W skrócie

Arabski wskazuje dwoma rodzinami słów: bliską zbudowaną na هٰذا „ten” i daleką zbudowaną na ذٰلِكَ „tamten”. W każdej rodzinie jest forma męska i żeńska, liczba podwójna i mnoga, a wybierasz między nimi tak samo, jak przymiotnik w lekcji 8 — patrząc na to, na co wskazujesz. Dobra wiadomość: te słowa prawie się nie odmieniają — poza liczbą podwójną każdy wskazujący w języku jest مَبْنِيّ, zastygły w jednym kształcie, cokolwiek zdanie z nim zrobi.

Cała lekcja sprowadza się potem do jednej bardzo małej rzeczy: czy rzeczownik po wskazującym nosi الـ. هٰذا كِتابٌ to już pełne zdanie — „to jest książka”. هٰذا الكِتابُ to wcale nie zdanie; to dwuwyrazowa fraza „ta książka”, która wciąż czeka, aż ktoś o niej coś powie. Jeden przedimek to różnica między twierdzeniem a samym nazwaniem przedmiotu, i początkujący mylą to bez przerwy. Ustal parę teraz — a reszta tej lekcji to już tylko porządkowanie form.

Zasada

1. Szereg bliski. Wskazują to, co jest blisko — w przestrzeni, w czasie albo po prostu na stronie przed tobą: هٰذا (r.m. lp.)، هٰذِهِ (r.ż. lp.)، هٰذانِ / هٰذَيْنِ (r.m. l. podw.)، هاتانِ / هاتَيْنِ (r.ż. l. podw.)، هٰؤُلاءِ (lm., ludzie). W środku widać jeszcze spoiny: ها to stara partykuła zwracania uwagi, a ذا، ذِهِ، ذانِ، تانِ to właściwe wyrazy wskazujące. Dlatego liczba podwójna żeńska to هاتانِ, a nie *هٰذَتانِ — to ها + تانِ.

2. Szereg daleki. Wskazują to, co jest dalej, albo — bardzo często we współczesnej prozie — wracają do czegoś już wspomnianego: ذٰلِكَ (r.m. lp.)، تِلْكَ (r.ż. lp.)، أُولٰئِكَ (lm., ludzie). I tu widać części: ذا + لِ + كَ. ل to znacznik odległości, a końcowe كَ zwraca się do osoby, z którą mówisz, mniej więcej „tamten tam, jak widzisz”. Współczesne pismo trzyma ذٰلِكَ stałe dla każdego słuchacza; tylko stare i bardzo oficjalne teksty zmieniają tę ostatnią literę.

3. Wszystko poza liczbą podwójną jest nieodmienne. Wskazujący jest مَبْنِيّ — w ogóle nie bierze końcówek przypadka. هٰذا to هٰذا jako podmiot, po przyimku, wszędzie; هٰؤُلاءِ zawsze kończy się kasrą; ذٰلِكَ zawsze kończy się fathą; تِلْكَ nigdy się nie zmienia. Tylko formy liczby podwójnej zachowują się jak prawdziwa liczba podwójna i pokazują naprzemienność alifu i ja, którą znasz z lekcji 12:

• هٰذانِ الوَلَدانِ صَديقانِ. — mianownik, więc forma z alifem
• أَنا مَعَ هٰذَيْنِ الوَلَدَيْنِ. — po przyimku, więc forma z ja
• هاتانِ الغُرْفَتانِ نَظيفَتانِ. / فِي هاتَيْنِ الغُرْفَتَيْنِ

Zauważ, że wskazujący i rzeczownik ruszają się razem: oba są w mianowniku albo oba w przypadku zależnym. To jedna jednostka, więc nie mogą się nie zgadzać.

4. هٰذا كِتابٌ — zdanie. Postaw wskazujący przed rzeczownikiem nieokreślonym i masz pełne zdanie imienne takiego typu, jaki budowałeś w lekcji 2. Wskazujący to مُبْتَدَأ, nieokreślony rzeczownik to خَبَر, a polski — jak angielski — musi wstawić czasownik, którego arabski nie potrzebuje:

• هٰذا بَيْتٌ. — To jest dom.
• هٰذِهِ سَيّارَةٌ سَريعَةٌ. — To jest szybki samochód.
• ذٰلِكَ مُهَنْدِسٌ. — Tamten to inżynier.
• هٰؤُلاءِ طُلّابٌ. — To są studenci.

Tanwin na drugim słowie naprawdę pracuje: oznacza ten rzeczownik jako nieokreślony, a nieokreślony rzeczownik po wskazującym może być tylko orzeczeniem — zdanie jest skończone.

5. هٰذا الكِتابُ — fraza. Postaw ten sam wskazujący przed rzeczownikiem, który niesie الـ, i jeszcze nic nie zostało powiedziane. Dwa słowa po prostu stoją obok siebie jako jedno wyrażenie nazywające, „ta książka”, a zdanie dopiero ma nadejść:

• هٰذا البَيْتُ — ten dom
• هٰذِهِ السَّيّارَةُ — ten samochód
• تِلْكَ المَدينَةُ — tamto miasto
• هٰؤُلاءِ الطُّلّابُ — ci studenci

Powód warto zatrzymać, bo objaśnia każdy przypadek w tej lekcji: wskazujący jest określony z natury. Określony wskazujący + określony rzeczownik = jedna fraza odnosząca. Określony wskazujący + nieokreślony rzeczownik = podmiot + orzeczenie = zdanie. Rozstrzyga określoność, nie intonacja.

6. Obie konstrukcje naraz. Gdy masz już frazę, możesz o niej coś powiedzieć — a to, co dodajesz, jest oczywiście nieokreślone:

• هٰذا البَيْتُ كَبيرٌ. — Ten dom jest duży.
• هٰذِهِ السَّيّارَةُ قَديمَةٌ. — Ten samochód jest stary.
• هٰؤُلاءِ الطُّلّابُ مِنْ مِصْرَ. — Ci studenci są z Egiptu.

A jeśli chcesz przymiotnik wewnątrz frazy, a nie orzeczenie po niej, przymiotnik zgadza się w określoności i też bierze الـ (lekcja 8): هٰذا البَيْتُ الكَبيرُ „ten duży dom”, który potem może dostać własne orzeczenie — هٰذا البَيْتُ الكَبيرُ قَديمٌ „ten duży dom jest stary”. Trzy słowa, jeden przedimek obecny albo nieobecny, trzy różne znaczenia; czytaj parę na głos, aż różnica będzie słyszalna.

7. Nierozumne liczby mnogie wskazują przez هٰذِهِ. To znowu lekcja 11, i to druga wielka pułapka. Wszystko, co nie jest osobą — książki, samochody, domy, idee — w liczbie mnogiej traktuje się jak żeńską liczbę pojedynczą, więc bierze wskazujący żeńskiej liczby pojedynczej:

• هٰذِهِ الكُتُبُ جَديدَةٌ. — Te książki są nowe.
• تِلْكَ السَّيّاراتُ غالِيَةٌ. — Tamte samochody są drogie.
• هٰذِهِ مُدُنٌ كَبيرَةٌ. — To są wielkie miasta.

هٰؤُلاءِ i أُولٰئِكَ są tylko dla ludzi: هٰؤُلاءِ الأَوْلادُ، أُولٰئِكَ المُعَلِّماتُ، هٰؤُلاءِ المُهَنْدِسونَ. Napisanie *هٰؤُلاءِ الكُتُبُ to błąd, który rodzimy użytkownik zauważa natychmiast, i da się go całkowicie uniknąć: zanim sięgniesz po wskazujący w lm., zapytaj siebie „czy to ludzie?”.

8. Rzeczownik już określony i tak daje zdanie. Rzeczownik określony zaimkiem przyłączanym (lekcja 7) nie może wziąć الـ — jeden znacznik określoności na słowo. Gdy taki rzeczownik stoi po wskazującym, odczyt frazowy po prostu nie jest dostępny i dostajesz zdanie:

• هٰذا كِتابي. — To jest moja książka. (nigdy „ta moja książka”)
• هٰذِهِ مَدْرَسَتُنا. — To jest nasza szkoła.
• هٰذا أَحْمَدُ. — To jest Ahmad.

Żeby powiedzieć „ta moja książka”, odwracasz szyk i stawiasz wskazujący po rzeczowniku: كِتابي هٰذا جَديدٌ „ta moja książka jest nowa”، سَيّارَتُها تِلْكَ „tamten jej samochód”. Tego samego odwrócenia użyjesz przy إِضافَة w lekcji 20. Przy rzeczowniku z الـ trzymaj jednak zwykły szyk — هٰذا البَيْتُ, nie البَيْتُ هٰذا.

9. Rzeczownik niesie widoczną gramatykę. Ponieważ wskazujący jest nieodmienny, przypadek frazy widać wyłącznie na rzeczowniku:

• هٰذا الكِتابُ جَديدٌ. — mianownik na الكِتابُ
• المِفْتاحُ فِي هٰذِهِ الحَقيبَةِ. — dopełniacz po przyimku, na الحَقيبَةِ
• مَعَ هٰؤُلاءِ الطُّلّابِ — znowu dopełniacz, podczas gdy هٰؤُلاءِ zachowuje własną kasrę

Liczba podwójna jest wyjątkiem, jak w punkcie 3: tam ruszają się oba słowa. Wszystko inne zapisujesz raz i zapominasz.

10. Alif sztyletowy. هٰذا، هٰذِهِ، هٰؤُلاءِ، ذٰلِكَ، أُولٰئِكَ wszystkie zawierają długie ā, które jest wymawiane, ale nie pisane jako alif. W w pełni wokalizowanym tekście pojawia się jako mała pionowa kreska, أَلِف خَنْجَرِيَّة (alif sztyletowy), i ta ścieżka je drukuje. W zwykłym arabskim zobaczysz هذا، هذه، هؤلاء، ذلك، أولئك bez żadnego znaku — samogłoska i tak jest w wymowie. Nigdy nie „pomagaj” pisowni, dopisując pełny alif: *هاذا i *ذالك są błędne. Jeszcze dwie osobliwości w tej samej rodzinie: أُولٰئِكَ zawiera nieme و, które się pisze i nigdy nie wymawia, a هٰذِهِ kończy się prawdziwym ه, nie ة.

11. Zostawione innym lekcjom. „To jest książka, którą czytałem” potrzebuje الَّذي — lekcja 39. „Tu / tam jest książka” z هُنا i هُناكَ należy do lekcji 17. Oba są sąsiadami tego tematu, i żadnego nie potrzeba, żeby na coś wskazać.

Formy i schematy

Szereg bliski w całości. Prawa kolumna pokazuje kształt, który naprawdę napiszesz.

Szereg daleki, dokładnie równolegle:

Cztery dalekie formy liczby podwójnej drukujemy tylko dla kompletności. We współczesnym piśmie są naprawdę rzadkie — rozpoznawaj je, gdy je spotkasz, i nie wydawaj pamięci na samodzielne tworzenie. Trzy, które musisz mieć, to ذٰلِكَ، تِلْكَ، أُولٰئِكَ.

Dwie konstrukcje obok siebie. To tabela do zapamiętania:

Nieodmienna liczba pojedyncza wobec odmieniającej się liczby podwójnej — patrz, które słowa się zmieniają:

Biernik liczby podwójnej używa tych samych form هٰذَيْنِ / هاتَيْنِ co dopełniacz; zaczniesz go pisać w lekcji 29, gdy czasowniki będą miały dopełnienia.

Pisownia: to, co drukuje ta ścieżka, i to, co zobaczysz wszędzie indziej.

Przykłady

Typowe błędy

• هٰذا كِتابٌ (w znaczeniu „ta książka”) -> هٰذا الكِتابُ — przy nieokreślonym rzeczowniku napisałeś całe zdanie „to jest książka”. Fraza potrzebuje الـ na rzeczowniku.
• هٰذا الكِتابُ (w znaczeniu „to jest książka”) -> هٰذا كِتابٌ — błąd odwrotny. Przy الـ jeszcze nic nie powiedziano; tylko nazwałeś przedmiot.
• هٰذا البَيْتُ الكَبيرُ (w znaczeniu „ten dom jest duży”) -> هٰذا البَيْتُ كَبيرٌ — orzeczenie jest nieokreślone. Połóż الـ na przymiotniku, a ten wchodzi do frazy zamiast tego.
• هٰؤُلاءِ الكُتُبُ -> هٰذِهِ الكُتُبُ — هٰؤُلاءِ jest dla ludzi. Nierozumne liczby mnogie biorą żeńską liczbę pojedynczą, dokładnie jak w lekcji 11.
• أُولٰئِكَ المُدُنُ -> تِلْكَ المُدُنُ — ta sama reguła w szeregu dalekim: miasta to nie ludzie.
• هٰذِهِ الكِتابُ -> هٰذا الكِتابُ — كِتاب jest męski, więc wskazujący jest męski. Sprawdź rodzaj rzeczownika, zanim wskażesz.
• هٰذا كِتابي (w znaczeniu „ta moja książka”) -> كِتابي هٰذا — rzeczownik z zaimkiem przyłączanym nie może wziąć الـ, więc wskazujący musi po nim iść, żeby zrobić frazę.
• فِي هٰذانِ الكِتابَيْنِ -> فِي هٰذَيْنِ الكِتابَيْنِ — wskazujący liczby podwójnej to jedyna forma, która się odmienia, i po przyimku musi się zgadzać ze swoim rzeczownikiem.
• هٰذَيْنِ الطّالِبانِ نَشيطانِ -> هٰذانِ الطّالِبانِ نَشيطانِ — pozycja podmiotu, więc oba słowa biorą formę z alifem.
• هاذا / ذالك -> هٰذا / ذٰلِكَ (pisane هذا / ذلك) — długiego ā tych słów nigdy nie pisze się pełnym alifem.
• أُلٰئِكَ -> أُولٰئِكَ — nieme و należy do pisowni, choć się go nie wymawia.

Wskazówki

• Jedno pytanie rozstrzyga wszystko: czy rzeczownik po wskazującym nosi الـ? Z الـ to fraza; bez niego złożyłeś twierdzenie. Powiedz هٰذا بَيْتٌ / هٰذا البَيْتُ na głos jako parę, aż wybór będzie odruchem.
• Naucz się najpierw هٰذا i هٰذِهِ, i solidnie. Samo هٰذِهِ pokrywa żeńskie liczby pojedyncze i każdą nierozumną liczbę mnogą w języku, dlatego jest z nich wszystkich najużyteczniejsze.
• Pamiętaj, że ال po wskazującym to هَمْزَةُ الوَصْل: هٰذا الكِتابُ zlewa się w jedną nieprzerwaną grupę, bez zwarcia krtaniowego i bez dodatkowej samogłoski między dwoma słowami.
• Pisz szaddę na literach słonecznych wewnątrz frazy: هٰذا الطّالِبُ، هٰذِهِ السَّيّارَةُ، ذٰلِكَ الرَّجُلُ.
• Zahacz szereg daleki na jego własnym kształcie: ذا + لِ + كَ. ل odległości pojawia się tylko w ذٰلِكَ i تِلْكَ, ale każda forma daleka kończy się tym كَ.
• Nie ćwicz samodzielnego tworzenia dalekich form liczby podwójnej ذانِكَ، تانِكَ. Rozpoznawanie wystarczy; nawet staranni współcześni autorzy sięgają po coś innego.
• Drukuj alif sztyletowy, dopóki się uczysz, a potem go zrzucaj, gdy piszesz prawdziwy arabski — ale nigdy nie zrzucaj dźwięku. هذا to dwie sylaby z długą pierwszą.
• Wskazywanie na osobę, którą widzisz, i wskazywanie wstecz na coś powiedzianego trzy wiersze wcześniej, używa tych samych słów. W prozie informacyjnej i akademickiej ذٰلِكَ to zwykle ten drugi rodzaj, i jest to jedno z najczęstszych słów na stronie.