재귀 표현과 상호 표현

B2 Αυτοπαθείς και αλληλοπαθείς εκφράσεις 55 / 66

요약

영어는 myself, yourself, each other처럼 전용 대명사를 쓴다. 현대 그리스어에는 한 단어로 된 재귀대명사가 없다. 대신 세 가지 서로 다른 방법을 쓰며, 이 셋을 구별해 쓰는 법을 배우는 것이 이 강의의 전부다.

  • ο εαυτός μου — 직역하면 “나의 자아”다. ΛΚΝ는 εαυτός를 대명사(αντων.)로 분류하지만, 이는 보통의 남성 -ος 명사(Ο17, λαός형)와 똑같이 격변화하며, 언제나 관사와 소유 접어를 동반한다. 지칭 대상이 누구든 상관없이 남성 단수로 고정된다: Η Μαρία μιλάει στον εαυτό της.
  • 중간수동태 — 자기 몸에 습관적으로 하는 행동에는 태 자체가 그 역할을 대신하며 목적어가 아예 나타나지 않는다: πλένομαι, ντύνομαι, ξυρίζομαι, ετοιμάζομαι.
  • ο ένας τον άλλο(ν)과 상호적 중간수동태 복수형(αγαπιούνται, φιλιούνται, συναντιόμαστε) — “서로”를 나타내며, ο ένας τον άλλο의 두 부분이 모두 격변화한다.

이 외에도 μόνος μου “혼자서, 스스로”가 있는데, 이는 -ος, -η, -ο형 형용사처럼 주어에 일치한다(ΛΚΝ는 이 의미에서 이를 한정대명사로 분류하며, αντων. οριστ.라 표기한다) — 고정된 부사 μόνο “오직”과 혼동해서는 안 된다.

규칙

1. ο εαυτός μου는 명사처럼 격변화하므로, 명사처럼 다루자. ΛΚΝ는 εαυτός를 대명사(αντων.)로 분류하지만, 끝음절 강세의 남성 -ος 명사(Ο17, λαός형)처럼 격변화시킨다. 보통 구문에서는 결코 맨몸으로 나타나지 않는다: 언제나 정관사와 소유 접어를 함께 동반하며, 동사나 전치사가 요구하는 격은 무엇이든 취한다 — 타동사 뒤에는 τον εαυτό μου, σε 뒤에는 στον εαυτό μου, 소유자로 쓰일 때는 του εαυτού μου. 지칭 대상을 추적하는 것은 오직 접어뿐이다. 명사 자체는 언제나 남성이고 보통 단수여서, 여성도 τον εαυτό μου라고 말하지 여성형을 쓰지 않으며, 한 무리도 τον εαυτό μας라고 말하지 복수 명사를 쓰지 않는다. 복수형이 비문법적인 것은 아니다 — ΛΚΝ는 무리의 각 구성원을 따로따로 가리킬 때 이를 정확히 기록한다(Οι μαθητές ζωγράφισαν τους εαυτούς τους) — 하지만 단수형이 기본값이며, 평범한 “우리 자신”을 가리킬 때 안전하게 쓸 수 있는 유일한 형태다. 관사가 빠지는 곳은 단 한 군데뿐이며, ΛΚΝ는 이를 따로 λόγια σύνταξη로 분류한다: 전치사 뒤에 오는 몇몇 고정된 학술체 구, 즉 αφ’ εαυτού μου / τους “내(그들) 스스로의 판단으로”와 εκτός εαυτού “제정신이 아닌”이다.

2. 재귀성이 정신적·감정적·평가적일 때는 εαυτός를 쓴다. ξέρω, προσέχω, εμπιστεύομαι, κατηγορώ, συγκρίνω, βλέπω, ρωτάω 같은 동사는 자연스럽게 τον εαυτό μου를 취한다. 중간수동태를 아예 쓸 수 없는 전치사(για τον εαυτό μου, με τον εαυτό μου, από τον εαυτό μου) 뒤에도 이를 쓴다.

3. 몸단장에는 중간수동태를 쓴다. I wash myself, I get dressed, he shaves처럼 영어가 재귀대명사를 필요로 하는 곳에서, 그리스어는 그냥 태를 바꾼다. 능동태와의 차이는 바로 목적어의 유무다: πλένω το παιδί “나는 아이를 씻긴다” 대 πλένομαι “나는 씻는다”. 분석적인 표현 πλένω τον εαυτό μου도 틀린 것은 아니다 — ΛΚΝ는 ντύνω τον εαυτό μου를 그저 “= ντύνομαι”로 풀이하며, τον εαυτό μου를 재귀동사를 풀어 쓴 형태의 목적어로 설명한다 — 하지만 이는 유표적이고 강조하는 선택지(Εγώ φροντίζω τον εαυτό μου, κανείς άλλος)이므로, 일상적인 몸단장에는 태가 그 역할을 대신한다. 같은 짝이 ντύνω / ντύνομαι, ξυρίζω / ξυρίζομαι, ετοιμάζω / ετοιμάζομαι, χτενίζω / χτενίζομαι에서도 반복된다.

4. μόνος μου는 일치하고, μόνο는 일치하지 않는다. μόνος, μόνη, μόνο는 보통의 -ος, -η, -ο형 형용사(ΛΚΝ Ε3)처럼 활용하지만, 이 의미에서 사전은 이를 한정대명사(αντων. οριστ.)로 분류하며 “유일한, 단 하나의”라는 뜻일 때만 형용사라고 부른다(ο μόνος σκοπός). 이는 성·수·격에서 주어에 일치하는 한편, 접어는 인칭에 맞춘다: μόνος μου, μόνη μου, μόνοι μας, μόνες τους. ΛΚΝ는 두 가지가 아니라 세 가지 해석을 구분한다: “동행 없이”(Περπατούσε μόνος του στην παραλία), “도움 없이”(Λύνει τις ασκήσεις μόνος του), “스스로의 뜻으로”(Παραδέχτηκε μόνος του το λάθος του, 그리고 구 από μόνος μου). 부사 μόνο “오직”은 형태가 변하지 않으며 결코 접어를 취하지 않는다; 이 둘은 글자 하나 차이인데, 이를 혼동하는 것이 이 영역에서 가장 흔한 실수다.

5. 상호 표현 ο ένας τον άλλο(ν)는 두 부분으로 된 틀이다. 첫 번째 요소는 언제나 주격이며 주어의 성에 일치한다: ο ένας(남성 또는 혼성), η μία(전부 여성), το ένα(중성). 두 번째 요소는 동사나 전치사가 요구하는 격을 취하며, 역시 성에 일치한다: τον άλλον, την άλλη, το άλλο; του άλλου, της άλλης; στον άλλον, στην άλλη. 두 부분은 보통 동사를 사이에 두고 나뉜다: βοηθάνε ο ένας τον άλλον, στηρίζονται ο ένας στον άλλον, διορθώνουν ο ένας τα λάθη του άλλου. 더 짧은 대안은 μεταξύ μας / μεταξύ σας / μεταξύ τους “우리끼리 / 너희끼리 / 그들끼리”로, 성에 따라 결코 변하지 않는다.

6. 복수형 중간수동태는 그 자체로 상호적 의미를 가질 수 있다. αγαπιούνται “그들은 서로 사랑한다”, φιλιούνται “그들은 입을 맞춘다”, συναντιόμαστε “우리는 만난다”, τσακώνονται “그들은 다툰다”, αγκαλιάζονται “그들은 서로 껴안는다”, χαιρετιούνται “그들은 서로 인사한다”. 이런 해석은 복수 인칭에서만 가능하다. 이런 동사는 직접목적어를 취하지 않는다: 상대방은 주어와 함께 묶이거나(Ο Νίκος και η Άννα συναντιούνται) με + 대격으로 나타난다(Συναντιέμαι με τον Νίκο). 복수형이 상호적 의미와 단순 수동 사이에서 모호할 때는 ο ένας τον άλλον을 더해 뜻을 분명히 한다.

7. 생산적인 접두사 두 개. αυτο-는 “자기-”라는 뜻의 명사(αυτοπεποίθηση, αυτοέλεγχος, αυτοκριτική, αυτοάμυνα)를 만들고, αλληλο-는 “서로, 상호”라는 뜻의 명사(αλληλογραφία, αλληλεγγύη, αλληλοκατανόηση, αλληλεπίδραση)를 만든다. 둘 다 중간수동태 동사에도 붙는데, 이때는 한 단어로 위의 구문들을 대신한다: αυτο-는 재귀형을 만들고(αυτοκατηγορούμαι = κατηγορώ τον εαυτό μου, αυτοελέγχομαι, αυτοκαταστρέφομαι), αλληλο-는 상호형을 만드는데 거의 언제나 3인칭 복수로 쓰인다(αλληλοϋπερασπίζονται, αλληλοενισχύονται, αλληλοεξοντώνονται = υπερασπίζονται / ενισχύονται / εξοντώνονται ο ένας τον άλλον, μεταξύ τους). ΛΚΝ는 αλληλο-를 학술 어원의 첫 요소로 부르고 이런 동사에 «συνήθ. πληθ.» 표시를 붙이지만, 이 패턴은 닫힌 목록이 아니라 생산적이다: 사전에는 수십 개의 αλληλο- 표제어가 실려 있고, 일상적인 μεταξύ τους 문장을 표제어로도 올리지 않은 αλληλοαγαπιούνται, αλληλοζηλεύονται로 풀이한다. 이런 명사들은 일상적으로 쓰인다.

형태와 패턴

εαυτός의 격변화(남성 -ος형, ΛΚΝ Ο17)

ΠτώσηΕνικόςΠληθυντικός
Ονομαστικήο εαυτόςοι εαυτοί
Γενικήτου εαυτούτων εαυτών
Αιτιατικήτον εαυτότους εαυτούς
Κλητική(εαυτέ)(εαυτοί)

호격은 오직 시적 돈호법에서만 살아남아 있으며(ΛΚΝ는 이를 ποιητ.로 표시한다), αγαπημένε μου εαυτέ!처럼 쓰이고, ΛΚΝ는 복수형을 사격에서만 기록한다 — 규칙 1의 분배적 용법이다 — 그래서 주격 οι εαυτοί는 평범한 재귀 표현이 아니라 추상적인 글(“자아들”)에 속한다. 강세는 항상 마지막 음절에 오므로(ΛΚΝ [eaftós], Ο17형), 접어가 붙어도 추가 강세가 필요한 경우는 없다.

인칭에 따른 재귀 표현

ΠρόσωποΟνομαστικήΓενικήΑιτιατική
α΄ ενικόο εαυτός μουτου εαυτού μουτον εαυτό μου
β΄ ενικόο εαυτός σουτου εαυτού σουτον εαυτό σου
γ΄ ενικό (αρσ.)ο εαυτός τουτου εαυτού τουτον εαυτό του
γ΄ ενικό (θηλ.)ο εαυτός τηςτου εαυτού τηςτον εαυτό της
α΄ πληθυντικόο εαυτός μαςτου εαυτού μαςτον εαυτό μας
β΄ πληθυντικόο εαυτός σαςτου εαυτού σαςτον εαυτό σας
γ΄ πληθυντικόο εαυτός τουςτου εαυτού τουςτον εαυτό τους

모든 칸에서 ο εαυτός는 남성 단수로 고정되며, 오직 접어만 바뀐다.

μόνος, μόνη, μόνο — 전체 격변화

Ενικός:

ΠτώσηΑρσενικόΘηλυκόΟυδέτερο
Ονομαστικήμόνοςμόνημόνο
Γενικήμόνουμόνηςμόνου
Αιτιατικήμόνομόνημόνο
Κλητικήμόνεμόνημόνο

Πληθυντικός:

ΠτώσηΑρσενικόΘηλυκόΟυδέτερο
Ονομαστικήμόνοιμόνεςμόνα
Γενικήμόνωνμόνωνμόνων
Αιτιατικήμόνουςμόνεςμόνα
Κλητικήμόνοιμόνεςμόνα

“혼자서” 조합(주어에 일치하는 μόνος + 인칭 접어):

ΠρόσωποΑρσενικόΘηλυκό
α΄ ενικόμόνος μουμόνη μου
β΄ ενικόμόνος σουμόνη σου
γ΄ ενικόμόνος τουμόνη της
α΄ πληθυντικόμόνοι μαςμόνες μας
β΄ πληθυντικόμόνοι σαςμόνες σας
γ΄ πληθυντικόμόνοι τουςμόνες τους

άλλος, άλλη, άλλο — 전체 격변화

Ενικός:

ΠτώσηΑρσενικόΘηλυκόΟυδέτερο
Ονομαστικήο άλλοςη άλλητο άλλο
Γενικήτου άλλουτης άλληςτου άλλου
Αιτιατικήτον άλλο(ν)την άλλητο άλλο
Κλητικήάλλεάλληάλλο

Πληθυντικός:

ΠτώσηΑρσενικόΘηλυκόΟυδέτερο
Ονομαστικήοι άλλοιοι άλλεςτα άλλα
Γενικήτων άλλωντων άλλωντων άλλων
Αιτιατικήτους άλλουςτις άλλεςτα άλλα
Κλητικήάλλοιάλλεςάλλα

ΛΚΝ는 άλλος가 명사 없이 홀로 쓰일 때 특히 쓰이는 두 번째 형태 집합을 덧붙인다: γεν. ενικού αλλουνού / αλληνής / αλλουνού, γεν. πληθ. αλλωνών, αιτ. πληθ. αλλουνούς(αλλουνού παπά ευαγγέλιο). 아래 표는 규칙형을 쓴다.

상호 표현의 틀

ΡόλοςΑρσενικό / μεικτόΘηλυκόΟυδέτερο
α΄ μέλος (πάντα ονομαστική)ο έναςη μίατο ένα
β΄ μέλος, αιτιατικήτον άλλο(ν)την άλλητο άλλο
β΄ μέλος, γενικήτου άλλουτης άλληςτου άλλου
β΄ μέλος με πρόθεσηστον άλλο(ν), από τον άλλον, με τον άλλονστην άλλη, από την άλληστο άλλο, από το άλλο
Σύντομη εναλλακτικήμεταξύ μας / μεταξύ σας / μεταξύ τουςτο ίδιοτο ίδιο

중간수동태 재귀형, 현재시제

Πρόσωποπλένομαιντύνομαιξυρίζομαιετοιμάζομαι
α΄ ενικόπλένομαιντύνομαιξυρίζομαιετοιμάζομαι
β΄ ενικόπλένεσαιντύνεσαιξυρίζεσαιετοιμάζεσαι
γ΄ ενικόπλένεταιντύνεταιξυρίζεταιετοιμάζεται
α΄ πληθυντικόπλενόμαστεντυνόμαστεξυριζόμαστεετοιμαζόμαστε
β΄ πληθυντικόπλένεστεντύνεστεξυρίζεστεετοιμάζεστε
γ΄ πληθυντικόπλένονταιντύνονταιξυρίζονταιετοιμάζονται

1인칭 복수에서 강세가 어미로 옮겨 가는 데 주목하자: πλένομαι → πλενόμαστε.

축약동사의 상호적 중간수동태

Πρόσωποαγαπιέμαιφιλιέμαισυναντιέμαι
α΄ ενικόαγαπιέμαιφιλιέμαισυναντιέμαι
β΄ ενικόαγαπιέσαιφιλιέσαισυναντιέσαι
γ΄ ενικόαγαπιέταιφιλιέταισυναντιέται
α΄ πληθυντικόαγαπιόμαστεφιλιόμαστεσυναντιόμαστε
β΄ πληθυντικόαγαπιέστεφιλιέστεσυναντιέστε
γ΄ πληθυντικόαγαπιούνταιφιλιούνταισυναντιούνται

상호적 해석은 복수 인칭에서만 가능하다; 단수형은 단순한 수동이다(αγαπιέται “그/그녀는 사랑받는다”).

접두사 αυτο-와 αλληλο-

ΠρόθημαΠαραδείγματα번역
αυτο-η αυτοπεποίθηση, ο αυτοέλεγχος자신감, 자기 통제
αυτο-η αυτοκριτική, η αυτοάμυνα, η αυτοεξυπηρέτηση자기비판, 자기방어, 셀프서비스
αλληλο-η αλληλογραφία, η αλληλεγγύη서신 교환, 연대
αλληλο-η αλληλοκατανόηση, η αλληλεπίδραση, η αλληλοβοήθεια상호 이해, 상호작용, 상부상조
αυτο- + μεσοπαθητικό ρήμααυτοκατηγορούμαι, αυτοελέγχομαι, αυτοκαταστρέφομαι나는 나 자신을 탓한다 / 통제한다 / 파괴한다
αλληλο- + μεσοπαθητικό ρήμα (γ΄ πληθ.)αλληλοϋπερασπίζονται, αλληλοενισχύονται, αλληλοεξοντώνονται그들은 서로를 지켜 준다 / 강화해 준다 / 무너뜨린다

모음 앞에서는 옛 학술 조어에서 접두사가 -ο를 잃는다(αλληλ- + επίδραση → αλληλεπίδραση; ΛΚΝ는 αλληλοεπίδραση도 인정한다), 반면 새로 만들어진 단어는 이를 그대로 유지한다. διαλυτικά는 두 모음이 그렇지 않으면 한 이중글자로 읽힐 자리에만 쓴다 — ΛΚΝ는 αλληλοϋπερασπίζομαι와 αλληλοϋποβλέπομαι을 그렇게 표기한다 — 그러나 αυτοέλεγχος나 αλληλοενισχύονται에는 쓰지 않는다.

예문

Ελληνικά한국어
Η Μαρία μιλάει στον εαυτό της όταν οδηγεί.마리아는 운전할 때 혼잣말을 한다.
Γιατί κατηγορείς πάντα τον εαυτό σου;왜 항상 네 탓을 하니?
Πρέπει να προσέχουμε τον εαυτό μας, όχι μόνο τους άλλους.우리는 다른 사람들뿐 아니라 우리 자신도 돌봐야 한다.
Η εικόνα του εαυτού μου άλλαξε πολύ φέτος.내가 나 자신에 대해 가지고 있던 이미지가 올해 많이 바뀌었다.
Πλένω το παιδί πρώτα και μετά πλένομαι εγώ.나는 먼저 아이를 씻기고 나서 씻는다.
Ετοιμαζόμαστε γρήγορα και ντυνόμαστε στον διάδρομο.우리는 빨리 준비하고 복도에서 옷을 입는다.
Ο Νίκος ξυρίζεται κάθε δεύτερη μέρα.니코스는 하루걸러 면도한다.
Είδε το πρόσωπό της στον καθρέφτη και χαμογέλασε.그녀는 거울에 비친 자기 얼굴을 보고 미소 지었다.
Τα δύο αδέλφια αγαπιούνται πολύ και συναντιόμαστε όλοι κάθε Κυριακή.두 형제자매는 서로를 아주 사랑하며, 우리는 모두 일요일마다 만난다.
Οι γείτονες βοηθάνε ο ένας τον άλλον χωρίς να το συζητούν.이웃들은 말없이 서로를 돕는다.
Οι δύο αδελφές κοιτάχτηκαν η μία την άλλη και γέλασαν.두 자매는 서로를 바라보고 웃었다.
Οι φοιτητές διαβάζουν ο ένας τις σημειώσεις του άλλου.학생들은 서로의 필기를 읽는다.
Μιλήσαμε μεταξύ μας πριν πάρουμε την απόφαση.우리는 결정을 내리기 전에 서로 이야기를 나누었다.
Έπλυνε μόνος του το αυτοκίνητό του το Σάββατο.그는 토요일에 혼자서 세차를 했다.
Η Έλενα έβαψε μόνη της όλο το σπίτι.엘레나는 집 전체를 혼자서 칠했다.

자주 하는 실수

  • Πλένω τον εαυτό μου κάθε πρωί. -> Πλένομαι κάθε πρωί. — 씻기, 옷 입기, 면도, 빗질에는 중간수동태가 이미 재귀의 의미를 담고 있다; ΛΚΝ는 분석적 형태를 오직 중간수동태와 동등한 것으로만 기록하며(ντύνω τον εαυτό μου = ντύνομαι), 즉 평범한 일상 서술이 아니라 강조하는 선택지로 본다.
  • Η Μαρία μιλάει στον εαυτό του. -> Η Μαρία μιλάει στον εαυτό της. — εαυτός는 남성형으로 고정되지만, 접어는 실제 지칭 대상에 일치해야 한다.
  • Πρέπει να προσέχουμε τους εαυτούς μας. -> Πρέπει να προσέχουμε τον εαυτό μας. — 복수 주어라도 재귀 표현은 보통 단수로 남는다; 복수형이 틀린 것은 아니지만 “우리 각자 따로따로”(ζωγραφίσαμε τους εαυτούς μας)를 뜻하며, 이는 좀처럼 의도한 뜻이 아니다.
  • Μιλάει σε εαυτό του. -> Μιλάει στον εαυτό του. — 보통 구문에서 εαυτός는 정관사 없이 결코 나타나지 않는다; ΛΚΝ는 학술체 고정 구 αφ’ εαυτού, εκτός εαυτού에서만 맨몸 형태를 허용한다.
  • Οι δύο αδελφές βοηθάνε η μία τον άλλο. -> Οι δύο αδελφές βοηθάνε η μία την άλλη. — 상호 표현 틀의 두 부분 모두 주어의 성에 일치한다.
  • Ο ένας βοηθάει ο άλλος. -> Ο ένας βοηθάει τον άλλον. — 첫 번째 요소만 주격이다; 두 번째 요소는 동사나 전치사가 요구하는 격을 취한다.
  • Στηρίζονται ο ένας τον άλλον σε δύσκολες στιγμές. -> Στηρίζονται ο ένας στον άλλον σε δύσκολες στιγμές. — στηρίζομαι는 σε를 지배하므로, 두 번째 요소는 맨 대격이 아니라 전치사구 안으로 들어간다.
  • Συναντιέμαι τον Νίκο κάθε Δευτέρα. -> Συναντιέμαι με τον Νίκο κάθε Δευτέρα. — 상호적 중간수동태는 직접목적어를 취하지 않는다; 상대방은 με + 대격으로 온다.
  • Ο Γιάννης και η Μαρία αγαπιέται. -> Ο Γιάννης και η Μαρία αγαπιούνται. — 상호적 해석에는 복수 주어와 복수 동사가 모두 필요하다.
  • Πήγα στον γιατρό μόνο. -> Πήγα στον γιατρό μόνος μου. — μόνο는 “오직”이라는 부사다; “혼자서”는 접어가 붙는, 일치하는 μόνος다.
  • Είμαστε μόνος μας στο σπίτι. -> Είμαστε μόνοι μας στο σπίτι. — μόνος는 주어의 성과 수에 일치하며, 접어는 인칭에 맞춘다.

학습 팁

  • ο εαυτός μου를 문자 그대로 “나의 자아”로 읽자. 이 습관 하나가 나머지 모든 것을 예측하게 해 준다: 관사는 필수이고, 명사는 화자가 누구든 남성이며, 격에 따라 변화하고, 언제나 단수로 남는다.
  • 의미별로 나누어 정리하자. 몸과 몸단장 → 중간수동태(πλένομαι, ντύνομαι, ξυρίζομαι, χτενίζομαι, ετοιμάζομαι). 마음, 감정, 판단 → τον εαυτό μου(ξέρω, εμπιστεύομαι, κατηγορώ, συγκρίνω, προσέχω).
  • 전치사 뒤에서는 중간수동태를 쓸 수 없으므로, εαυτός만이 유일한 방법이다: για τον εαυτό μου, με τον εαυτό σου, από τον εαυτό της.
  • μόνος / μόνο를 구별하는 한 글자 테스트: 영어로 “alone / on my own / by myself”가 가능하면 활용하고(μόνος, μόνη, μόνοι, μόνες), 영어로 “just”를 뜻하면 고정된 μόνο을 쓴다.
  • μεταξύ μας는 이 언어에서 가장 빠른 상호 표현이다 — 성도, 격도 없이 그저 접어만 쓴다. ο ένας τον άλλον가 문장을 번잡하게 만들 것 같으면 이것을 쓰자.
  • 복수형 중간수동태는 상호적일 수도, 단순 수동(Τα παιδιά χτενίζονται)일 수도 있다. 문맥으로 판단이 안 되면 ο ένας τον άλλον를 덧붙여 풀어 쓰자.
  • αυτο-와 αλληλο-를 분석 가능한 어휘로 다루자: 이들은 통째로 외우는 명사(αυτοπεποίθηση, αλληλεγγύη)와, ΛΚΝ가 «συνήθ. πληθ.» 표시를 붙인 중간수동태 동사(αυτοκατηγορούμαι, αλληλοϋπερασπίζονται)를 만든다. 두 접두사 모두 여전히 생산적이므로, 새로운 단어를 만나면 그냥 “자기-” 또는 “서로”로 읽으면 된다.