ البَناتُ الحَليبَ). Dopełnienie w ogóle nie rusza czasownika — nie zmienia ani jego kształtu, ani końcówki.

Tylko czasownik, który potrafi dosięgnąć rzeczownika wprost — فِعْل مُتَعَدٍّ — bierze مَفْعول بِهِ. Czasowniki jak ذَهَبَ i جَلَسَ nie biorą żadnego, a trzecia grupa dosięga dopełnienia przez przyimek (بَحَثَ عَنْ، سَأَلَ عَنْ). Rozróżnienie trzech grup to lekcja 30; tutaj każdy czasownik to taki, który po prostu bierze rzeczownik.

2. Określone czy nieokreślone, i tak jest dopełnieniem. Biernik i określoność to dwa osobne przełączniki, i oba są włączone naraz:

• قَرَأَ الطّالِبُ الكِتابَ. — dopełnienie określone, zwykła fatha.
• قَرَأَ الطّالِبُ كِتابًا. — dopełnienie nieokreślone, tanwin fathy (lekcja 4).

3. Końcówki niosą role, więc szyk wyrazów może się ruszyć. Ponieważ fatha znaczy dopełnienie, gdziekolwiek stoi, arabski może postawić dopełnienie przed wykonawcą dla emfazy — byle końcówki trzymały obie role osobno: سَأَلَ المُعَلِّمُ الطّالِبَ to „nauczyciel zapytał ucznia”, a سَأَلَ المُعَلِّمَ الطّالِبُ — te same trzy słowa, dwie samogłoski zamienione — to „uczeń zapytał nauczyciela”. Czytaj to; pisz zwykły szyk. Gdy końcówek nie ma na druku, arabski czytelnik wraca do kontekstu i do szyku domyślnego, i właśnie dlatego szyk domyślny ma znaczenie.

4. Znacznik biernika zmienia się wraz z klasą liczby. Tę część uczący się omijają, a potem przez lata robią źle. Fatha jest znacznikiem tylko dla liczby pojedynczej i łamanej liczby mnogiej. Liczba podwójna i obie regularne liczby mnogie znaczą biernik literą albo inną samogłoską:

• مُفْرَد — fatha: الكِتابَ، كِتابًا
• جَمْع تَكْسير — fatha: الكُتُبَ، كُتُبًا
• مُثَنّى — końcówka ـَيْنِ: الكِتابَيْنِ، كِتابَيْنِ
• جَمْع مُذَكَّر سالِم — końcówka ـينَ, nie fatha: المُعَلِّمينَ
• جَمْع مُؤَنَّث سالِم — kasra, nie fatha: المُعَلِّماتِ، مُعَلِّماتٍ

Na razie weź to jako fakty i wyćwicz; teoria, która je grupuje — العَلاماتُ الفَرْعِيَّة, „znaczniki zastępcze” — to lekcja 40. Dwa z nich od razu się opłacają: przy regularnej męskiej liczbie mnogiej i regularnej żeńskiej liczbie mnogiej forma dopełnienia i forma po przyimku są identyczne (رَأَيْتُ المُعَلِّمينَ / مَعَ المُعَلِّمينَ، رَأَيْتُ المُعَلِّماتِ / مَعَ المُعَلِّماتِ). Jeden kształt pokrywa obie funkcje, a tylko mianownik stoi osobno.

5. Niemy alif i wymowa w pauzie. Nieokreślone dopełnienie dodaje alif-siedzenie, które poznałeś w lekcji 4: كِتابًا، دَرْسًا، مَقالًا — ale nie na wyrazie kończącym się na ة (رِسالَةً), ani na wyrazie kończącym się na ـى (مَقْهًى), ani na ماءً. Ten alif naprawdę pracuje. Wszystkie trzy tanwiny znikają przy kropce, ale تَنْوينُ الفَتْحِ zostawia coś po sobie: czyta się je jako długie ā. Zatrzymaj się po قَرَأْتُ كِتابًا i mówisz wyraz, który kończy się długą samogłoską, podczas gdy قَرَأْتُ الكِتابَ kończy się gołą spółgłoską, a رِسالَةً czytane przy pauzie kończy się dźwiękiem h od ة. To jedyna samogłoska przypadka, która przeżywa الوَقْف — literowe końcówki ـَيْنِ i ـينَ z punktu 4 też przeżywają pauzę — więc to tę właśnie usłyszysz w starannej mowie, nawet w pauzie.

6. Zaimek dopełnienia przyczepia się do czasownika. Gdy dopełnieniem jest „mnie, cię, go, ją, nas, ich”, arabski nie stawia słowa po czasowniku — wiesza zaimek na jego tyle, pisany bez spacji:

• شاهَدَ المُديرَ → شاهَدَهُ
• سَأَلْتُ المُعَلِّمَةَ → سَأَلْتُها
• أُحِبُّ المَدينَةَ → أُحِبُّها

Zaimki niezależne z lekcji 6 nie potrafią tej pracy. أُحِبُّ هُوَ i شاهَدَ هُمْ to nie arabski; هُوَ i هُمْ to wolne zaimki mianownika i nigdy nie służą za dopełnienie czasownika. (Arabski trzyma jedno słowo-nośnik, إِيّا, na rzadką pozycję, w której zaimek dopełnienia nie ma czasownika, na którym się oprzeć: إِيّاهُ، إِيّاكَ. Rozpoznawaj je w czytaniu i zostaw w spokoju w pisaniu na tym poziomie.)

7. نونُ الوِقايَة — ن ochrony. Wszystkie końcówki są te, których nauczyłeś się na rzeczownikach, wyjąwszy pierwszą osobę. Rzeczownik bierze gołe ـي; czasownik bierze ـني, z dodatkowym ن z przodu:

• الاسْم: كِتابي، بَيْتي، سُؤالي، رَأْيي
• الفِعْل: سَأَلَني، شاهَدَني، فَهِمَني، يَعْرِفُني

Objaśnienie gramatyków jest ścisłe i warto je zachować: ـي od „mnie” połyka każdą samogłoskę, na którą spadnie (dlatego كِتابُ + ي daje كِتابي, z dammą znikniętą). Końcowa samogłoska czasownika jest częścią jego koniugacji i nie wolno jej zjeść, więc wkracza ن, by przyjąć cios — „chroni” czasownik, stąd الوِقايَة. To samo ochronne ن masz już przy przyimkach: مِنّي i عَنّي to مِنْ / عَنْ plus to ن plus ـي, i pewne partykuły też go używają (إِنَّني, lekcja 44).

Dwie konsekwencje. Po pierwsze, ـني jest dla dopełnienia: سَمِعَني znaczy „usłyszał mnie”, nigdy „moje słyszenie”. Po drugie, ن pojawia się tylko w pierwszej osobie liczby pojedynczej — każdy inny zaimek przyczepia się do czasownika dokładnie tak, jak do rzeczownika: شاهَدَكَ، شاهَدَها، شاهَدَهُمْ.

8. هُ czy هِ — ta sama harmonia co na rzeczownikach. Cztery końcówki na ه zachowują dammę po fathie, dammie, sukunie albo długim ā / ū i przewracają się na kasrę po kasrze albo yāʾ:

• شاهَدَهُ، شاهَدَتْهُ، شاهَدْتُهُ، شاهَدوهُ
• شاهَدْتِهِ „zobaczyłaś go” — kasra ـتِ ściąga końcówkę w dół

To ten sam odruch, który daje ci بِهِ، فيهِ، عَلَيْهِ i كِتابِهِ w lekcji 7. Na czasownikach kasra-wyzwalacz jest rzadki, więc هُ to twój domyślny kształt.

9. Małe szwy po stronie czasownika. Dwie formy odmienione przez osoby lekko się przekształcają, gdy przyjdzie zaimek:

• liczba mnoga ـوا gubi niemy alif: شاهَدوا → شاهَدوهُ، سَأَلوا → سَأَلوني
• końcówka ـتُمْ dorasta wāw: شاهَدْتُمْ → شاهَدْتُموهُ، سَأَلْتُمْ → سَأَلْتُموني

Nic innego się nie rusza. Czasownik zachowuje własne samogłoski, a zaimek po prostu idzie za nim.

10. Zaimek-dopełnienie skacze przed rzeczownik-podmiot. Przyczepiony zaimek nie potrafi stać sam, więc zostaje przyklejony do czasownika nawet wtedy, gdy wykonawcą jest pełny rzeczownik. Wynik wygląda tak:

• سَأَلَني المُديرُ عَنِ العَمَلِ. — „kierownik zapytał mnie o pracę”
• شاهَدَهُمُ الجارُ فِي الحَديقَةِ. — „sąsiad zobaczył ich w ogrodzie”

Szyk to czasownik + zaimek dopełnienia + rzeczownik-podmiot. To nie jest osobna konstrukcja; to jedyne miejsce, w którym zaimek może stanąć.

11. Zostawione na później. Fatha pojawia się w kilku innych rolach, każda z własną lekcją: orzeczenie كانَ (كانَ الطّالِبُ مَريضًا) to lekcja 32; okoliczniki czasu i miejsca to lekcja 31; dopełnienie bezwzględne المَفْعولُ المُطْلَق to lekcja 60. Zdanie, w którym wykonawca w ogóle nie jest wymieniony — „książka została przeczytana” — awansuje dopełnienie do نائِبُ الفاعِل i jest lekcją 52. Rzeczowniki, które odmawiają tanwinu i biorą zwykłą fathę w miejsce kasry (المَمْنوعُ مِنَ الصَّرْف), to lekcja 41. Jedną małą rodzinę warto teraz zaznaczyć, bo jest bardzo częsta: أَبٌ i أَخٌ rozciągają samogłoskę przypadka w literę, gdy tylko coś się do nich przyczepi, więc formy dopełnienia to رَأَيْتُ أَباهُ، سَأَلْتُ أَخاكَ.

Formy i schematy

Znacznik biernika przez klasy liczby, na jednym zestawie rzeczowników. Czytaj dwie prawe kolumny jedną przeciw drugiej — mianownik to forma, którą dał ci słownik i lekcja 19:

Pełny paradygmat zaimka dopełnienia, na regularnym czasowniku شاهَدَ „oglądał, zobaczył”:

نونُ الوِقايَة jednym rzutem oka. Ten sam rdzeń, te same trzy litery, dwaj różni gospodarze:

Te same dwa zaimki przez całą koniugację, żeby było widać, gdzie są szwy. Tylko dwa ostatnie wiersze cokolwiek zmieniają:

Poza tymi tabelami zostawione: tryb rozkazujący i tryb apokopowany (dżazm) z przyczepionym zaimkiem (lekcje 35 i 36) oraz to, co puste i ułomne czasowniki robią na szwie (lekcje 50 i 51).

Przykłady

Typowe błędy

• أَعْرِفُ المُعَلِّمونَ. -> أَعْرِفُ المُعَلِّمينَ. — regularna męska liczba mnoga znaczy biernik przez ـينَ. المُعَلِّمونَ to forma podmiotu i nie może być dopełnieniem.
• رَأَيْتُ المُعَلِّماتَ. -> رَأَيْتُ المُعَلِّماتِ. — regularna żeńska liczba mnoga bierze kasrę jako biernik. Fathy, której tu oczekujesz, ta klasa po prostu nie ma.
• سَأَلي المُديرُ. -> سَأَلَني المُديرُ. — czasownik potrzebuje نونُ الوِقايَة przed ـي. Bez ن wyraz wygląda jak rzeczownik z dzierżawczym zaimkiem.
• كِتابْني عَلَى الطّاوِلَةِ. -> كِتابي عَلَى الطّاوِلَةِ. — ten sam błąd wspak. Rzeczowniki biorą gołe ـي; ochronne ن należy tylko do czasowników.
• كَتَبَ الوَلَدُ الرِّسالَةُ. -> كَتَبَ الوَلَدُ الرِّسالَةَ. — dwie dammy znaczą dwóch wykonawców. Drugi rzeczownik to to, co zostało napisane, więc bierze fathę.
• قَرَأْتُ الكِتابانِ. -> قَرَأْتُ الكِتابَيْنِ. — biernik liczby podwójnej to ـَيْنِ. ـانِ to mianownik, forma dla wykonawcy — a wykonawca zwykle stoi po czasowniku, więc samo miejsce nie powie ci, które jest które.
• قَرَأَ الطّالِبُ كِتابَ. -> قَرَأَ الطّالِبُ كِتابًا. — nieokreślone dopełnienie zachowuje tanwin, a tanwin fathy potrzebuje niemego alifu-siedzenia.
• أُحِبُّ هُوَ. -> أُحِبُّهُ. — zaimek dopełnienia nigdy nie jest wolnym słowem. هُوَ to zaimek podmiotu; dopełnienie to końcówka ـهُ przyklejona do czasownika.
• شاهَدْتُ هُمْ فِي السّوقِ. -> شاهَدْتُهُمْ فِي السّوقِ. — ta sama reguła, liczba mnoga. Napisz czasownik i jego zaimek jako jedno słowo, bez spacji.
• هَلْ شاهَدْتِهُ؟ -> هَلْ شاهَدْتِهِ؟ — po kasrze żeńskiego ـتِ końcówka هُ harmonizuje do هِ, dokładnie tak jak w فيهِ i كِتابِهِ.

Wskazówki

• Śpiewaj oba paradygmaty obok siebie: كِتابي، كِتابُكَ، كِتابُهُ… przeciw شاهَدَني، شاهَدَكَ، شاهَدَهُ… Różni się tylko pierwsze miejsce, i ta jedna niezgodność jest نونُ الوِقايَة.
• Sposób na zapamiętanie ن: ـي od „mnie” odgryza samogłoskę przed sobą, więc czasownik zakłada kask. Rzeczowniki godzą się stracić końcówkę; czasowniki nie.
• Sprawdź każdy rzeczownik po czasowniku, podstawiając gołe „go / ją”, bez przyimka pomiędzy. Jeśli to działa, arabski rzeczownik jest مَنْصوب i potrzebuje biernika.
• Naucz się obu regularnych liczb mnogich jako jednego faktu — „wszystko, co nie jest podmiotem, wygląda tak samo”: المُعَلِّمينَ i المُعَلِّماتِ służą i jako dopełnienie, i jako dopełnienie przyimka.
• Nie ufaj fathie, że to cała historia. Zanim napiszesz dopełnienie, zapytaj, do której klasy należy rzeczownik: liczba pojedyncza i łamana liczba mnoga biorą fathę, pozostałe trzy nie.
• Ćwicz na głos wymowę w pauzie كِتابًا. Zatrzymanie na długim ā to często jedyna samogłoska przypadka, którą usłyszysz na końcu zdania, i szybki sposób, by brzmieć precyzyjnie.
• Zdania z przestawionym szykiem jak سَأَلَ المُعَلِّمَ الطّالِبُ są na razie do czytania, nie do pisania. Twórz فِعْل + فاعِل + مَفْعول, aż końcówki wejdą w krew.
• Na razie olej każde inne użycie fathy — po كانَ, na przysłówkach, na dopełnieniu bezwzględnym. Przyjdą z własnymi lekcjami i każde ma własny wyzwalacz.