W skrócie

Liczebniki główne mówią, ile; porządkowe — które z rzędu: trzecia lekcja, piąte piętro, pierwszy raz. Gramatykalnie arabski liczebnik porządkowy to wcale nie liczba. To zwykły przymiotnik wycięty na wzorze فاعِل i zachowuje się dokładnie jak كَبير albo جَديد: idzie za rzeczownikiem i zgadza się z nim. Ta sama garść rdzeni daje też ułamki (نِصْف، ثُلُث، رُبُع), a godziny i datę buduje się niemal w całości z porządkowych — dlatego wszystkie cztery tematy mieszkają w jednej lekcji.

Po regułach liczenia z lekcji 26 to ulga: żadnej odwrotnej zgody rodzaju, żadnego dopełniacza liczby mnogiej do pilnowania, nic do odwracania. To, co naprawdę musisz zapamiętać, jest małe

• dwa porządkowe, które są nieregularne (أَوَّل i ثانٍ), jeden rdzeń, który chowa swoje د (سادِس, a nie cokolwiek zbudowanego na ت z سِتَّة), i cztery albo pięć stałych ram do podawania godziny. Potem potrafisz powiedzieć, kiedy jest spotkanie, kiedy się urodziłeś i ile książki przeczytałeś.

Zasada

1. Porządkowe 1–10 wycina się na فاعِل. Weź rdzeń liczebnika głównego i wlej go w kształt فاعِل: ثَلاثَةٌ -> ثالِثٌ، خَمْسَةٌ -> خامِسٌ، سَبْعَةٌ -> سابِعٌ، عَشَرَةٌ -> عاشِرٌ. Żeńską robi się zwykłym sposobem, dodając ة: ثالِثَةٌ، خامِسَةٌ، عاشِرَةٌ. Dwa hasła nie idą za regułą i trzeba je zapamiętać jako osobne słowa: „pierwszy” to أَوَّلُ / أُولى (nie ma w nim فاعِل nigdzie), a „drugi” to ثانٍ / ثانِيَةٌ, regularne kształtem, ale nieregularne w końcówkach (zasada 4).

2. سادِس i dlaczego ma د. Główne سِتَّةٌ wygląda, jakby jego porządkowe miało powstać z س-ت-ت, ale rdzeń to naprawdę س-د-س; د dawno wessało się wewnątrz سِتَّة i wraca w każdym innym słowie rodziny — ułamek سُدُسٌ, przymiotnik سُداسِيٌّ (sześcioczęściowy). Więc porządkowe to سادِسٌ / سادِسَةٌ. Zapamiętaj سِتَّة i سادِس jako parę, a problem znika.

3. Porządkowe to zwykły نَعْت, więc zgadza się na trzy sposoby. Rodzaj, przypadek i określoność — dokładnie zgoda z lekcji 8, i stoi po rzeczowniku, tam gdzie angielski (i polski) stawia je przed:

• الدَّرْسُ الثّالِثُ — trzecia lekcja (męski, mianownik, określony)
• الصَّفْحَةُ الثّالِثَةُ — trzecia strona (żeński)
• في الفَصْلِ الأَوَّلِ — w pierwszym rozdziale (dopełniacz po في, więc oba słowa kończą się kasrą)
• قَرَأْتُ الفَصْلَ الأَوَّلَ — Przeczytałem pierwszy rozdział (biernik)

Określoność to zasada, którą uczący się łamią najczęściej: jeśli rzeczownik ma الـ, porządkowe musi mieć الـ też. الدَّرْسُ الثّالِثُ to „trzecia lekcja”; الدَّرْسُ ثالِثٌ to całe zdanie, „lekcja jest trzecia”. Para nieokreślona jest możliwa i znaczy to, co mówi: دَرْسٌ ثالِثٌ, „jakaś trzecia lekcja”.

4. ثانٍ to اسْم مَنْقوص — imię, które kończy się słabym ي. Jego końcówki zachowują się nietypowo i warto to trafić wcześnie, bo „drugi” jest wszędzie:

• nieokreślony mianownik i dopełniacz: ثانٍ (ي znika z pisma całkowicie)
• nieokreślony biernik: ثانِياً (ي wraca)
• określony: الثّاني w mianowniku i dopełniaczu — końcówka jest, ale niema (مُقَدَّرَة, „domniemana”), więc na ي nic nie jest napisane — i الثّانِيَ w bierniku

Zatem: جاءَ طالِبٌ ثانٍ، رَأَيْتُ طالِباً ثانِياً، الطّالِبُ الثّاني، رَأَيْتُ الطّالِبَ الثّانِيَ. Żeńskie ثانِيَةٌ / الثّانِيَةُ jest całkowicie regularne i to forma, której będziesz używać najczęściej, bo to nią idzie zegar. Dlaczego ي tak się zachowuje, to temat lekcji 41; na razie skopiuj cztery formy.

5. أَوَّل odmawia tanwinu. أَوَّلُ to diptot (مَمْنوعٌ مِنَ الصَّرْف): gdy jest nieokreślone i stoi samo, nie bierze tanwinu wcale, a jego dopełniacz to fatha, nie kasra. W praktyce spotykasz je w dwóch bezpiecznych pozycjach, w których problem nigdy nie powstaje — z الـ (الفَصْلُ الأَوَّلُ، في الفَصْلِ الأَوَّلِ) i jako pierwsze słowo إِضافَة (أَوَّلُ مَرَّةٍ، لِأَوَّلِ مَرَّةٍ), bo obie przywracają zwykłą kasrę. Żeńskie أُولى / الأُولى nie zmienia końcówki wcale: المَرَّةُ الأُولى، في المَرَّةِ الأُولى. Jedną stałą formę warto zapamiętać osobno: przysłówek أَوَّلاً, „przede wszystkim, po pierwsze”, który tanwin niesie.

6. Porządkowe może stanąć pierwsze, jako إِضافَة. Obok الدَّرْسُ الثّالِثُ arabski może powiedzieć ثالِثُ دَرْسٍ — porządkowe z przodu, zwykle męskie nawet gdy rzeczownik jest żeński, a rzeczownik w liczbie pojedynczej, nieokreślony i w dopełniaczu za nim (lekcja 20). Znaczenie to samo, ale sformułowanie ciaśniejsze, a przy أَوَّل i آخِر to zwykły sposób mówienia: أَوَّلُ يَوْمٍ (pierwszy dzień)، أَوَّلُ مَرَّةٍ (pierwszy raz)، آخِرُ قِطارٍ (ostatni pociąg)، ثالِثُ طابِقٍ.

7. 11 i 12 są nieodmienne. Od jedenastu do dziewiętnastu porządkowe to złożenie, i jak złożenia główne z lekcji 26 obie połówki są zamknięte na fathze i nigdy nie zmieniają się ze względu na przypadek: الحادِيَ عَشَرَ (r.m.) / الحادِيَةَ عَشْرَةَ (r.ż.)، الثّانِيَ عَشَرَ (r.m.) / الثّانِيَةَ عَشْرَةَ (r.ż.). Zauważ, że „jedenasty” to الحادي, nie الأَحَد. Od dwudziestu dziesiątki służą za porządkowe bez zmiany (الذِّكْرى العِشْرونَ), a jedności łączy się z przodu przez وَ: الدَّرْسُ الثّالِثُ وَالعِشْرونَ، القَرْنُ الحادي وَالعِشْرونَ.

8. Ułamki wycina się na فُعُل. ثُلُثٌ (jedna trzecia)، رُبُعٌ (jedna czwarta)، خُمُسٌ (jedna piąta)، سُدُسٌ (jedna szósta)، ثُمُنٌ (jedna ósma). Każde z nich jest równie poprawne z sukunem na środkowej literze — ثُلْثٌ، رُبْعٌ، خُمْسٌ — i to wymowa, którą usłyszysz przy zegarze. „Połowa” jest poza wzorem: نِصْفٌ. Liczby mnogie to łamane liczby mnogie na أَفْعال: أَنْصافٌ، أَثْلاثٌ، أَرْباعٌ، أَخْماسٌ، أَثْمانٌ. Żeby zbudować ułamek złożony, policz mnogą regułami, które już znasz: ثَلاثَةُ أَرْباعٍ (trzy czwarte)، خَمْسَةُ أَثْمانٍ (pięć ósmych). Dwie trzecie to liczba podwójna: ثُلُثانِ, a w إِضافَة zrzuca swoje ن — ثُلُثا الطُّلّابِ. Ułamek czegoś konkretnego to po prostu إِضافَة: نِصْفُ الكِتابِ، رُبْعُ السّاعَةِ. Procenty mówi się z في المِئَةِ (albo بِالمِئَةِ): عِشْرونَ في المِئَةِ.

9. Zegar idzie na żeńskich porządkowych. Rama to السّاعَةُ + żeńskie porządkowe; porządkowe jest żeńskie, bo zgadza się z السّاعَة, które samo jest rzeczownikiem we frazie: السّاعَةُ الثّالِثَةُ, dosłownie „godzina jest trzecia”. Pierwsza godzina łamie serię — السّاعَةُ الواحِدَةُ, nie الأُولى. Minuty dodaje się przez وَ, a odejmuje przez إِلّا:

• السّاعَةُ الثّالِثَةُ وَالرُّبْعُ / وَالنِّصْفُ / وَعَشْرُ دَقائِقَ
• السّاعَةُ الرّابِعَةُ إِلّا رُبْعاً / إِلّا عَشْرَ دَقائِقَ

Dwie zasady przypadka trzymają to w ryzach. To, co idzie po وَ, kopiuje przypadek السّاعَة, więc zmienia się, gdy przyjdzie przyimek: السّاعَةُ الثّامِنَةُ وَالنِّصْفُ, ale في السّاعَةِ الثّامِنَةِ وَالنِّصْفِ. To, co idzie po إِلّا, jest w bierniku i zostaje w bierniku w każdej pozycji: إِلّا رُبْعاً. (إِلّا to cały temat lekcji 62; tutaj weź biernik jako część ramy.) Zauważ też, że دَقيقَة jest żeńskie, więc jego liczby zachowują się odwrotnie jak zwykle — خَمْسُ دَقائِقَ، عَشْرُ دَقائِقَ bez ة na liczebniku. Pytanie to كَمِ السّاعَةُ؟, a pora dnia to okolicznik w bierniku: صَباحاً، ظُهْراً، مَساءً، لَيْلاً, albo بَعْدَ الظُّهْرِ.

10. Daty: dni, miesiące, lata. Dni to أَيّامُ الأُسْبوعِ, wszystkie określone i w większości zbudowane na samych liczbach — الأَحَد to „ten jeden”, الاثْنَيْن „te dwa”, الثُّلاثاء „te trzy”. Tydzień roboczy w dużej części świata arabskiego biegnie مِنَ الأَحَدِ إِلى الخَميسِ. Dla miesięcy są dwa konkurujące zestawy: nazwy międzynarodowe (يَنايِر، فِبْرايِر، مارِس …) są standardem w Egipcie, Sudanie, Jemenie i Zatoce, podczas gdy Syria, Liban, Jordania, Palestyna i Irak używają starego semickiego zestawu (كانونُ الثّاني، شُباط، آذار …) — ten sam miesiąc, inne słowo, i zauważ, że cztery z tych nazw zawierają porządkowe الأَوَّل i الثّاني. Maghreb idzie znowu swoją drogą: Algieria i Tunezja drukują nazwy z francuskiego (جانْفي، فيفْري …). Nazwy miesięcy to obce albo nieodmienne nazwy własne: nie biorą tanwinu, a większość pokazuje fathę w dopełniaczu (في سِبْتَمْبَرَ), podczas gdy te kończące się długą samogłoską nigdy się nie zmieniają (في مايو).

Datę pisze się cyframi i czyta dzień-miesiąc-rok: 3 مارِس 2026. (Ten kurs pisze cyfry 0–9; duża część Maszriku drukuje zamiast tego kształty arabsko-indyjskie i czyta je tak samo.) Dwie ramy pokrywają niemal wszystko, czego potrzebujesz: porządkową, وَصَلَ في الأَوَّلِ مِنْ سِبْتَمْبَرَ, i ramę roku, وُلِدَ عامَ 1998 (z عامَ w bierniku jako okolicznikiem czasu) albo وُلِدَ في عامِ 1998 (z في, więc dopełniacz). وُلِدَ to czasownik w stronie biernej — lekcja 52 — więc na razie weź to jako zwrot. Sam rok to zwykły liczebnik główny, gdy mówisz go na głos, a po عامِ stoi w dopełniaczu: في عامِ أَلْفٍ وَتِسْعِمِئَةٍ وَثَمانِيَةٍ وَتِسْعينَ.

Formy i schematy

Porządkowe 1–12, z głównymi, z których pochodzą:

Końcówki ثانٍ, jedynego porządkowego, którego znaki przypadka są nieregularne:

Ułamki (warianty z sukunem ثُلْث، رُبْع، خُمْس są równie poprawne):

Podawanie godziny — jedna godzina, wszystkie zwykłe plasterki:

Dni tygodnia:

Dwa zestawy miesięcy obok siebie (oba to współczesny arabski literacki — rozdział jest regionalny):

Przykłady

Typowe błędy

• السّاعَةُ الثَّلاثَةُ -> السّاعَةُ الثّالِثَةُ — zegar bierze porządkowe, nigdy główne. الثَّلاثَة to ilość „trzy”, الثّالِثَة to „ta trzecia”.
• السّاعَةُ الأُولى -> السّاعَةُ الواحِدَةُ — pierwsza godzina to jedyne miejsce, w którym zegar używa واحِدَة. الأُولى znaczy „pierwsza” i używa się go o rozdziałach, pokojach i razach, nie o godzinie na tarczy.
• الدَّرْسُ ثالِثٌ -> الدَّرْسُ الثّالِثُ — porządkowe to نَعْت i musi skopiować określoność swojego rzeczownika. Zostawione nieokreślone zamienia frazę w zdanie: „lekcja jest trzecia”.
• الصَّفْحَةُ الثّالِثُ -> الصَّفْحَةُ الثّالِثَةُ — i musi skopiować rodzaj. صَفْحَة jest żeńskie, więc porządkowe bierze ة.
• في الفَصْلِ الأَوَّلُ -> في الفَصْلِ الأَوَّلِ — i przypadek. Po في oba słowa są مَجْرور; porządkowe nie jest zwolnione, bo to liczba.
• الطّالِبُ الثّانِيْ -> الطّالِبُ الثّاني — nigdy nie kładź sukunu na ي w الثّاني. Jego końcówki mianownika i dopełniacza są nieme, a ي zostaje po prostu gołe; pisze się tylko biernik, الثّانِيَ.
• الفَصْلُ السّائِتُ -> الفَصْلُ السّادِسُ — porządkowe od سِتَّة buduje się na rdzeniu س-د-س, który daje też ułamek سُدُس. Nie ma w nim ت.
• الدَّرْسُ الأَحَدَ عَشَرَ -> الدَّرْسُ الحادِيَ عَشَرَ — jedenasty to الحادي, nie główne أَحَد. Druga połówka عَشَرَ nigdy się nie zmienia.
• السّاعَةُ الرّابِعَةُ إِلّا رُبْعٌ -> السّاعَةُ الرّابِعَةُ إِلّا رُبْعاً — cokolwiek idzie po إِلّا, jest w bierniku, w każdej pozycji w zdaniu.
• في السّاعَةِ الثّامِنَةِ وَالنِّصْفُ -> في السّاعَةِ الثّامِنَةِ وَالنِّصْفِ — to, co idzie po وَ, kopiuje przypadek السّاعَة, więc po przyimku przechodzi w kasrę.

Wskazówki

• Ucz się porządkowego jako kształtu, nie jako dwunastu osobnych słów: weź główne, zostaw jego trzy litery, wlej je w فاعِل. Tylko 1, 2 i 6 trzeba zapamiętać osobno.
• Mów godzinę na głos po arabsku za każdym razem, gdy przez tydzień zerkniesz na zegar. Cztery ramy (وَالرُّبْعُ، وَالنِّصْفُ، إِلّا رُبْعاً، وَعَشْرُ دَقائِقَ) pokrywają niemal każdą godzinę dnia.
• Sposób na zapamiętanie سادِس: ułamek سُدُس pokazuje ci د, które سِتَّة połknęło.
• Gdy nie jesteś pewien końcówki frazy zegarowej, zapytaj, w jakim przypadku stoi السّاعَة. Wszystko połączone وَ idzie za nim; tylko kawałek po إِلّا odmawia i zostaje w bierniku.
• Naucz się zestawu miesięcy regionu, który naprawdę czytasz albo do którego jedziesz, a drugi trzymaj do rozpoznawania. Depesza użyje كانونُ الثّاني i يَنايِر na ten sam miesiąc tego samego dnia.
• Cyfry na stronie zostają cyframi — 3 مارِس 2026 — i stają się słowami dopiero, gdy mówisz. Nie próbuj odmieniać cyfry, którą napisałeś.
• Dwie formy warto przeuczyć, bo pojawiają się na każdym formularzu, jaki kiedykolwiek wypełnisz: تاريخُ الميلادِ (data urodzenia) i رَقْمُ الصَّفْحَةِ (numer strony).
• Teorię na razie zostaw: dlaczego ثانٍ zrzuca ي i dlaczego أَوَّلُ odmawia tanwinu, to lekcja 41, a gramatyka إِلّا to lekcja 62. Powyższe formy działają bez jednego i drugiego.