W skrócie

Każde zdanie, które do tej pory budowałeś, było zdaniem imiennym — podmiot i orzeczenie bez żadnego czasownika: البَيْتُ كَبيرٌ، هٰذِهِ سَيّارَتي. Ta lekcja daje ci czasownik. Arabski działa na zaledwie dwóch czasach, a ten zwany المُضارِع robi teraźniejszość: أَكْتُبُ „piszę”, نَدْرُسُ „uczymy się”, يَشْرَبونَ „oni piją”. Naucz się jego trzynastu form — i powiesz, co robi ktokolwiek.

Mechanizm jest niezwykłe schludny. Litera z przodu czasownika mówi, która osoba — أ na „ja”, نـ na „my”, تـ na „ty”, يـ na „on” — a końcówka z tyłu mówi o liczbie i rodzaju. Angielski potrzebuje osobnego zaimka i czasownika posiłkowego, żeby powiedzieć „she is writing”; arabski — jak polski — mówi تَكْتُبُ i koniec. Jedyne, czego nie wyliczysz sam, to samogłoska w środku tematu, i do tego jest słownik.

Zasada

1. Jeden czas arabski, dwa angielskie. المُضارِع pokrywa i nawyk, i to, co dzieje się właśnie teraz. أَدْرُسُ العَرَبِيَّةَ to „uczę się arabskiego” (co tydzień, jako fakt o mnie) i „uczę się arabskiego” (w tej chwili, z otwartą książką). Arabski nie ma osobnej koniugacji ciągłej i nie potrzebuje jej — słowo w rodzaju الآنَ „teraz” albo كُلَّ يَوْمٍ „codziennie” dostarcza różnicy, gdy ma znaczenie. Nie szukaj odpowiednika angielskiego „am/is/are + -ing”; nie ma go — tak jak w polskim jedna forma pokrywa oba znaczenia — i to cały jeden angielski czas, którego nigdy nie musisz przekładać.

2. Przedrostek niesie osobę. Cztery litery, przyklejone z przodu tematu, i w I koniugacji każda niesie fathę:

• أَـ = ja — أَكْتُبُ
• نَـ = my — نَكْتُبُ
• تَـ = ty (dowolna liczba, dowolny rodzaj), plus „ona” i „one obie” — تَكْتُبُ
• يَـ = on, plus „oni” (r.m.) i „one” (r.ż. lm.) — يَكْتُبُ

To odwrotność czasu przeszłego, który spotkasz w lekcji 18, gdzie wszystko dzieje się z tyłu słowa. Tutaj najpierw czytasz przód czasownika.

3. Przyrostek niesie liczbę i rodzaj. Pięć z trzynastu komórek nie bierze żadnego przyrostka i po prostu kończy się dammą — cztery kształty, bo تَكْتُبُ obsługuje dwie z nich: أَكْتُبُ، نَكْتُبُ، تَكْتُبُ، يَكْتُبُ. Reszta dodaje jedną z czterech końcówek:

• ـينَ — ty, jedna kobieta: تَكْتُبينَ
• ـانِ — dowolne dwie osoby: تَكْتُبانِ، يَكْتُبانِ
• ـونَ — grupa mężczyzn (albo grupa mieszana): تَكْتُبونَ، يَكْتُبونَ
• ـْنَ — grupa kobiet: تَكْتُبْنَ، يَكْتُبْنَ

Przedrostek plus przyrostek razem identyfikują komórkę. Samo تَـ jest dwuznaczne; تَـ + ـينَ nie.

4. تـ wykonuje najcięższą pracę i jest naprawdę dwuznaczne. تَكْتُبُ, bez niczego na końcu, to i „piszesz” (do jednego mężczyzny), i „pisze” (ona). Nic w formie ich nie rozróżnia — rozstrzyga zdanie. Jeśli podmiot jest wyrażony, widać go: سَلْمى تَكْتُبُ to bez wątpienia „Salma pisze”. Jeśli nie, osoba, do której mówisz, to zwykle „ty”, a ktokolwiek inny to „ona”. Arabski to znosi, bo w prawdziwej rozmowie te dwa nigdy się nie zderzają. Przyzwyczaj się pytać, ilekroć spotkasz czasownik z تَـ: „ty — czy ona?”

5. Samogłoska tematu to informacja słownikowa. Między drugą a trzecią literą rdzenia czasownika I koniugacji siedzi jedna krótka samogłoska, i przy najczęstszym kształcie przeszłym, فَعَلَ, nie da się jej przewidzieć. كَتَبَ i ذَهَبَ w przeszłości wyglądają identycznie; w czasie teraźniejszym to يَكْتُبُ i يَذْهَبُ. Dlatego słownik arabski zawsze podaje samogłoskę czasu teraźniejszego — drukując czasownik dwa razy albo gołą samogłoskę w nawiasie — i dlatego musisz uczyć się czasownika jako pary — كَتَبَ — يَكْتُبُ — a nigdy jako jednego słowa. Możliwe są tylko trzy samogłoski (ـُ، ـَ، ـِ), i dwa tropy zawężają zgadywanie: czasownik z kasrą w przeszłości (فَهِمَ، شَرِبَ) prawie zawsze bierze fathę w teraźniejszości (يَفْهَمُ، يَشْرَبُ), a litera gardłowa jako drugi albo trzeci radykał często też ciągnie fathę (ذَهَبَ — يَذْهَبُ). Wszystko inne po prostu wyszukujesz. Osiem czasowników w tabeli poniżej niesie cię przez A1.

Zauważ też, że pierwszy radykał tematu niesie sukun w całym paradygmacie: يَكْـتُبُ، يَشْـرَبُ، يَجْـلِسُ. Temat nigdy nie zmienia kształtu w trzynastu komórkach — zmienia się tylko samogłoska, która w nim siedzi, raz, na zawsze.

6. Końcowe ـُ i ن to tryb, nie ozdoba. Goła forma drukowana tutaj nazywa się المُضارِعُ المَرْفوعُ, tryb oznajmujący, i oznacza się ją na dwa sposoby: dammą na ostatniej literze (أَكْتُبُ) albo, w formach z końcówką, przez ن w ـينَ / ـانِ / ـونَ. Oba znaczniki da się zdjąć. Po pewnych partykułach damma zmienia się w fathę, a te trzy ن odpadają w ogóle — يَكْتُبَ، تَكْتُبي، يَكْتُبوا; to tryb łączący z lekcji 33. Inny zestaw partykuł zrzuca dammę do sukunu — يَكْتُبْ — i to tryb apokopowany (dżazm) z lekcji 35. Żadnego jeszcze nie potrzebujesz; musisz wiedzieć, że ن, którego się uczysz, to informacja, a nie wypełniacz, żeby zrzucenie go później czuło się jak reguła, a nie jak literówka.

Dwie komórki są zwolnione: تَكْتُبْنَ i يَكْتُبْنَ. Ich ـنَ to sam zaimek żeńskiej liczby mnogiej, nie znacznik trybu, więc te dwie formy są takie same w każdym trybie i nigdy się nie zmieniają.

7. Zaimek jest opcjonalny — i nigdy nie niesie osoby. Ponieważ przedrostek już mówi, kto, samo أَكْتُبُ to pełne zdanie, „piszę”. Dodanie أَنا jest możliwe, ale to emfaza albo kontrast, nie gramatyka: أَنا أَكْتُبُ وهُوَ يَقْرَأُ „ja piszę, a on czyta”. Czego nie wolno, to stawiać zaimka przed czasownikiem, który się z nim nie zgadza. أَنا يَكْتُبُ to nie zdanie; يـ oznacza trzecią osobę i nigdy nie może znaczyć „ja”.

Gdy podmiotem jest rzeczownik postawiony przed czasownikiem, jak w الطُّلّابُ يَدْرُسونَ, czasownik zgadza się z nim w pełni, dokładnie jak wyżej. Arabski lubi też stawiać czasownik na początku, i ten szyk zmienia reguły zgody — to lekcja 19, a do tamtej pory trzymaj podmiot z przodu.

8. Trzy gotowe ramki. Trzy z najużyteczniejszych rzeczy, które początkujący mówi — chcieć, musieć, móc — buduje się w arabskim tak samo: pierwszy czasownik, potem partykuła أَنْ, potem drugi czasownik, którego damma zmieniła się w fathę. Polski ma tu nagi bezokolicznik („chcę iść”); arabski — partykułę i drugi odmieniony czasownik. Zapamiętaj te bloki jako stałe i weź gramatykę później (lekcje 33 i 34):

• أُريدُ أَنْ أَذْهَبَ — „chcę iść”

• يَجِبُ أَنْ نَدْرُسَ — „musimy się uczyć”

• يُمْكِنُني أَنْ أَكْتُبَ — „mogę pisać”

Trzy uwagi praktyczne. Po pierwsze, oba czasowniki niosą tę samą osobę: أُريدُ أَنْ أَذْهَبَ, ale تُريدُ أَنْ تَذْهَبَ, نُريدُ أَنْ نَذْهَبَ. Po drugie, يَجِبُ jest bezosobowe — nie zmienia się przez osoby; osobę przenosisz na drugi czasownik: يَجِبُ أَنْ تَدْرُسَ، يَجِبُ أَنْ يَدْرُسوا. Po trzecie, يُمْكِنُ potrzebuje zaimka przyłączanego (lekcja 7), żeby powiedzieć, czyja to zdolność: يُمْكِنُني، يُمْكِنُكَ، يُمْكِنُها.

Możesz zauważyć, że أُريدُ i يُمْكِنُ biorą dammę na przedrostku, nie fathę z punktu 2. To dlatego, że nie są czasownikami I koniugacji. System za tym to lekcja 46; na razie ramki to słownictwo.

9. Czego tu świadomie nie ma. Czasowniki, których rdzeń zawiera و albo ي (قالَ، مَشى، وَصَلَ), przekształcają temat i są lekcjami 50–51. Czasowniki koniugacji pochodnych (دَرَّسَ، اسْتَقْبَلَ) budują inne tematy i są lekcjami 46–48. Oba zachowują dokładnie przedrostki i przyrostki tej lekcji, dlatego nauka ich tutaj zwraca się wielokrotnie. Przeczenie czasownika teraźniejszego przez لا to lekcja 23; zamiana na przyszłość przez سَـ / سَوْفَ to lekcja 24; rozkaz to lekcja 36.

Formy i schematy

Pełne trzynaście komórek trybu oznajmującego, na regularnym czasowniku I koniugacji كَتَبَ — يَكْتُبُ.

Te same trzynaście rozłożone na części, żeby było widać, że zmienia się tylko ramka:

Osiem czasowników I koniugacji, które niosą cię przez A1. Środkowa kolumna to ta do zapamiętania; trzecia to samogłoska, której nie odgadniesz.

Trzy z nich w dziewięciu komórkach, których użyjesz najczęściej. أَكَلَ jest włączony, bo jego pierwszy radykał to hamza: wszystko jest regularne oprócz pierwszej osoby, gdzie أَ + أْ zbiega się w maddę — آكُلُ, nie أَأْكُلُ.

Wiersze liczby podwójnej zostały w tej ostatniej tabeli pominięte tylko po to, żeby była czytelna; zachowują się dokładnie jak w paradygmacie كَتَبَ powyżej (تَذْهَبانِ، يَذْهَبانِ، تَجْلِسانِ، يَأْكُلانِ).

Trzy ramki. أُريدُ jest wydrukowane przez osoby, bo wszystkich będziesz potrzebować; sam jego temat jest nieregularny na sposoby, które czekają na lekcję 50, więc weź kształty takimi, jakie są.

Przykłady

Typowe błędy

• أَنا يَكْتُبُ -> أَنا أَكْتُبُ — osobę niesie przedrostek, nie zaimek, a يـ oznacza trzecią osobę, nigdy „ja”. Zaimek musi się zgadzać z czasownikiem albo zostać pominięty.
• أَنْتِ تَكْتُبُ -> أَنْتِ تَكْتُبينَ — żeńska liczba pojedyncza „ty” musi mieć ـينَ. Bez niego forma po cichu stała się „ty (r.m.)” albo „ona”.
• هِيَ يَدْرُسُ -> هِيَ تَدْرُسُ — „ona” bierze przedrostek تـ, nie يـ. يـ od „on” to jeden z najczęstszych poślizgów początkującego, bo angielskie „he/she” siedzą obok siebie.
• أَنا أَذْهُبُ -> أَنا أَذْهَبُ — samogłoska tematu ذَهَبَ to fatha. Nie da się jej wyprowadzić z czasu przeszłego; uczy się jej razem z czasownikiem.
• يَجْلُسُ -> يَجْلِسُ — a جَلَسَ bierze kasrę. Ten sam kształt przeszły co كَتَبَ i ذَهَبَ, trzy różne samogłoski tematu.
• أَأْكُلُ -> آكُلُ — hamza przedrostka i hamza rdzenia zlewają się w maddę w pierwszej osobie أَكَلَ. Każda inna komórka jest regularna: تَأْكُلُ، يَأْكُلونَ.
• يَكْتُبوا (jako zwykłe twierdzenie) -> يَكْتُبونَ — ن to znak trybu oznajmującego. Forma bez ن to prawdziwy arabski, ale należy do lekcji 33 i 35.
• نَحْنُ يَدْرُسونَ -> نَحْنُ نَدْرُسُ — „my” to نـ bez żadnej końcówki. Nie pozwól, by znaczenie mnogie ściągnęło na czasownik przyrostek liczby mnogiej.
• الطّالِباتُ يَكْتُبونَ -> الطّالِباتُ يَكْتُبْنَ — grupa kobiet ma własną końcówkę ـْنَ. ـونَ jest dla mężczyzn i dla grup mieszanych.
• أُريدُ أَنْ أَذْهَبُ -> أُريدُ أَنْ أَذْهَبَ — wewnątrz ramki drugi czasownik kończy się fathą, nigdy dammą. Zapamiętaj blok w całości, a końcówka przyjdzie z nim.
• أُريدُ أَنْ يَذْهَبَ (w znaczeniu „chcę iść”) -> أُريدُ أَنْ أَذْهَبَ — oba czasowniki niosą tę samą osobę. Tak jak stoi, twoje zdanie znaczy „chcę, żeby on poszedł”.
• يُمْكِنُ أَنْ أَكْتُبَ (w znaczeniu „mogę pisać”) -> يُمْكِنُني أَنْ أَكْتُبَ — يُمْكِنُ potrzebuje zaimka przyłączanego, żeby powiedzieć, czyja zdolność jest w grze.

Wskazówki

• Ucz się każdego czasownika jako pary, przeszły i teraźniejszy, na głos: كَتَبَ — يَكْتُبُ، ذَهَبَ — يَذْهَبُ. Jedno słowo to pół czasownika, i to ta połowa, której nie odgadniesz.
• Ćwicz osiem czasowników w trzech blokach według samogłoski — u, a, i — a nie alfabetycznie. Samogłoska przywiera do grupy znacznie lepiej niż do listy.
• Odśpiewaj jeden czasownik prosto w dół przez pięć komórek liczby pojedynczej, aż będzie odruchem: أَكْتُبُ، تَكْتُبُ، تَكْتُبينَ، يَكْتُبُ، تَكْتُبُ. Potem dodaj نَكْتُبُ i cztery liczby mnogie; liczbę podwójną zostaw na koniec.
• Czytaj przód czasownika przed tyłem. Przedrostek odpowiada na „kto?” jedną literą: أَـ i نَـ od razu ustalają komórkę, يَـ zawęża trzynaście możliwości do czterech, a تَـ do siedmiu.
• Gdy widzisz تَـ, pytaj „ty czy ona?” i niech rozstrzygnie podmiot albo rozmowa. Ta dwuznaczność jest trwała — to nie jest coś, czego później nauczysz się rozstrzygać wewnątrz słowa.
• Pisz końcową dammę, nawet jeśli mówca zatrzymujący się na końcu zdania jej nie wymówi, z powodu formy pauzalnej. To tryb, i za kilka lekcji będziesz ją zmieniać celowo.
• Nie składaj „I am writing” z osobnych kawałków. Jedna forma arabska — jak polska — pokrywa oba angielskie czasy teraźniejsze, więc praca umysłowa polega tu na odejmowaniu, nie dodawaniu.
• Weź أُريدُ أَنْ، يَجِبُ أَنْ i يُمْكِنُني أَنْ jako trzy nierozłożone bloki i wsuwaj za nie dowolny znany czasownik z fathą na końcu. Ten jeden trik kupuje większość tego, co mówca na A1 musi powiedzieć.