W skrócie

Liczenie w angielskim to najłatwiejsza gramatyka, jaka jest: bierzesz liczebnik, stawiasz liczbę mnogą, koniec — „three books”, „twenty books”, „a hundred books”. Arabski za każdym razem zadaje dwa dodatkowe pytania. Jaki kształt bierze sam liczebnik — i co ten liczebnik robi potem z rzeczownikiem za sobą? Odpowiedzi zmieniają się w miarę wspinaczki: 1–2 zachowują się jednymi, 3–10 innymi, wszystko od 11 do 99 trzecimi, a 100 i 1000 wracają do własnej idafy. Dlatego uczący się, którzy już prowadzą rozmowę, wciąż się potykają na „pięciu studentach”.

Dobra wiadomość: tych schematów jest tylko kilka, są całkowicie regularne, i ta lekcja daje ci je wszystkie. Jaki by nie był schemat, rzeczownik po liczebniku ma jedną robotę — powiedzieć, co liczysz — choć dopiero od 11 wzwyż tradycyjna gramatyka daje mu własną nazwę techniczną, التَّمْييز, „tamyiz”; przy 3–10 oraz przy 100 i 1000 ten sam rzeczownik to مُضافٌ إِلَيْهِ zwykłej إِضافَة. Naucz się, jakiego kształtu żąda każde pasmo liczb, plus tej jednej dziwnej zgody, przez którą ثَلاثَةٌ idzie z rzeczownikiem męskim, a ثَلاثٌ z żeńskim, a ceny, wiek, daty i ilości otwierają się naraz.

Zasada

1. Same słowa do liczenia. Arabski pisze cyfry od lewej do prawej wewnątrz zdania pisanego od prawej do lewej, w jednym z dwóch konkurujących zestawów kształtów: 0–9, których już używasz (jedyny zestaw w Maghrebie i coraz częstszy gdzie indziej), albo kształty arabsko-indyjskie, nadal zwykłe w Egipcie i dużej części Maszriku. Oba czyta się na głos tymi samymi pełnymi słowami, i ta lekcja drukuje 0–9. Słowa na 0–10 mają po dwa kształty (paradygmaty w następnym rozdziale); 11–19 to złożenia dwuwyrazowe; 20, 30, 40 … ponownie używają końcówki regularnej męskiej liczby mnogiej, którą poznałeś w lekcji 9. Słowo na 100 tradycyjnie pisze się مِائَةٌ, z alifem, który się pisze, ale nie wymawia — skamielina pisowni. Współczesna uproszczona pisownia مِئَةٌ jest dziś całkowicie dopuszczalna i coraz częstsza; obie czyta się tak samo. Wybierz jedną i bądź konsekwentny.

2. Schemat pierwszy — 1 i 2 stają po rzeczowniku, jako przymiotniki. To odwrotność angielskiego (i polskiego) szyku i najczęściej zapominana z trzech zasad. واحِدٌ i اِثْنانِ to wcale nie liczniki; to zwykłe przymiotniki, które idą za rzeczownikiem i zgadzają się z nim w rodzaju, przypadku i określoności, dokładnie jak każdy przymiotnik z lekcji 8:

• كِتابٌ واحِدٌ — jedna książka
• طالِبَةٌ واحِدَةٌ — jedna studentka
• كِتابانِ اثْنانِ — dwie książki

I tu praktyczny punkt: zwykle w ogóle ich nie mówisz. Sam kształt rzeczownika już niesie tę informację. Same كِتابٌ znaczy „jakaś książka, jedna książka”, a liczba podwójna كِتابانِ (lekcja 12) znaczy „dwie książki” bez żadnego liczebnika. Dodaj واحِدٌ albo اِثْنانِ tylko wtedy, gdy podkreślasz liczbę — „tylko jedna książka”, „dwie, nie trzy”.

3. Schemat drugi — 3 do 10 budują إِضافَة z dopełniaczem liczby mnogiej. Od trzech wzwyż liczebnik skacze przed rzeczownik i przejmuje ster. Para to idafa dokładnie tego rodzaju, którego uczyłeś się w lekcji 20: liczebnik jest مُضاف, a liczony rzeczownik مُضافٌ إِلَيْهِ, więc rzeczownik idzie w liczbę mnogą i w dopełniacz:

• ثَلاثَةُ كُتُبٍ — trzy książki
• عَشَرَةُ أَيّامٍ — dziesięć dni
• خَمْسُ طالِباتٍ — pięć studentek
• تِسْعُ سَنَواتٍ — dziewięć lat

Ponieważ to prawdziwa إِضافَة, liczebnik traci tanwin (ثَلاثَةُ, nie *ثَلاثَةٌ), a rzeczownik bierze nieokreślony dopełniacz ـٍ. I ponieważ to prawdziwa إِضافَة, ة w ثَلاثَةُ wymawia się jako pełne ت — ثَلاثَةُ كُتُبٍ słychać z twardym ت w środku, nie z lekkim końcowym -a pauzalnego ثَلاثَة.

4. Odwrócenie rodzaju (التَّذْكيرُ والتَّأْنيثُ في العَدَد). Przy liczbach 3–10 liczebnik bierze znak rodzaju przeciwny do tego, co liczy. Rzeczownik męski ściąga ة na liczebnik; rzeczownik żeński zostawia liczebnik goły:

• męski كِتابٌ -> ثَلاثَةُ كُتُبٍ (liczebnik niesie ة)
• żeński طالِبَةٌ -> ثَلاثُ طالِباتٍ (liczebnik nie ma ة)

Wygląda to na przekorę i tak jest; podręczniki nazywają to „polaryzacją” i nie ma tu nic do rozumienia, tylko do ćwiczenia. Dwie robocze uwagi:

• Rodzaj oceniaj po liczbie pojedynczej, nie po kształcie mnogiej. كُتُبٌ niczym nie przypomina słowa męskiego, ale jego forma w lp. كِتابٌ jest męska, więc liczebnik bierze ة. سَنَواتٌ ma żeńską końcówkę liczby mnogiej, a jego forma w lp. سَنَةٌ jest żeńska, więc liczebnik zostaje goły: تِسْعُ سَنَواتٍ. أَيّامٌ to łamana liczba mnoga męskiego يَوْمٌ: عَشَرَةُ أَيّامٍ.
• Polaryzacja dotyczy 3–10 oraz części jedności w 13–19 i 23–99. Nie dotyczy 1, 2, 11 ani 12, które po prostu zgadzają się ze swoim rzeczownikiem, ani dziesiątek, ani مِائَةٌ i أَلْفٌ, które nigdy nie zmieniają kształtu ze względu na rodzaj tego, co liczą.

5. Schemat trzeci — od 11 do 99 rzeczownik jest w liczbie pojedynczej i w bierniku. To wielki upraszczacz. Wszystko od 11 do 99 bierze liczony rzeczownik w liczbie pojedynczej w nieokreślonym bierniku, z końcówką tanwin fathy ـً:

• أَحَدَ عَشَرَ كِتابًا — jedenaście książek (dosł. „jedenaście książka”)
• إِحْدى عَشْرَةَ طالِبَةً — jedenaście studentek
• عِشْرونَ طالِبًا — dwudziestu studentów
• خَمْسَةٌ وعِشْرونَ كِتابًا — dwadzieścia pięć książek

Jeden rzeczownik, jedna końcówka, od 11 aż do 99. Zauważ pisownię tej końcówki: po tanwinie fathy dodaje się alif (كِتابًا، طالِبًا، يَوْمًا) — ale nie po ة i nie po końcowej hamzie, która już ma alif przed sobą albo pod sobą (طالِبَةً، سَنَةً، مَساءً).

6. Dlaczego ـً liczy się bardziej niż inne końcówki. Przewodnik wymowy powiedział ci, że w الوَقْف — przy zatrzymaniu na końcu frazy — końcówki przypadka po prostu się nie wymawia. Tanwin biernika to słynny wyjątek: tanwin zrzucasz, ale alif zostaje, i słowo kończy się słyszalną długą samogłoską. Więc عِشْرونَ كِتابًا naprawdę słychać z tą końcówką nawet w swobodnej mowie, podczas gdy ـٍ z ثَلاثَةُ كُتُبٍ znika w pauzie. Ze wszystkich końcówek przypadka, które ta ścieżka drukuje, to ta, którą naprawdę usłyszysz w radiu — dlatego liczenie to dobre miejsce, by zacząć trenować ucho pod إِعْراب.

7. Liczebniki złożone 21–99: jedność + وَ + dziesiątka. Arabski mówi najpierw małą część, połączoną وَ: „pięć i dwadzieścia”. Część jedności zachowuje się tak, jakby stała sama (więc 3–9 zachowują polaryzację), dziesiątka nigdy nie zmienia się ze względu na rodzaj, a تَمْييز zostaje w liczbie pojedynczej w bierniku:

• خَمْسَةٌ وعِشْرونَ كِتابًا — 25 książek
• خَمْسٌ وعِشْرونَ طالِبَةً — 25 studentek
• واحِدٌ وثَلاثونَ يَوْمًا / إِحْدى وثَلاثونَ لَيْلَةً — 31 dni / 31 nocy
• اِثْنانِ وأَرْبَعونَ رَجُلًا — 42 mężczyzn

8. Co się odmienia, a co jest nieodmienne. Trzy różne zachowania, i musisz je trzymać osobno:

• 3–10 odmieniają się w pełni, jako pierwszy człon إِضافَة: ثَلاثَةُ كُتُبٍ (مَرْفوع) / قَرَأْتُ ثَلاثَةَ كُتُبٍ (مَنْصوب) / في ثَلاثَةِ كُتُبٍ (مَجْرور). Jedna naga samogłoska, bez tanwinu.
• 11–19 są مَبْنِيّ — nieodmienne. Obie połówki siedzą na fathze, cokolwiek robi zdanie: أَحَدَ عَشَرَ، ثَلاثَةَ عَشَرَ، تِسْعَةَ عَشَرَ — jako podmiot, jako dopełnienie albo po przyimku jednakowo. Jedyny wyjątek to 12, którego pierwsza połówka to liczba podwójna i dlatego się waha: اِثْنا عَشَرَ (مَرْفوع), ale اِثْنَيْ عَشَرَ (مَنْصوب ومَجْرور).
• Dziesiątki niosą końcówkę regularnej męskiej liczby mnogiej i wahają się wraz z nią: عِشْرونَ, gdy fraza jest مَرْفوع, عِشْرينَ, gdy jest مَنْصوب albo مَجْرور — جاءَ عِشْرونَ طالِبًا, ale رَأَيْتُ عِشْرينَ طالِبًا. ن tu nigdy nie odpada, bo liczebnik nie jest مُضاف.

9. 100 i 1000 wracają do إِضافَة — z dopełniaczem liczby pojedynczej. مِائَةٌ i أَلْفٌ to zwykłe rzeczowniki, więc biorą idafę jak każdy inny rzeczownik, a ich liczony rzeczownik jest w dopełniaczu liczby pojedynczej: مِائَةُ كِتابٍ، أَلْفُ سَنَةٍ، مِائَةُ طالِبٍ. مِائَةٌ jest żeńskie, dlatego setki buduje się z gołą jednością: ثَلاثُمِائَةٍ، خَمْسُمِائَةٍ (zwykle pisane jako jedno słowo). أَلْفٌ jest męskie i liczy się normalnie: ثَلاثَةُ آلافٍ. W długim złożeniu تَمْييز idzie za najbliższym sobie liczebnikiem: مِائَةٌ وخَمْسَةٌ وعِشْرونَ كِتابًا, ale samo مِائَةُ كِتابٍ.

10. „Trzy książki” określone — liczenie czegoś już określonego. Wszystko powyżej liczy rzeczy nieokreślone. Żeby policzyć coś już określonego, zostaw rzeczownik z jego الـ i postaw liczebnik po nim jako przymiotnik, z własnym الـ i tą samą polaryzacją:

• الكُتُبُ الثَّلاثَةُ — te trzy książki
• الطّالِباتُ الخَمْسُ — te pięć studentek

11. Pytanie „ile”. كَمْ z lekcji 15 bierze dokładnie wzór 11–99 — jeden rzeczownik w liczbie pojedynczej w bierniku zaraz po sobie: كَمْ كِتابًا قَرَأْتَ؟ / كَمْ ساعَةً تَعْمَلُ؟ Odpowiadaj pełną frazą liczebnikową albo samym liczebnikiem.

Formy i schematy

0–10. Dwie kolumny wybiera rodzaj liczby pojedynczej liczonego rzeczownika; od 3 wzwyż znak jest odwrócony.

To formy samodzielne, tak jakbyś je mówił, licząc na głos. Przed rzeczownikiem tanwin odpada (ثَلاثَةُ كُتُبٍ). ثَمانٍ to jedno niewygodne słowo: przed rzeczownikiem pojawia się jako ثَماني نِساءٍ, z ثَمانِيَ w bierniku.

11–19 — dwa nieodmienne słowa, oba na fathze. Połówka jedności odwraca rodzaj (polaryzacja), połówka عَشَرَ zgadza się z rzeczownikiem wprost.

Dziesiątki — jedno słowo, dwa kształty, żadnego rodzaju.

Setki i tysiące — zwykłe rzeczowniki, więc idafa z dopełniaczem liczby pojedynczej.

Cztery schematy na jednej stronie — to tabela do zapamiętania.

Tylko wiersz 11–99 to تَمْييز w ścisłym tradycyjnym sensie; pozostałe dwa wiersze z konstrukcją to zwykła إِضافَة, z licznym rzeczownikiem jako jej مُضافٌ إِلَيْهِ (zasady 3 i 9).

Liczebnik 3–10 we wszystkich trzech przypadkach — rusza się tylko liczebnik; مُضافٌ إِلَيْهِ jest zamknięty w dopełniaczu, dokładnie jak w każdej إِضافَة.

Polaryzacja rozpisana na prawdziwych liczbach mnogich — zawsze sprawdzaj liczbę pojedynczą.

Przykłady

Typowe błędy

• ثَلاثُ كُتُبٍ -> ثَلاثَةُ كُتُبٍ — liczba pojedyncza to męskie كِتابٌ, więc liczebnik bierze ة. Nie oceniaj rodzaju po wyglądzie liczby mnogiej.
• ثَلاثَةُ بَناتٍ -> ثَلاثُ بَناتٍ — i błąd lustrzany: بِنْتٌ jest żeńskie, więc od 3 do 10 liczebnik idzie goły.
• عِشْرونَ كُتُبٍ -> عِشْرونَ كِتابًا — od 11 do 99 liczony rzeczownik jest w liczbie pojedynczej i w bierniku. Dopełniacz liczby mnogiej należy tylko do 3–10.
• خَمْسَةُ كِتابٍ -> خَمْسَةُ كُتُبٍ — i lustrzane odbicie: 3–10 żądają liczby mnogiej. Liczba pojedyncza tu to wzór 11–99 zastosowany w złym paśmie.
• ثَلاثَةُ كُتُبٌ -> ثَلاثَةُ كُتُبٍ — rzeczownik po 3–10 to drugi człon إِضافَة, więc jest مَجْرور: tanwin kasry, nigdy tanwin dammy.
• ثَلاثَةٌ كُتُبٍ -> ثَلاثَةُ كُتُبٍ — liczebnik to pierwszy człon tej samej إِضافَة, więc traci tanwin i zostawia jedną nagą samogłoskę.
• واحِدُ كِتابٍ -> كِتابٌ واحِدٌ — 1 to nie licznik. Idzie za rzeczownikiem jak przymiotnik, i przez większość czasu po prostu go opuszczasz.
• اِثْنانِ كُتُبٍ -> كِتابانِ — dwoje czegokolwiek to liczba podwójna, a liczba podwójna sama mówi „dwa”. Dodaj اثْنانِ po niej tylko dla emfazy.
• جاءَ عِشْرينَ طالِبًا -> جاءَ عِشْرونَ طالِبًا — dziesiątki naprawdę się odmieniają: ـونَ dla podmiotu, ـينَ po dopełnieniu czasownika albo po przyimku.
• أَحَدَ عَشَرُ كِتابًا -> أَحَدَ عَشَرَ كِتابًا — 11 do 19 są zamrożone na fathze w obu połówkach, w każdej pozycji w zdaniu. Zmienia się tylko 12 (اِثْنا / اِثْنَيْ).
• مِائَةُ كُتُبٍ -> مِائَةُ كِتابٍ — 100 i 1000 biorą dopełniacz liczby pojedynczej, nie mnogiej. Wzór mnogi kończy się na 10.

Wskazówki

• Ucz się 3–10 jako par, nigdy jako pojedynczych słów: ثَلاثَةٌ/ثَلاثٌ، أَرْبَعَةٌ/أَرْبَعٌ، خَمْسَةٌ/خَمْسٌ. Zapamiętanie jednej formy i wyprowadzanie drugiej pod presją nigdy nie działa.
• Jedno zdanie trzyma rdzeń systemu: „do dziesięciu rzeczownik jest w liczbie mnogiej i w dopełniaczu; od jedenastu jest w liczbie pojedynczej i w bierniku; jeden i dwa stają z tyłu”. Powtarzaj je, aż pójdzie automatycznie.
• Przy polaryzacji ćwicz odruch „jaka jest liczba pojedyncza i czy ona jest męska, czy żeńska?”. Rodzaj końcówki liczby mnogiej nie ma znaczenia — سَنَواتٍ i طالِباتٍ biorą goły liczebnik, bo سَنَةٌ i طالِبَةٌ są żeńskie, nie z powodu ـاتٌ.
• Ćwicz na dwóch stałych rekwizytach, jednym męskim i jednym żeńskim — كِتابٌ i طالِبَةٌ — i licz od 1 do 25 z każdym z nich na głos. Dziesięć minut tego bije dowolną ilość czytania.
• Słuchaj ـًا. Po 11 to jedyna końcówka, która przeżywa pauzę, więc prawdziwe nagranie poda ci عِشْرينَ طالِبًا z końcówką nietkniętą. Użyj tego jako darmowego ćwiczenia إِعْراب.
• Nie połykaj ة w ثَلاثَةُ كُتُبٍ: wewnątrz idafy to twarde ت, a poprawne wymówienie tego to najszybszy sposób, by brzmieć, jakbyś znał zasadę.
• Numery telefonów, numery pokoi i lata jako cyfry czyta się cyfra po cyfrze albo jako zwykłe liczby bez żadnego liczonego rzeczownika, więc nic z tego ich nie dotyczy. To sporo codziennych liczb, których możesz używać już dziś.
• Na razie odłóż niewygodne zakamarki: ثَمانٍ, długie złożone tysiące i fakt, że kilka liczb mnogich bierze w dopełniaczu fathę zamiast kasry. To sprawa lekcji 41.